Bij de gegeven antwoorden is in het Duits telkens de naam van Steiner gegeven. Ik heb dat niet gedaan, zolang er geen verwarring kan ontstaan. De voetnoten die in de uitgave op aparte bladzijden staan, v.a. blz. 300, heb ik direct bij het verwijzende woord toegevoegd.
In deze vergadering gaat het over:
Leerboeken zijn (in die tijd, en nu?) niet best. Maar je kan ze beter maken door de manier waarop je ze gebruikt <1> Huiswerk <2> 10e klas kunstgeschiedenis <3> Wiskunde 9e, 10e klas <4>
RUDOLF STEINER
.
Konferenzen mit den Lehrern der Freien Waldorfschule in Stuttgart
1919 bis 1924
Zweiter Band
Das dritte und vierte Schuljahr
Vergaderingen met de leerkrachten van de vrije Waldorfschool in Stuttgart
Band 2
Het derde en vierde schooljaar
Van de vergaderingen die de leerkrachten van de eerste vrijeschool in Stuttgart hielden, zijn verslagen bewaard gebleven van díe vergaderingen waarbij Rudolf Steiner aanwezig was.
Dr. Steiner: Die Schule beginnt am 13. Es wäre notwendig, daß wir uns zuallererst, nachdem jetzt die Zahl der Lehrkräfte vermehrt ist, noch einmal über den Schulplan beraten. Nun, gehen wir die Klassen durch. Haben Sie einen Lehrplan hier? Danach können wir uns richten. Es wird definitiv festgestellt, wer in jeder Klasse den Hauptunterricht geben soll.
De school begint op de 13e. Nu het aantal docenten is toegenomen, is het noodzakelijk dat we nog eens overleggen over het lesrooster. Laten we de klassen eens langslopen. Heb je hier een leerplan? Dat kunnen we als leidraad gebruiken. We moeten definitief vaststellen wie in elke klas het hoofdonderwijs gaat verzorgen.
Dr. Steiner: Nun würde zuerst die Wiedererrichtung der Hilfsklasse in Betracht kommen. Die ist notwendig. Es fragt sich nur, wer sie übernimmt. Ich wäre sehr froh, Dr. Schubert, wenn Sie diese Hilfsklasse übernehmen würden. Glauben Sie nicht, daß Sie sterben werden, wenn Sie Ihre alte Klasse nicht mehr haben?
Ten eerste moeten we overwegen om de hulpklas opnieuw in te voeren. Dat is noodzakelijk. De vraag is alleen: wie gaat dat doen? Het zou me zeer verheugen, Dr. Schubert, als u de leiding over deze klas op u zou willen nemen. U zal toch niet meteen doodgaan alleen omdat u de oude klas niet meer hebt?
Dr. Schubert: Habe ich es schlecht gemacht?
Heb ik mijn werk dan zo slecht gedaan?
Dr. Steiner: Nein, die Kinder sind sehr angeregt worden. — Dannwürde ich meinen, daß Dr. Kolisko eintritt für Dr. Schubert mit Geschichte in den drei obersten Klassen.
Nee, de kinderen werden juist enorm gestimuleerd. — Verder stel ik voor dat Dr. Kolisko de taak van Dr. Schubert overneemt en geschiedenis gaat geven in de drie hoogste klassen.
Ich würde es gerne haben, wenn Dr. Schwebsch in den letzten drei Klassen (8., 9., 10.) eine Art ästhetischen Unterricht, Kunstunterricht, geben würde, so daß zu den bisherigen drei Lehrern für den Hauptunterricht in den oberen Klassen Dr. Schwebsch käme, der da Ästhetik unterrichten würde. Wir haben es zum Teil besprochen. Das würde nicht fortlaufend sein. Das würde ein Unterricht sein, der sich hineingliedert durch einige Wochen. Sie würden sich abwechseln, zu viert.
Ik zou graag willen dat dr. Schwebsch een vorm van esthetisch onderwijs – kunstonderwijs – verzorgt voor de laatste drie klassen (de 8e, 9e en 10e klas). Dit zou betekenen dat dr. Schwebsch zich bij de drie docenten voegt die momenteel de hoofdonderwijslessen in de bovenbouw verzorgen, om daar esthetica te doceren. We hebben dit al enigszins besproken. Het zou geen doorlopende cursus voor het hele jaar zijn, maar veeleer een onderdeel van het curriculum dat gedurende een aantal weken wordt aangeboden. De vier docenten zouden elkaar hierin afwisselen.
X.: Das hätte zur Folge, daß einer von uns eine Zeitlang frei wäre.
X: Dat zou betekenen dat een van ons tijdelijk vrij zou zijn.
Dr. Steiner: Das macht nichts. Für die oberen Klassen ist das eine Notwendigkeit. Jetzt müssen wir die Sprachen durchnehmen. Es wird über die Verteilung des neusprachlichen Unterrichts gesprochen.
Dat doet er niet toe. Voor de bovenbouw is dit een noodzaak. Laten we nu kijken naar het talenonderwijs. (Er volgt een discussie over de verdeling van het onderwijs in moderne talen.)
Dr. Steiner: Im Lateinischen und Griechischen sollte Dr. Schubert die jüngeren Kinder übernehmen. Dann würde ich Fräulein Dr. Röschl bitten, den übrigen lateinischen und griechischen Unterricht zu besorgen. Wie wir ihn besorgen, darüber will ich noch reden.
Wat Latijn en Grieks betreft, zou dr. Schubert de jongere leerlingen onder zijn hoede moeten nemen. Ik wil dr. Röschl vervolgens vragen om het overige onderwijs in Latijn en Grieks op zich te nemen. De precieze invulling daarvan bespreek ik later nog.
X.: Ist es nicht erwünscht, daß man die Schüler für Lateinisch und Griechisch den Klassen entsprechend zusammennimmt?
X: Zou het niet beter zijn om de leerlingen voor Latijn en Grieks in te delen op basis van hun respectievelijke leerjaar?
Dr. Steiner: Bei dem Kuddelmuddel kann das nur nach und nach erzielt werden. Wir können anstreben, daß wir bis zum 16., 17. Jahr eine Gleichmäßigkeit erreichen. Wir wollen das morgen um Zwei besprechen. Die im Lateinunterricht entlasteten Lehrer könnten in der Lehrerbibliothek helfen. Es war heute die Rede davon, daß man einen Bibliothekar anstellen will, was ich für einen Wahnsinn halte. Wenn Sie sich damit beschäftigen, dann können Sie mit der ganzen Bibliothek fertig werden. Ich halte es für einen Wahnsinn. Das Ganze halte ich im Handumdrehen so in Ordnung, daß nichts vorkommt, in drei Stunden in der Woche. Wir müssen trachten, ein wenig zu sparen in diesen Zeitläuften. Ich denke mir, das Lehrerkollegium tut gut daran, sich der Sache zu widmen. Wir können nicht eine solche Sache machen, einen Bibliothekar anzustellen, der mindestens ein Haus mit vielen Stockwerken haben müßte. Hier ist die Rede von einem phantasievollen Gebilde. Ein Mensch wie der Dr. R., der würde 30 000 Mark kosten. Diese 30 000 Mark können Sie ersparen, wenn Sie Ihre Freistunden auf die Schnackerlbibliothek verwenden. Ich denke, daß es so am besten gehen wird; es handelt sich um das Rationelle.
Gezien deze verwarrende toestand kan de situatie slechts geleidelijk worden rechtgezet. We moeten ernaar streven om tegen de tijd dat de leerlingen 16 of 17 jaar oud zijn, een consistent niveau hebben bereikt. Laten we dit morgen om twee uur bespreken. Docenten die niet langer Latijn hoeven te doceren, zouden kunnen helpen in de docentenbibliotheek. Vandaag werd er gesproken over het aanstellen van een bibliothecaris – een idee dat ik pure waanzin vind. Als u zich inzet voor deze taak, kan u de bibliotheek prima zelf beheren. Ik herhaal: het is waanzin. Ik zou de hele boel in een handomdraai perfect op orde kunnen brengen – daarvoor is slechts drie uur per week nodig. In deze tijd moeten we streven naar zuinigheid. Ik denk dat het docentencorps er goed aan zou doen om dit op zich te nemen. We kunnen ons een dergelijke onderneming – het aanstellen van een bibliothecaris, waarvoor in feite een gebouw van meerdere verdiepingen nodig zou zijn om de collectie te huisvesten – simpelweg niet veroorloven. Het is niets meer dan een luchtkasteel. Iemand als dr. R. zou bijvoorbeeld 30.000 mark kosten. Die 30.000 mark kan u besparen door uw eigen vrije uren aan de bibliotheek te besteden. Ik geloof dat dit de beste aanpak is; het is simpelweg de meest rationele handelwijze.
Blz. 39
Vom 26. September bis zum 10. Oktober soll in Dornach der Theologenkurs stattfinden. Hahn, Uehli, Ruhtenberg, Mirbach werden hinfahren. Da müßte der freie Religionsunterricht ausfallen. Es müßte dafür eine andere Stunde gegeben werden. Es wäre zum Beispiel interessant, wenn Dr. Schwebsch frei wäre zu dieser Zeit, wenn er irgend etwas für dieses Alter angemessenes Geschichtliches oder Kunstgeschichtliches einfügen könnte. Es kann auch etwas anderes sein. Ich würde nun bitten, die Dinge vorzubringen, die sich ergeben haben.
De theologiecursus staat gepland van 26 september tot 10 oktober in Dornach. Hahn, Uehli, Ruhtenberg en Mirbach zullen daarbij aanwezig zijn. Dit betekent dat de les in vrij godsdienstonderwijs moet komen te vervallen; er zal in de plaats daarvan een andere les moeten worden gegeven. Het zou bijvoorbeeld interessant kunnen zijn – mits dr. Schwebsch op dat moment beschikbaar is – als hij een onderwerp uit de geschiedenis of kunstgeschiedenis zou behandelen dat aansluit bij deze leeftijdsgroep. Of wellicht iets heel anders. Ik wil u nu uitnodigen om eventuele punten in te brengen die bij u zijn opgekomen.
X.: Was für Lektüre könnte ich in der 7. Klasse einführen?
X.: Wat voor soort leesstof zou ik kunnen aanbieden voor de zevende klas?
Dr. Steiner: Wir können auf ein paar Neueingetretene nicht Rücksicht nehmen und deshalb die ganze Klasse zurückhalten. Dieseweniger Fortgeschrittenen sind alles solche, die nicht ,,Christmas Carol” lesen können.
We kunnen niet de hele klas ophouden alleen om rekening te houden met een paar leerlingen die onlangs zijn ingestroomd. Deze minder vergevorderde leerlingen zijn namelijk niet in staat om “A Christmas Carol” te lezen.
Einer der neuen Lehrer: Dickens halte ich für viel zu schwer für diese Stufe. Ob wir nicht im Sprachunterricht irgendein Lehrbuch einführen?
Een van de nieuwe docenten: Ik denk dat Dickens veel te moeilijk is voor dit niveau. Zouden we misschien een leerboek voor taalonderwijs kunnen introduceren?
Dr. Steiner: Ich habe nichts dagegen, ein Lehrbuch einzuführen; die Lehrbücher sind alle sehr schlecht. Die Klasse hat kein gemeinsames Band, das sie verbindet. Suchen Sie ein Lehrbuch und zeigen Sie es mir, wenn ich zurückkomme. Die Sache mit Dickens — ich kann nicht zugeben, daß es so ist. In der 7. Klasse kann man ihn schon lesen. Sie können auch selbst eine zusammenhängende Prosa auswählen; es ist nur beispielsweise angeführt gewesen. Es gibt einige ganz nette Schulausgaben für unsere Schulen. Es müßten natürlich in irgendeinem Lebensalter Probengelesen werden.
Ik heb er geen bezwaar tegen om een leerboek in te voeren; de huidige leerboeken zijn stuk voor stuk erg slecht. Het ontbreekt de lessen aan een rode draad die het geheel met elkaar verbindt. Zoek een leerboek uit en laat het me zien zodra ik terug ben. Wat betreft Dickens: ik kan me niet in dat oordeel vinden. Hij kan beslist al in de zevende klas worden gelezen. Het staat u bovendien vrij om zelf een samenhangende prozatekst te kiezen; mijn suggestie was slechts een voorbeeld. Er zijn voor onze scholen best behoorlijke schooluitgaven verkrijgbaar. Natuurlijk moeten leerlingen in een bepaalde fase van hun ontwikkeling ook fragmenten lezen.
X.. In der äußeren Schule fangen wir den Dickens in der 10. Klasse an.
X.: In het reguliere onderwijs beginnen we pas in de tiende klas met het lezen van Dickens.
Dr. Steiner: Suchen Sie Proben, von denen Sie das Gefühl haben, daß Sie am besten zurecht kommen.
Kies fragmenten waar u zelf prettig mee kunt werken.
X.: Ich wäre dankbar, wenn Herr Doktor etwas sagen würde über Rhythmik und Verslehre.
X.: Ik zou het op prijs stellen als u iets zou kunnen zeggen over ritme en versleer.
Dr. Steiner: Es ist schwierig, über einzelne Unterrichtsgegenständeeinen Kurs abzuhalten. Wieso finden Sie nichts Vernünftiges?
Het is lastig om een cursus te geven die zich op afzonderlijke vakonderdelen richt. Waarom kunt u zelf niets geschikts vinden?
X.; Das kann ich nicht konkretisieren.
X.: Ik kan niet precies aangeven waarom.
Dr. Steiner: Die Aufgabe ist die, daß die Kinder die Versmaße und
Het is de bedoeling dat de kinderen vertrouwd raken met versmaten
Blz. 40
Reimarten kennenlernen, daß Sie sie erst einmal kennenlernen. Die einzelnen Versmaße müssen aus dem Zusammenklang von Pulsschlag und Atmungsrhythmus begriffen werden. Das ist die Aufgabe. Daß Sie da nichts finden, das kann ich nicht zugeben. Es ist da nichteinzuwenden, daß die Bücher schlecht sind. Man macht sie halt gut, indem man sie verwendet.
en rijmvormen – simpelweg om ze te leren kennen. De verschillende versmaten moeten worden begrepen vanuit het samenspel tussen de hartslag en het ademhalingsritme. Dat is de opgave. Ik kan de bewering dat daar niets in te vinden zou zijn, niet accepteren. Het is geen geldig tegenargument om te zeggen dat de boeken slecht zijn; <1> je maakt ze juist goed door de manier waarop je ze gebruikt. <1>
X.: Ich wollte eine Frage stellen bezüglich des Unterrichts in der Algebra. Mir scheint es doch so, daß es gut wäre, wenn man den Schülern Hausaufgaben gäbe. Hier tritt es besonders deutlich hervor, daß die Kinder zuhause etwas rechnen sollten.
X.: Ik zou graag een vraag willen stellen over het onderwijs in de algebra. Het lijkt mij zinvol om huiswerk op te geven – zeker bij dit vak is het duidelijk dat de kinderen thuis wat moeten rekenen.
Dr. Steiner: Wir müssen die Dinge in den Vordergrund stellen, diesich aus einer gesunden Pädagogik ergeben. Ein Hauptgrundsatz ist der, daß wir sicher sind, daß sie die Hausaufgaben machen, daß wir niemals es erleben, daß die Kinder sie nicht machen. Das Aufgabenstellen dürfte in keiner anderen Weise geschehen, als daß man weiß, die Kinder bringen aus einem gewissen Eifer die Aufgaben gelöst. Es müßte lebendiges Leben hineinkommen; es müßte so gemacht werden, daß die Aktivität erregt wird, daß nicht die innere Haltung der Kinder gelähmt wird. Zum Beispiel müßte es so gemacht werden, daß Sie, wenn Sie einen Stoff durchgenommen haben, etwa aus diesem Stoff hervorgehende Aufgaben so aufschreiben, daß Sie sagen:
<2> We moeten voorrang geven aan elementen die voortkomen uit een verantwoorde pedagogie. Een basisprincipe is dat we er zeker van moeten zijn dat de kinderen hun huiswerk ook daadwerkelijk maken; we mogen nooit in een situatie terechtkomen waarin ze dat niet doen. Opdrachten moeten alleen worden gegeven wanneer je erop kunt vertrouwen dat de kinderen ze met een zekere gretigheid zullen aanpakken om tot een oplossing te komen. Er moet sprake zijn van een levendige dynamiek; de aanpak moet aanzetten tot activiteit, in plaats van de innerlijke gesteldheid van de kinderen te verlammen. Wanneer je bijvoorbeeld een bepaald onderwerp hebt behandeld, zou je oefeningen kunnen formuleren die op die stof zijn gebaseerd – en deze op zo’n manier presenteren dat je zegt:
Morgen werde ich die folgenden Rechnungsoperationen behandeln —, und jetzt warten, ob die Kinder sich herbeilassen, diese Operation zuhause vorzubereiten. Einige werden sich finden, und andere werden dadurch den Eifer bekommen, das auch zu machen. Die Kinder sollen dazu veranlaßt werden, das, was sie für die Schule machen sollen, so zu machen, daß sie das selbst wollen. Es müßte aus dem Wollen der Kinder selbst herauskommen, daß sie von einem Tag zum anderen etwas tun.
Morgen zal ik de volgende rekenkundige bewerkingen behandelen – en dan zullen we zien of de kinderen zich thuis willen voorbereiden. Sommigen zullen dat ongetwijfeld doen, en anderen zullen door hun voorbeeld worden geïnspireerd om hetzelfde te doen. De kinderen moeten worden aangemoedigd om hun schoolwerk zo te benaderen dat ze het uit eigen beweging willen doen. Het zou vanuit de eigen wil van de kinderen moeten voortkomen dat zij hun taken van de ene op de andere dag uitvoeren.
X.: Übungen von Multiplikationen und so weiter, so etwas kann man auch nicht aufgeben?
X: Maar men kan toch niet zomaar afzien van oefeningen in vermenigvuldigen en dergelijke?
Dr. Steiner: Nur in dieser Form. Dieselbe Geschichte findet sichauch in anderen Fächern, und dann kriegen wir auch da eine ganze Menge von Aufgaben. Dann kriegen wir blasse Kinder. Dasjenige, was wir anstreben müssen, das ist, den Lehrstoff so zu bezwingen, daß wir außer der Schulstunde nichts brauchen.
Alleen in deze specifieke vorm. Hetzelfde principe geldt voor andere vakken; als we op elk gebied een groot aantal opdrachten zouden geven, zouden we uiteindelijk bleke, ziekelijke kinderen krijgen. Ons doel moet zijn om de leerstof zo te beheersen dat er buiten de schooluren geen werk meer hoeft te worden verricht.
X.: Dann wollte ich bitten, was man im Anschluß an die Mathematik nehmen könnte?
X: Mag ik ook vragen wat er na de rekenlessen aan bod zou kunnen komen?
Dr. Steiner: Man könnte am Schluß bei Ermüdung übergehen zu
Tegen het einde, als de kinderen moe worden, zou je kunnen overgaan
Blz. 41
einem leichteren Üben. Nicht wahr, da können Sie das machen, was Sie voraussetzen, was Sie von einer Hausarbeit verlangen wollen.
op een lichtere vorm van oefening. Hier kun je bijvoorbeeld het soort werk inpassen dat je anders als huiswerk zou verwachten of opgeven.
X.: Ich habe nicht den Eindruck gehabt, daß auch bei strengerer Anstrengung in der Mathematik die Kinder ermüden.
X.: Ik heb niet de indruk dat de kinderen moe worden, zelfs niet wanneer ze voor zwaardere wiskundige uitdagingen komen te staan.
Dr. Steiner: Es ist trotzdem nicht wünschenswert, daß man zwei Stunden hindurch die Kinder in der gleichen Spannung erhält. Man kann den Kindern raten, kann ihnen Anregungen geben, dies oder jenes zuhause zu machen, aber nicht in der Form, daß man dieAnforderung stellt, daß sie es bringen; nicht als Zwang es verlangen.
Toch is het niet wenselijk om kinderen twee uur achter elkaar in dezelfde staat van spanning te houden. Je kunt de kinderen wel suggesties aanreiken — hen aanmoedigen om thuis dit of dat te doen — maar niet op een manier die het tot een vereiste maakt of als verplichte taak oplegt. <2>
X.: Darf ich eine Direktive erbitten für den Ästhetikunterricht?
X.: Mag ik vragen om enige richtlijnen met betrekking tot het onderwijs in esthetica?
Dr. Steiner: Ich würde versuchen — es sind Kinder, die etwa zwischen dem vierzehnten und sechzehnten Jahre stehen —, ich würde versuchen, den Kindern an wirklichen Beispielen den Begriff des Schönen, der Kunst als solcher beizubringen; Metamorphosen des Schönen durch die Stilperioden hindurch: das Griechisch-Schöne, das Renaissance-Schöne und so weiter. Es ist von besonderer Bedeutung für dieses kindliche Alter, dasjenige, was sonst in einer abstrakten Form herangebracht wird, auszugestalten mit einer gewissen Konkretheit. Wenn man solche Ästhetiken wie die von Vischer und Carriere nimmt, das ist wirkliches Stroh in bezug auf die Begriffe. Aber auf der anderen Seite veredelt es ungemein in bezug auf das Ideale, wenn das Kind in diesem Alter in die Möglichkeit versetzt wird, zu verstehen: Was ist das Schöne, was ist das Erhabene? Was ist das Komische, wie realisiert sich das Komische in der Musik, in der Dichtung? — Das Gemüt des Kindes ist in dieser Zeit noch nicht so, daß es mehr allgemeine Begriffe unkonkret aufnimmt. Und deshalb müßte man gerade in diesem Alter solche Dinge einführen, zum Beispiel: Was heißt deklamieren, was heißt rezitieren?
<3> Ik zou proberen – we hebben hier te maken met jongeren van ongeveer veertien tot zestien jaar – om hen het begrip van het schone, en van de kunst als zodanig, bij te brengen aan de hand van concrete voorbeelden. Ik zou de gedaanteverwisselingen van het schone door de verschillende stijlperioden heen laten zien: de schoonheid van de Griekse oudheid, de schoonheid van de renaissance, enzovoort. In deze levensfase is het van groot belang om begrippen die doorgaans abstract worden gepresenteerd, op een concrete wijze inhoud te geven. Werken over esthetiek, zoals die van Vischer of Carrière, zijn wat hun begripsmatige inhoud betreft niet veel meer dan een lege huls. Daarentegen werkt het enorm veredelend op een jongere van deze leeftijd om de kans te krijgen te doorgronden: wat is het schone? Wat is het verhevene? Wat is het komische, en hoe manifesteert het komische zich in muziek of poëzie? Op deze leeftijd is de geest van een jongere nog niet ingesteld op het opnemen van algemene begrippen in abstracte vorm. Juist daarom is het zinvol om dergelijke onderwerpen in deze specifieke fase aan de orde te stellen – bijvoorbeeld: wat betekent het om voor te dragen of te declameren?
Ich habe die Entdeckung gemacht, als ich über Deklamieren und Rezitieren vorgetragen habe, da hat die Mehrzahl der Menschen gar nicht gewußt, daß es einen Unterschied gibt; die Mehrzahl hat es nicht gewußt. Wenn Sie die Art nehmen, wie man griechische Verse vortragen muß, so ist das das Urbild des Rezitierens, weil es auf das Maß ankommt, auf Länge und Kürze, und auf entsprechendes Ausarbeiten. Wenn es aber auf Hoch- und Tiefton ankommt und man das ausarbeiten muß, was man zugrundelegen muß beim Nibelungenlied: das ist das Deklamieren. Wir haben das an einem Beispiel erhärtet, bei dem dies ein kühner (feiner?) Unterschied ist, bei der ersten Gestalt von Goethes ,,Iphigenie”, die er dann umgearbeitet und zu
Tijdens een lezing over *declameren* en *reciteren* deed ik een ontdekking: de meeste mensen waren zich er niet eens van bewust dat er een verschil bestaat – ze wisten het simpelweg niet. Denk bijvoorbeeld aan de wijze waarop Griekse verzen moeten worden voorgedragen: dat is het archetype van *reciteren*, omdat het berust op het metrum – op lange en korte lettergrepen – en de nauwkeurige uitwerking daarvan. Wanneer de nadruk daarentegen ligt op toonhoogte – hoge en lage tonen – en deze tot hun recht moeten komen (zoals bijvoorbeeld bij het *Nibelungenlied*), dan spreken we van *declameren*. We illustreerden dit aan de hand van een voorbeeld – een geval waarin het onderscheid subtiel is – namelijk de eerste versie van Goethe’s *Iphigenie*, die hij later herzag.
ihrer römischen Gestalt gebracht hat. Die deutsche „Iphigenie” muß deklamiert, die römische rezitiert werden.
tot wat de ‘Romeinse’ versie zou worden. De Duitse *Iphigenie* moet worden *gedeclameerd*, terwijl de Romeinse versie moet worden *gereciteerd*. <3>
X.: Wenn wir uns mit Dr. Schwebsch eingliedern, da darf ich fragen, wie lange ungefähr für Ästhetikunterricht freigemacht werden muß?
X.: Als we onze aanpak inrichten volgens de lijnen die dr. Schwebsch heeft voorgesteld, mag ik dan vragen hoeveel tijd er ongeveer moet worden ingeruimd voor onderwijs in esthetiek?
Dr. Steiner: Es wäre ganz gut, es zu gleichen Zeiten zu verteilen.
Dadurch wird der Deutschunterricht entlastet.
Wir müssen uns etwas andere Begriffe aneignen. Denken Sie, die österreichischen Gymnasien haben in der 1. Klasse acht Stunden
Lateinunterricht. Das alles ist infolge eines furchtbar unrationellen
Unterrichts. Natürlich müssen wir uns bescheiden. Das Mathematische an österreichischen Gymnasien hat nur sehr wenig Stunden,
drei Stunden in der 4., 5. und 6. Klasse; in der 7. und 8. sind zwei Stunden. Wenn Sie dies in diesen Zeiträumen so durchnehmen, daß
der Stoff, den Sie durchnehmen, auf die Zeit in der richtigen Weise verteilt ist, dann werden die Kinder das allermeiste vom Unterricht
haben, was sie haben können. Das sind Kinder von fünfzehn bis sechzehn Jahren.
Wenn sie also bei Ihnen in der Geometrie der Lage durchkriegen die ersten Grundbegriffe bis zum Gesetz der Dualität mit der Perspektive, daß die Kinder perplex sind und staunen, und wenn sie dann von der neuen Dissertation für einige der Figuren Interesse kriegen, dann haben Sie alles erreicht, was Sie erreicht haben sollen. In der Deskriptive, da haben sie angefangen?
Het zou het beste zijn om dat gelijkmatig over het lesrooster te verdelen.
Dit zal bovendien de druk op het onderwijs in de Duitse taal enigszins verlichten.
We moeten een ietwat ander begrippenkader hanteren. Bedenk dat leerlingen op Oostenrijkse *Gymnasien* (gymnasia) in het eerste jaar acht uur Latijn krijgen. Dat is volledig het gevolg van een uiterst inefficiënte onderwijsaanpak. Uiteraard moeten we hierin terughoudend zijn. Voor wiskunde is op Oostenrijkse *Gymnasien* maar heel weinig tijd beschikbaar: drie uur per week in het vierde, vijfde en zesde leerjaar, en twee uur in het zevende en achtste leerjaar. Als u het curriculum zo inricht dat de leerstof passend over de beschikbare tijd wordt verdeeld, zullen de kinderen het maximale uit hun onderwijs halen. Het gaat hier om leerlingen van vijftien à zestien jaar oud.
Als u hen bijvoorbeeld kunt inwijden in de fundamentele concepten van de projectieve meetkunde — tot aan het dualiteitsprincipe toe — op zo’n manier dat de leerlingen zowel verbijsterd als vol verwondering achterblijven, en als u vervolgens hun belangstelling voor bepaalde meetkundige figuren kunt aanwakkeren, dan hebt u alles bereikt wat u zich had voorgenomen.
Wat betreft beschrijvende meetkunde — was dat het punt waar u mee begon?
Dr. Steiner: Dann nehmen Sie es nochmal durch; die Mechanik bis zum Wurf, die einfachen Maschinen, mit der Trigonometrie. Der Wurf ist besser, wenn Sie ihn mit Gleichungen behandeln. Werden die Kinder die Gleichung einer Parabel verstehen? Wenn man sie im konkreten Fall entwickelt, braucht man nicht darauf einzugehen. Die ganze Wurfbehandlung hat, pädagogisch gewertet, erst ihr Wesentliches darin, daß die Kinder die Parabelgleichung haben, und die Gesetzmäßigkeit der Parabel verstehen. Diese Koinzidenz von der Realität mit der mathematischen Ausgleichung (Gleichung?), das ist gerade das, was man anstreben muß. „Die Philosophie beginnt mit dem Staunen”, das ist zum Teil falsch. Beim Unterrichten muß man das Staunen am Ende eines Kapitels erregen; beim Philosophieren steht es am Anfang. Die Kinder müssen zum Staunen hintendiert werden.
<4> Loop het dan nog eens door – de mechanica die voorafgaat aan het werpen, de eenvoudige werktuigen en de goniometrie. Het verschijnsel van de vlucht van een projectie laat zich beter begrijpen wanneer men het benadert via vergelijkingen. Zullen de kinderen de vergelijking van een parabool kunnen vatten? Als men deze ontwikkelt binnen een concrete context, is het niet nodig om lang stil te staan bij de abstracte theorie op zichzelf. Vanuit pedagogisch perspectief ligt de werkelijke waarde van het bestuderen van de beweging van een projectie daarin dat de kinderen zelf tot de paraboolvergelijking komen en de wetmatigheden begrijpen die aan een parabool ten grondslag liggen. Deze samenkomst van fysieke werkelijkheid en wiskundige formulering – dat is precies waar men naar moet streven. Het idee dat “filosofie begint met verwondering” is slechts ten dele juist. In het onderwijs moet men ernaar streven om aan het einde van een lesonderdeel een gevoel van verwondering op te roepen; in de filosofie staat die aan het begin. Kinderen moeten naar een staat van verwondering toe worden geleid. <4>
Blz. 43
Sie müssen etwas haben, was sie ganz in Anspruch nimmt. Man muß ihnen begreiflich machen, daß es etwas ist, vor dessen Großartigkeit selbst ein Novalis auf den Knien liegen würde. Namentlich möchte ich ermahnen alle diejenigen, die mit Zeichnen zu tun haben, Baravalles Dissertation recht gründlich zu studieren. Ich habe mich auf die verschiedenste Weise bemüht, daraufhinzuweisen. Am Kongreß lagen die Dinge da. Diese Dinge sind auch für die Ästhetik außerordentlich wichtig in der Dissertation von Baravalle. Jeder sollte sich damit beschäftigen. Auch der Handarbeitsunterricht vor allen Dingen, der kann ganz tief beeindruckt werden von der Dissertation von Baravalle. Ganz gewiß ist vieles darin, was man gewinnen kann dafür, wie ein Halskragen, ein Gürtel, ein Strumpfband geformt werden muß nach den Prinzipien dieser Sache. Halskragen, Gürtel und Strumpfband. Solch eine Sache wie die von Baravalle — der soll nicht hochmütig werden —, solch eine Sache, wie diese Dissertation, die ist vor allenDingen für die Waldorflehrer von ganz fundamentaler Bedeutung, weil es das Überführen des Mathematischen ins bildhaft Vorstellungsgemäße zeigt und sehr erleichtert.
Ze hebben iets nodig dat hen volledig in beslag neemt. Het moet hun duidelijk worden gemaakt dat dit iets van zo’n pracht is, dat zelfs een Novalis er op zijn knieën voor zou vallen. In het bijzonder zou ik iedereen die zich met tekenen bezighoudt, willen aanmoedigen om de dissertatie van Baravalle zeer grondig te bestuderen. Ik heb op verschillende manieren geprobeerd hier de aandacht op te vestigen. Het materiaal was tijdens het congres beschikbaar. De dissertatie van Baravalle bevat inzichten die ook voor de esthetica buitengewoon belangrijk zijn. Iedereen zou zich erin moeten verdiepen. Vooral het handwerkonderwijs zou door de dissertatie van Baravalle* diepgaand beïnvloed kunnen worden. Het biedt zeker veel aanknopingspunten voor het ontwerpen van voorwerpen zoals kragen, riemen of kousenbanden, gebaseerd op de principes die erin worden uiteengezet— kragen, riemen en kousenbanden. Een werk als dat van Baravalle — waarbij men wel moet oppassen niet arrogant te worden — is van fundamenteel belang, zeker voor vrijeschoolleerkrachten, omdat het de overgang van het wiskundige domein naar dat van de levendige, verbeeldingsrijke voorstelling aantoont en aanzienlijk vergemakkelijkt.
Das könnte man erweitern. Dasselbe, was er für die Formen gemacht hat, das läßt sich ähnlich auch für die Farben machen und sogar für die Tonwelt. Für die Tonwelt finden Sie manche kleinere Ansätze in Goethes Skizze von einer Tonlehre in meinem letzten Bande der Kürschner- und Weimarer Ausgabe. Diese Tabelle ist ungeheuer inhaltsvoll. Und die Farbenlehre läßt sich auch in diesem Sinne behandeln.
Dit zou nog verder kunnen worden uitgewerkt. Dezelfde benadering die hij op vormen toepaste, kan op vergelijkbare wijze worden toegepast op het gebied van klank – en zelfs op dat van kleur. Wat het gebied van klank betreft: u vindt enkele eerste aanzetten in Goethe’s schets voor een theorie van de toon, die is opgenomen in het laatste deel van zowel de Kürschner- als de Weimar-editie van zijn verzamelde werken. Dit overzicht is buitengewoon rijk aan inhoud. Ook de kleurenleer kan vanuit dezelfde geest worden benaderd.
X.: Es läßt sich vielleicht eine Parallele herstellen in der sinnlich-sittlichen Seite der Tonwelt. Die Farbenempfindung folgt der Anordnung im Spektrum. Alles, was ins Blaue geht, entspricht den Kreuz-Tonarten, das andere den B-Tonarten.
X.: Misschien zou er een parallel getrokken kunnen worden met betrekking tot de zintuiglijk-morele dimensie van het gebied van klank. De waarneming van kleuren volgt de ordening zoals die in het spectrum te vinden is. Alles wat neigt naar de blauwe kant van het spectrum correspondeert met toonsoorten met kruisen, terwijl de andere kant correspondeert met toonsoorten met mollen.
Dr. Steiner: Das würde ein schönes Thema sein.
Dat zou een mooi onderwerp zijn.
X.: Beim Anschauen der beiden Spektren taucht eine Parallele auf.
X.: Wanneer men beide spectra beschouwt, komt er een parallel naar voren.
Dr. Steiner: Der Gedanke ist fast richtig. Man muß überall die bloße Analogie vermeiden. Ich möchte jetzt noch eines sagen in Anknüpfung an das, was ich schon gesagt habe, was eine anthroposophische Note noch anschlagen möchte für Sie. Das ist dies: Ich habe Ihnen gesagt, es ist gut, sich mit der Dissertation Baravalles zu befassen. Ich möchte erwähnen, daß es überhaupt im allgemeinen aus okkulten Untergründen heraus für die Belebung des Unterrichts in allen Fächern eine große Bedeutung hat, wenn ein lebhaftes Interesse
Blz. 44
vorhanden ist für Arbeiten, die aus dem Lehrerkollegium heraus geleistet werden.
Dat idee klopt vrijwel. Men moet echter altijd voorzichtig zijn om niet in louter analogieën te vervallen. Ik wil daar nog één punt aan toevoegen, voortbouwend op wat ik al heb gezegd – iets wat voor u een antroposofisch perspectief opent. Het is dit: ik noemde al dat het zinvol zou zijn om kennis te nemen van de dissertatie van Baravalle. Meer in het algemeen wil ik opmerken dat het – vanuit occulte fundamenten bezien – van groot belang is voor de vernieuwing van het onderwijs in alle vakgebieden, wanneer er een levendige belangstelling bestaat voor het werk dat door de docenten zelf wordt voortgebracht.
Dies ist außerordentlich wichtig; es belebt das ganze Lehrerkollegium, wenn ein richtiges Interesse genommen wird an Originalarbeiten der Mitglieder des Lehrerkollegiums. Das ist ja auch der Gedanke, der zugrundeliegt den Programmaufsätzen der verschiedenen Schulen, aber er ist jetzt schon ganz korrumpiert. Es sollte jedes Jahr eine Programmabhandlung erscheinen. Gerade mit einer solchen Programmabhandlung sollte sich das ganze Lehrerkollegium befassen. Das ist tatsächlich so, daß spirituelle Kräfte, die im Lehrerkollegium sind, das Lehrerkollegium tragen durch die Gegenseitigkeit des innerlichen wissenschaftlichen Erlebens. Man sollte nicht (vereinzelt?) die Dinge absolvieren; es sollte gegenseitige Teilnahme da sein. Nun ist natürlich hier durch das lebendige Auftreten schon ein großes gegenseitiges Interesse vorhanden. Aber da ist die Voraussetzung, daß noch viele solche geheimnisvolle Arbeiten machen. So möchte ich ermahnen, daß diese Arbeiten fruchtbar werden für die anderen.
Dit is buitengewoon belangrijk; het werkt verkwikkend voor het gehele docentencorps wanneer er oprecht belangstelling wordt getoond voor het oorspronkelijke werk dat door de leden ervan wordt verricht. Dit is in feite het onderliggende idee van de ‘programma-essays’ [wetenschappelijke verhandelingen] die van oudsher door diverse scholen werden gepubliceerd – al is die praktijk inmiddels nogal ontaard. Er zou elk jaar een dergelijk essay moeten verschijnen, waarbij het gehele docentencorps betrokken is. De waarheid is dat de geestelijke krachten binnen een docentencorps worden gevoed door het onderling delen van een innerlijke, wetenschappelijke ervaring. Men moet dergelijke inspanningen niet in isolement ondernemen; er hoort sprake te zijn van een gedeelde betrokkenheid. Gezien de levendige wijze waarop men hier met elkaar omgaat, bestaat er al een grote mate van wederzijdse belangstelling. Het uitgangspunt is echter dat nog veel meer individuen zich aan dergelijk diepgaand en grondig werk zouden moeten wijden. Ik wil u daarom aanmoedigen om ervoor te zorgen dat deze inspanningen ook voor anderen vruchtbaar worden.
X.: Es war vor längerer Zeit wegen eines Turnlehrers gesprochen worden.
X.: Enige tijd geleden was er sprake van een gymleraar.
Dr. Steiner: Herr Baumann hat mir gesagt, daß die Sache des Turnlehrers nicht in Betracht kommt, weil wir kein Lokal haben. Wenn das Lokal da ist, dann wird Englert auch da sein.
De heer Baumann heeft mij laten weten dat de kwestie rond de gymleraar op dit moment niet kan worden voortgezet, omdat de noodzakelijke faciliteiten ontbreken. Zodra die faciliteiten beschikbaar zijn, zal ook Englert erbij zijn.
X.: Er hat geschrieben, daß er für diese Sache nicht in Betracht käme, er ist in Norwegen.
X.: Hij schreef dat hij niet in aanmerking zou komen; hij is zich in Noorwegen.
Dr. Steiner: Für das nächste halbe Jahr haben wir nicht den geringsten Bedarf. Da muß er halt warten, bis sich etwas anderes ergibt. Man muß sich bemühen, daß die Knaben geschickter werden. Es ist unmöglich, über das Turnen etwas zu sagen, weil Baumann nicht da ist.
We hebben de komende zes maanden absoluut niemand nodig. Hij zal simpelweg moeten wachten tot er zich iets anders voordoet.
We moeten ons inspannen om de jongens te helpen bekwamer te worden. Over de gymnastiek valt niets te zeggen, aangezien Baumann hier niet is.
Es wird gesprochen über den öffentlichen Kongreß in Stuttgart vom 29. August bis 6. September „Kulturausblicke der anthroposophischen Bewegung”.
Er wordt gesproken over het openbare congres in Stuttgart, dat plaatsvond van 29 augustus tot 6 september “Culturele perspectieven van de antroposofische beweging”.
Dr. Steiner: Der Kongreß ist so gut gelungen, daß er weit über die Möglichkeiten hinausging. Der Kongreß ist ausgezeichnet gelungen. Aber die Sonntagsversammlung, die Mitgliederversammlung vom 4. September, war so kläglich. Sie war das Kläglichste, was man sich denken kann.Die Dreigliederungs-Ortsgruppenversammlung war noch kläglicher. Man hätte gedacht, daß da gerade die hervorgetreten wären, die das Leben der Anthroposophie erneuern, die neues Leben hineinbringen wollen. Sonntag hätte sich das zeigen müssen.
Het congres was zo’n succes dat het alle verwachtingen ver overtrof. Het is buitengewoon goed verlopen. De bijeenkomst op zondag echter – de ledenvergadering van 4 september – was werkelijk erbarmelijk. Het was de meest troosteloze aangelegenheid die men zich maar kan voorstellen. De bijeenkomst van de lokale groepen voor de ‘sociale driegeleding’ was nog treuriger. Men had mogen verwachten dat degenen die het leven van de antroposofie willen vernieuwen – degenen die haar van nieuwe levenskracht willen voorzien – bij die gelegenheid naar voren zouden zijn getreden. Zondag was het moment waarop dat duidelijk had moeten worden.
Blz. 45
Daß da viel gewollt worden ist, das können Sie sicher sein. Fast in allen Löchern sind die Leute zusammengesessen und haben Konferenzen abgehalten. Aber das Ganze ist nicht an die Oberfläche getreten. Es wäre ja gerade wünschenswert gewesen, daß es an die Oberfläche getreten wäre. Hoffentlich geht die weitere Entwickelung besser.
Je kunt ervan uitgaan dat er een sterke intentie achter zat. Mensen dromden samen in allerlei hoeken en gaten en voerden overleg. Toch is de hele zaak nooit aan het licht gekomen. Sterker nog, het was zeer wenselijk geweest als het wel aan het licht was gekomen. Hopelijk zullen toekomstige ontwikkelingen beter verlopen.
Via onderstaande rubrieken vind je de weg naar meer dan3300artikelen
Kleinere en grotere, makkelijk toegankelijke en die meer studie vragen; direct met de vrijeschool te maken hebbend of zijdelings: de meest uitgebreide vrijeschoolsite die er te vinden is.
In het zoekblokje (op deze pagina rechtsboven) een trefwoord ingeven, leidt ook vaak tot artikelen waar het betreffende woord in voorkomt. Wanneer er meerdere koppen van artikelen worden getoond, is het raadzaam ieder artikel open te maken en onder aan het artikel bij de tag-woorden te kijken of het gezochte woord daar staat. Wanneer het artikel is geopend, kan je Ctr + F klikken. Er verschijnt dan een zoekvenstertje waarin je het gezochte woord kan intikken. Als dit woord in het artikel aanwezig is, kleurt het op. .
Ondanks regelmatige controle komt het voor dat bepaalde links niet werken. Waarschuw me s.v.p. vspedagogie voeg toe apenstaartje gmail punt com .
RUDOLF STEINER alle artikelen –wat zegt hij over—— waar vind je Steiner over pedagogie(k) en vrijeschool– een verkenning van zijn ‘Algemene menskunde’
Voordracht 1 de bladzijden verwijzen naar de vertaling van 2020
Een kleine uitleg over de indeling in paragrafen: Het eerste cijfer verwijst altijd naar de voordrachtenvolgorde in de uitgave. [1- Het tweede cijfer is het onderwerp van de beschouwing, aangegeven met het bladzijnummer en een korte inhoudsomschrijving. [1-1] Het derde cijfer [1-1-1] geeft een uitbreiding aan van de inhoud van [1-1] Wanneer je de gang door de voordracht wil volgen, hoef je de uitbreidingen niet per se te lezen. De volgorde door de voordracht is dus de reeks [1-1] [1-2] [1-3] enz. Als kleur:rood.
[1-1] Blz. 19 t/m 26 Bescheidenheid; ‘onze tijd’; wereldorde; harmoniseren; leerstof als middel; schrijven, conventie, letterbeeld, hoofd-drukletter, allerfysieks, half-fysiek, bovenfysiek, – met uitvoerige verwijzingen naar andere voordrachten; lezen – analytisch-synthetisch.
GA* 294De Duitse uitgave heeft als toevoeging ‘Methodisch-didactisch’
In het Nederlands vertaald: Opvoedkunst – het hart van de vrijeschool.
De voordrachten die Steiner hield, hadden tot doel uiteen te zetten wat vrijeschoolpedagogie omvat. Van 21 augustus tot en met 6 september 1919 volgden de leerkrachten voor de te beginnen school deze cursus die, naast de in de morgen gehouden voordrachten GA 293 [1], ook nog bestond uit de over de rest van de dag verdeelde cursussen (GA 294) [2] en (GA 295) [3]
De tekst in groen is van Steiner; in zwart is de vertaling. In blauw is mijn tekst. <en cijfer> zijn ankers van linkverwijzingen.
Voordracht 1, Stuttgart 21 augustus 1919
Blz. 7 vert. 19
Een enkele keer kom je bij kritiek op de vrijeschool weleens tegen dat de leerkrachten (soms ook de leerlingen) wordt verweten dat ze een zekere hooghartigheid zouden uitstralen ‘dat hun visie op kinderen en pedagogie veel beter zou zijn dan wat elders in het onderwijsveld wordt gedacht en gepraktiseerd.’ Als dit al zo zou zijn, kom je dit bij Steiner niet tegen: in tegendeel, wanneer hij spreekt over de vrijeschoolmethode, valt het woord ‘bescheidenheid’:
Bescheidenheid
Auch zu diesen Vorträgen möchte ich eine Art von Einleitung sprechen, denn auch in der eigentlichen Methode, die wir anzuwenden haben, werden wir uns in aller Bescheidenheit unterscheiden müssen von den Methoden, die sich heute aus ganz andern Voraussetzungen herausgebildet haben, als denjenigen, die wir machen müssen. Wahrhaftig nicht deshalb werden sich die Methoden, die wir anwenden, von denjenigen unterscheiden, die bisher eingehalten worden sind, weil wir aus Eigensinn etwas Neues oder Anderes haben wollen, sondern weil wir aus den Aufgaben unseres besonderen Zeitalters werden erkennen sollen, wie eben der Unterricht wird verlaufen müssen für die Menschheit, wenn sie ihren Entwickelungsimpulsen, die ihr einmal von der allgemeinen Weltenordnung vorgeschrieben sind, in der Zukunft wird entsprechen sollen.
Ook bij deze voordrachten wil ik graag een inleidend woord spreken, want ook wat de specifieke methodiek betreft die wij moeten hanteren, zullen we ons in alle bescheidenheid moeten onderscheiden van de methodes die tegenwoordig vanuit heel andere uitgangspunten ontwikkeld zijn dan de onze. En dat onze methodes anders zijn dan de traditionele, berust werkelijk niet op het feit dat wij uit eigenzinnigheid iets nieuws of iets anders willen, maar op het feit dat wij uit de uitdagingen van onze tijd zullen moeten aflezen hoe het onderwijs gestalte moet krijgen – wil de mensheid haar eigen ontwikkelingsimpulsen, die haar nu eenmaal door de algemene wereldorde zijn voorgeschreven, in de toekomst kunnen vervullen.
Over deze ‘bescheidenheid’ in de ‘Algemene menskunde’. <2>
‘Onze tijd’
Bij ‘de uitdagingen van onze tijd’ is dat de tijd van 1919, vlak na het beëindigen van de 1e Wereld Oorlog. Steiner was in die tijd ook zeer actief met zijn idee van de ‘driegeleding van het sociale organisme’ waarmee hij hoopte ‘vrijheid-gelijkheid-broederschap’ in de maatschappij te ontwikkelen. Op deze blog staan daar verschillende artikelen over die bovenstaande nader uitwerken en verduidelijken: sociale driegeleding: alle artikelen.
Dus die nieuwe methode die Steiner hier het licht doet zien, komt er niet omdat hij ‘eens iets anders wil’, maar is het gevolg van ‘deze tijd’ die dan een veel grotere tijdspanne blijkt te zijn dan alleen 1919. Het is – dat vinden we in de ‘Algemene menskunde’ in de 1e voordracht op (vert) blz. 19, hiernader uitgewerkt. <1>
Daar wordt verwezen naar ‘onze tijd’ – in Steiners woorden ‘het 5e na-Atlantische tijdperk’ – beginnend na de middeleeuwen – hij noemt soms 1413 – een tijd die gekenmerkt wordt door een toenemend materialisme, waarbij ‘de geest’ steeds meer verdwijnt, d.w.z. niet meer begrepen wordt.
In vele voordrachten gaat Steiner in op het ‘verdwijnen van de geestelijke wereld uit de beleving van de mens’ als noodzakelijk proces is. Maar ook dat de mens de ‘weg naar de geest weer moet vinden’ wil aarde en mensheid geen ‘vroegtijdige dood sterven’.
Wereldorde
In deze voordracht wordt een paar keer het woord ‘wereldorde’ gebruikt. Op blz. 7 (vert. 19) en op blz. 22 (vert. 33) waar het een ‘goddelijke’ wereldorde wordt genoemd. Ook in de Algemene menskunde bspreekt hij over een (pedagogische) ‘wereldorde‘
In GA 297A/122 is sprake van een ‘morele goddelijke wereldorde’; een ‘natuurlijke’.
In GA 304A/42roept hij de leerkracht op een ‘vertegenwoordiger van de wereldorde’ te zijn voor het opgroeiende kind; opblz.93is sprake van een ‘goddelijk-geestelijke’ wereldorde. Ook nog in een enkele andere pedagogische voordracht wordt hierover gesproken.
Het is dus de wereld van de geest, de geestelijke wereld – voor Steiner net zo’n realiteit als de materiële wereld. Om met of in deze geestelijke wereldorde dagelijks te werken – hier concreet in onderwijs en opvoeding – gaat het erom die geest te leren kennen en ervanuit te handelen:
‘we zullen moeten aflezen hoe het onderwijs gestalte moet krijgen’.
Harmoniseren
Nu wordt de blik weer op het kind gericht:
Wir werden vor allen Dingen einmal in der Handhabung derMethode uns bewußt sein müssen, daß wir es mit einer Harmonisierunggewissermaßen des oberen Menschen, des Geist-Seelenmenschen, mitdem körperleiblichen Menschen, mit dem unteren Menschen zu tunhaben werden.
In de allereerste plaats zullen wij ons bij de toepassing van onze methode ervan bewust moeten zijn dat het zal moeten gaan om een harmonisering zogezegd van de bovenste mens, de geestzielenmens, met de lichamelijk-lijfelijke mens, de onderste mens. °
De vertaling heeft hier een voetnoot: de bovenste mens, de geestzielemens, met de lichamelijk-lijfelijke mens, de onderste mens: Steiners woordkeus hier sluit aan bij de eerste voordracht van Algemene menskunde, waarin hij op een losse manier twee dubbele begrippen hanteert voor de twee zijden van de mens: de ‘geestziel’ of ‘zielengeest’ enerzijds en het ‘lichamelijk-lijfelijke’ of ‘lijfelijk-lichamelijke’ (Körperleib resp. Leibeskörper) anderzijds. Het eerste dubbele begrip verwijst duidelijk naar de nauwe verbinding tussen de geest en de ziel van de mens; het tweede verwijst naar de verbondenheid van het fysieke (körperliche) aspect van het lichaam met het etherische, van levenskracht doortrokken (leibliche) aspect ervan.
Over de begrippen hierboven genoemd: zie ‘Algemene menskunde’ [1-7-1] In dit artikel ook een nadere uitwerking van dit ‘harmoniseren’.
Nu volgen er gezichtspunten t.a.v. de leerstof, de vakken, die volkomen nieuw waren toen Steiner ermee kwam, maar die ook uniek zijn gebleven in de ruim 100 jaar dat de waldorfpedagogiek, de vrijeschoolpedagogiek bestaat:
Leerstof geen doel, maar middel
dat de leerstof gezien kan worden als een hulp bij de genoemde harmonisering van de ‘boven- en ondermens’ of de ‘geestzielenmens, met de lichamelijk-lijfelijke mens’.
Sie werden ja die Unterrichtsgegenstände nicht so zuverwenden haben, wie sie bisher verwendet worden sind. Sie werden sie gewissermaßen als Mittel zu verwenden haben, um die Seelen- und Körperkräfte des Menschen in der rechten Weise zur Entwickelung zu bringen.
U zult namelijk de leerstof niet moeten gebruiken op de manier waarop dat tot nu toe gebeurd is. U zult de leerstof in zekere zin moeten gebruiken als een middel om de krachten van de ziel en van het lichaam op de juiste manier tot ontwikkeling te brengen.
Daher wird es sich für Sie nicht handeln um die Überlieferung eines Wissensstoffes als solchen, sondern um die Handhabung dieses Wissensstoffes zur Entwickelung der menschlichen Fähigkeiten.
Dat betekent dat u erop gericht bent niet zozeer kennis als zodanig over te dragen, maar die kennis te hanteren als een middel om menselijke capaciteiten te ontwikkelen.
Ook dit gezichtspunt was nieuw en is nieuw gebleven. De niet-vrijescholen zijn in hoge mate instituten van kennisoverdracht.
Hier kan makkelijk een misverstand ontstaan: je zou de conclusie kunnen trekken dat ‘kennis’ voor de vrijescholen niet belangrijk zou zijn: in tegendeel: de kinderen moeten van alles leren, tot kennis komen. De essentie is: hoe komen ze tot of aan die kennis en wanneer.
En soms zie je aan ‘voorbeelden uit de vrijeschool’, bv. via Pinterest, dat ook daar de overdracht van kennis – wat Steiner hier ‘Wissenstoff’ – ‘weet-leerstof’ – noemt plaatsvindt. Als concreet voorbeeld: iets over bijen. Wanneer er sprake is van een ‘bijenperiode’ is dat in wezen ‘heemkunde voor klas 2.’ Aan dit vak stelt Steiner bijzondere eisen, o.a. dat wat er over en uit ‘het heem’ wordt verteld, met daarbij duidelijke aanwijzingen voor de leeftijdf ‘voor’ en ‘na’ het negende levensjaar. zie bv. zijn voorbeelden Indit artikelwordt hier verder op ingegaan. Zie ook Steiners vertelling overhet viooltje.
De feitenkennis over de bij op deze manier is hier niet de bedoeling. Wél bv. na het 9e jaar.
Dit kan onmogelijk in een 2e klas. Hier past m.i. Steiners opmerking over de ‘Wissensstoff’. (Wel mooi geschreven!)
Leerstof
Dan volgt ‘de leerstof’. We konden al weten dat voor Steiner – die o.a. de mens als 7-ledig wezen zeer gedetailleerd en precies beschrijft – ook ‘leerstof’ niet zomaar ‘leerstof’ is.
Allereerst beschrijft hij het schrijven en lezen als iets ‘conventioneels’:
Da werden Sie vor allen Dingen unterscheiden müssen zwischen jenem Wissensstoff, der eigentlich auf Konvention beruht, auf menschlicher Übereinkunft – wenn das auch nicht ganz genau und deutlich gesprochen ist -, und demjenigen Wissensstoff, der auf der Erkenntnis der allgemeinen Menschennatur beruht.
U zult daarbij in de eerste plaats onderscheid moeten maken tussen kennis die eigenlijk op conventie berust, op afspraken die men gemaakt heeft – ook al is dit niet heel precies en duidelijk uitgedrukt – en kennis die berust op inzicht in het wezen van de mens.
De woorden waarmee Steiner vervolgt, staanhier Ik heb in ditzelfde artikel uitspraken hierover uit andere voordrachten daarbij gezet.
Schrijven, rekenen en het kunstzinnige
Blz. 9 vert. 20
Die Schrift der Menschen ist durch die Tätigkeit, durch die Konvention der Menschen auf dem physischen Plan entstanden. Die Geister haben gar kein Interesse daran, dieser physischen Konvention sich zu fügen.
Het schrift van de mens is op het fysieke plan ontstaan door menselijk handelen en door conventie. De geestelijke wezens hebben er totaal geen belang bij zich naar deze fysieke conventie te richten.
Wanneer het om de geestelijke wereld en de geestelijke wezens gaat, is het altijd moeilijk daarmee concreet een verbinding te krijgen.
Also was Sie dem Kinde beibringen als Lesen und Schreiben, beruht auf Konvention; das ist etwas, was entstanden ist innerhalb des physischen Lebens.
Kortom, het lezen en schrijven dat u een kind leert berust op conventie; het is ontstaan op het fysieke plan.
Nu noemt Steiner het rekenen en het kunstzinnige. Wat daarbij opvalt is, dat hij – evenals bij het schrijven – een verbinding legt met de geestelijke wereld:
Etwas ganz anderes ist es, wenn Sie dem Kinde Rechnen beibringen. Sie werden fühlen, daß da die Hauptsache nicht liegt in den Zifferformen, sondern in dem, was in den Zifferformen von Wirklichkeit lebt. Und dieses Leben hat schon mehr Bedeutung für die geistige Welt, als was im Lesen und Schreiben lebt. Und wenn wir gar dazu übergehen, gewisse künstlerisch zu nennende Betätigungen dem Kinde beizubringen, dann gehen wir damit in die Sphäre hinein, die durchaus eine ewige Bedeutung hat, die hinaufragt in die Betätigung des GeistigSeelischen des Menschen.
Iets heel anders is het als u het kind leert rekenen. U zult voelen dat de hoofdzaak van het rekenen niet ligt in de vormen van de cijfers, maar in de realiteit die in deze vormen leeft. En deze realiteit heeft al meer betekenis voor de geestelijke wereld dan die van het lezen en schrijven. En gaan we er dan toe over een kind ook nog eens bepaalde kunstzinnig te noemen activiteiten aan te leren, dan komen we daarmee in een sfeer die zonder meer een eeuwige betekenis heeft, die reikt tot in de activiteit van de geest- ziel van de mens.
Zou het noemen van de geestelijke wereld te maken kunnen hebben met het feit dat Steiner zegt de het kind meeneemt in de slaap – naar de geestelijke wereld – wat het overdag gehoord, gezien, ervaren, beleefd heeft?
Hierboven was al sprake van: boven’- en ‘beneden-mens’ en nu komen er nog nieuwe karakteriseringen bij: fysiek, half-fysiek en boven-fysiek.
Daarna volgt een voorbeeld van het aanleren van een letter. Dat is, met voorbeelden uit andere voordrachten,hieraan de orde gekomen.
De tekst van de voordracht gaat hier – weer in ruimere context – verder.
Op blz. 23 (vert) volgt nu iets over ‘kunstzinnig onderwijs’ Daarover later meer.
De behandeling van schrijven en lezen gaat verder met de opmerking:
So werden wir herausholen aus dem zeichnerischen Element zuerst die Schreibformen der Buchstaben, dann die Druckformen.
Zo zullen we vanuit het tekenen eerst de geschreven vormen van de letters ontwikkelen, dan de gedrukte.
°eerst de geschreven vormen van de letters ontwikkelen, dan de gedrukte: In het
zojuist gegeven voorbeeld gebruikte Steiner de geschreven kleine letter
f (zie de tweede aantekening bij blz. 21) en lijkt hij dus uit te gaan van
letters die in het handschrift aan elkaar worden geschreven. Bij de volgende voorbeelden in deze cursus (zie de vijfde voordracht) gaat Steiner
op de hoofdlettervorm van ‘drukletters’, dus los geschreven letters, over.
Zie voor de huidige, Nederlandse, praktijk van het schrijfonderwijs in
vrijescholen o.m. A. Wijnbergh en P. van Meens*, Schrijven is het spoor van
een beweging, uitgave van de Begeleidingsdienst voor vrijescholen (www.
bvs-schooladvies.nl). *P. van Meurs
.
Indit artikelvind je talloze voorbeelden van de ‘kleine’ f, die onmiddellijk gevolgd wordt door de F. Hier wordt dieper ingegaan op het aanleren van de drukletter.
Wir werden das Lesen aufbauen auf dem Zeichnen. Sie werden auf diese Weise schon sehen, daß wir damit eine Saite anschlagen, mit der die kindliche Seele sehr gerne mitschwingen wird, weil das Kind dann nicht nur ein äußerliches Interesse hat, weil es zum Beispiel das, was es im Hauch hat, tatsächlich im Lesen und Schreiben zum Ausdruck kommen sieht. Dann werden wir manches umkehren müssen im Unterricht. Sie werden sehen, daß wir das, was wir heute erreichen wollen im Lesen und Schreiben, natürlich nicht restlos in dieser Weise aufbauen können, wie wir das hier angedeutet haben, sondern wir werden nur die Kräfte erwecken können zu einem solchen Aufbau. Denn würden wir in dem heutigen Leben den ganzen Unterricht so aufbauen wollen, daß wir aus dem Zeichnen herausholen wollten das Lesen und Schreiben, dann würden wir damit die Zeit bis zum 20. Lebensjahr brauchen, wir würden nicht in den Schuljahren damit auskommen. Wir können das also zunächst nur im Prinzip ausführen und müssen dann trotzdem weitergehen, aber im künstlerischen Element verbleiben.
We zullen het lezen opbouwen vanuit het tekenen. U zult dan zien dat we hiermee een snaar aanslaan waarmee de ziel van het kind graag meeresoneert, omdat het kind dan niet enkel een uiterlijke interesse heeft, omdat het bijvoorbeeld de klanken die het met zijn adem vormt werkelijk bij het lezen en schrijven tot uitdrukking ziet komen.
Dan zullen we een aantal dingen moeten omdraaien in het onderwijs. U zult zien dat wij wat we met het lezen en schrijven willen bereiken, in deze tijd natuurlijk niet tot het eind toe zo kunnen ontwikkelen als dat hier is aangestipt; we kunnen alleen de krachten voor zo’n ontwikkeling wekken. Want zouden we in deze tijdhet hele onderwijs zo willen opbouwen dat we het lezen en schrijven uit het tekenen afleiden, dan zouden we bezig zijn tot de leerlingen twintig zijn, we zouden schooljaren tekort komen. We kunnen dat dus alleen in het begin principieel zo aanpakken en moeten dan toch verder gaan – maar wel kunstzinnig.
Toen ik in 1970 met mijn eerste 1e klas begon, keek ik vooral naar mijn oudere, meer ervaren collega’s en zag, wat het schrijven en lezen betreft, dat zij tamelijk lang over een aantal letters deden. Ze gebruikten de tijd van schoolbegin tot kerst om een aantal medeklinkers en de klinkers aan te leren. Daarmee werden dan, soms nog met de afgeslankte letterbeelden – een soort hiërogliefenschrift – woordjes geschreven en gelezen. Er werd veel tijd ingeruimd voor vormtekenen als voorbereidend schrijven. Er werd veel ritmisch bewogen op rijmpjes en versjes met de betreffende klanken; er werden veel spraakoefeningen gedaan:
In de loop van het schooljaar werd de rest van de medeklinkers aangeboden. Pas in klas 2 kwamen de combinaties van au, ou, ng, sch enz.
Toen in 1957 Rusland de eerste kunstmaan, de Spoetnik 1, in een baan om de aarde bracht, werd dit in Amerika gevoeld als ‘wij lopen achter’. Dat moest wel ontstaan zijn door de kwaliteit van het onderwijs. De universiteiten wezen naar de hogere en middelbare scholen en deze op hun beurt naar het basisonderwijs. Dit kon niet verwijzen naar het kleuteronderwijs, want dat bestond in Amerika nauwelijks. Dus…..
Toen ontstond later voor de kleuters het tv-programma ‘Sesame Street’ waarin kinderen in een zeer korte tijd van alles werd geleerd op taal, lees- en rekengebied. Door onderzoek werd vastgesteld dat zelfs kinderen van 18 maanden zouden kunnen leren lezen. Dit is geen praktijk geworden, maar het ‘vroege’ leren begon een steeds prominentere plaats in te nemen. In Nederland was het op zeker ogenblijk gewoonte dat kinderen van de eerste klas basisschool (groep 3) met Kerstmis moesten kunnen lezen.
Ook begin jaren 1970 was dit zo en ik prees me gelukkig nu met een onderwijsmethode te kunnen werken waarin haast en druk geen rol speelden. In allerust konden we de letters uit de beelden leren en langzamerhand leren lezen.
Nu lijkt dit heel anders. Zeker, de kinderen zijn die afgelopen 60 jaar veranderd, wakkerder geworden; wellicht hoeft het niet zo geleidelijk aan te gaan als ik nog kon doen, maar wat je ’toen’ nog in de 2e klas deed, lijkt nu te gebeuren in de 1e, vóór de kerst. Waarbij dus in dit opzicht de vrijeschool ‘regulier’ is geworden.
Ik vraag me af of je dan nog de rust hebt van beeld naar letter: hoeveel moet je er dan per week doen. Ik lees nu al: iedere dag één. Is dat te rijmen met een ‘ademproces’, en belangrijker: hoe is dit voor het etherlijf – het ’tijdslijf’ – dat rond de tandenwisseling ‘gevoed’ moet worden met fantasie, ritme en gewoonte. Het is op weg steeds meer dedrager van het geheugente worden. En moet dus ook sterker gemaakt worden. Dat wordt het niet als de krachten van het intellect – voor de ‘Wissenstof” te veel eisen, roofbouw plegen.
De door veel vrijescholen, maar ook door opleiding en begeleidingsdienst omarmde methode ZLKLS, ia in wezen een gestructureerde methode van kennisoverdracht. Met bepaalde opvattingen uit de ‘Algemene menskunde’ – zie dit artikel
De spellingscategorieën van bovengenoemde methode – creatief ‘gevrijescholiseerd’ – dat wel (handschrift geen mooi voorbeeld om na te bootsen!
Na een klein intermezzo vervolgt Steiner op blz. 23 (vert) over het lezen:
Bij de gegeven antwoorden is in het Duits telkens de naam van Steiner gegeven. Ik heb dat niet gedaan, zolang er geen verwarring kan ontstaan. De voetnoten die in de uitgave op aparte bladzijden staan, v.a. blz. 300, heb ik direct bij het verwijzende woord toegevoegd.
In deze vergadering gaat het over:
10e klas: taal en letterkunde <1> 10e klas: geschiedenis, aardrijkskunde, wiskunde, mechanica, natuurkunde <2> 10e klas: biologie, mineralogie, handvaardigheid, muziek, euritmie, technisch tekenen, landmeten, gezondheidszorg, Frans, Engels, Latijn, Grieks, steno<3> Vrij godsdienstonderwijs <4> 10e klas: lit. geschiedenis, geschiedenis. <5> Menskunde klas 4 <6> Zakenbrieven <7> Niet-Nederlandse talen: Zoveel mogelijk in oorspronkelijke taal lezen <8> Verhouding aantal mannelijke en vrouwelijke docenten <9>
RUDOLF STEINER
.
Konferenzen mit den Lehrern der Freien Waldorfschule in Stuttgart
1919 bis 1924
Zweiter Band
Das dritte und vierte Schuljahr
Vergaderingen met de leerkrachten van de vrije Waldorfschool in Stuttgart
Band 2
Het derde en vierde schooljaar
Van de vergaderingen die de leerkrachten van de eerste vrijeschool in Stuttgart hielden, zijn verslagen bewaard gebleven van díe vergaderingen waarbij Rudolf Steiner aanwezig was.
Dr. Steiner: Meine lieben Freunde, wir haben uns zu sorgen über die9. Klasse. Nachdem ich mir das Ergebnis dessen, was wir gesternbesprochen haben, gründlicher angesehen habe, erscheint es mirdoch nicht möglich, daß wir den Unterricht besorgen, wenn wireinzelne Lehrer wie Dr. Schubert so überlasten, wie es ohne Zweifelhier der Fall wäre. Es scheint mir doch notwendig, noch eine Lehrkraft anzustellen für die 1. Klasse b, und da scheint es mir gut, FrauDr. Plinke dafür als Waldorflehrerin anzustellen. Sie war geradeheute da; ich hatte mich schon vor einigen Tagen um sie erkundigt,konnte aber nicht einmal etwas Richtiges erfahren über ihren Aufenthalt. Ich würde dann meinen, daß sie die 1. Klasse b zu übernehmen hätte, und dann würdesich die Arbeit von Schubert in einer anderen Weise gestalten.Nun haben wir für den Lehrplan der 10. Klasse das Folgende zubedenken. Wir werden da zunächst so etwas wie deutsche Sprache und Literatur zu berücksichtigen haben. Nun, nicht wahr, es würdewohl die Fortsetzung dessen sein, was Sie in der 9. Klasse hatten.
Beste vrienden, we moeten ons beraden op de negende klas. Na een grondigere beschouwing van de uitkomst van de bespreking van gisteren, lijkt het niet haalbaar om het onderwijs te verzorgen als we individuele leraren – zoals dr. Schubert – overbelasten op een manier die hier ongetwijfeld het geval zou zijn. Het lijkt mij noodzakelijk om een extra leerkracht aan te nemen voor de eerste klas (klas 1b), en het lijkt me een goed idee om dr. Plinke als vrijeschoolleerkracht voor die functie aan te stellen. Ze was hier vandaag nog; ik had enkele dagen geleden al naar haar geïnformeerd, maar kon niets concreets te weten komen over waar ze verbleef. Ik stel voor dat zij de eerste klas (klas 1b) op zichneemt, waardoor de werkdruk van Schubert anders kan wordeningedeeld. <1> Wat betreft het leerplan voor de tiende klas moeten we het volgende overwegen. Om te beginnen moeten we een vak als Duitse taal en letterkunde opnemen. Dit zou uiteraard een vervolg zijn op wat u in de negende klas hebben behandeld.
X ; Ich habe Jean Paul gelesen.
X: Ik heb Jean Paul gelezen.
Dr. Steiner: Sie haben Jean Paul durchgenommen und sind damitfertig.
U hebt Jean Paul doorgenomen en afgerond?
X.: Das Kapitel über Humor, das als Aufgabe gestellt war, hat seinen Abschluß gefunden.
X.: Het hoofdstuk over humor, dat als opdracht was gesteld, is nu afgerond.
Dr. Steiner: Nun würde es sich darum handeln, daß Sie jetzt beginnen und weiter fortsetzen eine etwas zusammenhängende Darstellung dessen, was man als Metrik und Poetik bezeichnet. Die Kinder werden auf Grundlage dessen, was sie in Anlehnung an Jean Paulgelernt haben, auf manches eingehen können. Es muß vermieden werden die gewöhnliche pedantische Schulmethode, die da sonst eingehalten wird. Es muß also in lebendiger Weise, in Anlehnung an lebendige Dichtung Metrik und Poetik, was man gewöhnlich so nennt, ins Vernünftige umgesetzt behandelt werden. Dann würde in dieser Klasse durchzunehmen sein das Nibelungenliedund Gudrun. Womöglich dahin arbeiten, daß man es in der mittelhochdeutschen Sprache durchnimmt. Man würde es so machen, daß,soviel die Zeit gestattet, man mittelhochdeutsch durchnimmt, aber auch das ganze Milieu bespricht, aus dem die Dichtung gewachsen
De volgende stap is dat u begint met een enigszins samenhangende uiteenzetting over wat bekendstaat als metriek en poëtica, en deze voortzet. Op basis van wat zij door de studie van Jean Paul hebben geleerd, zullen de kinderen zich met diverse aspecten hiervan kunnen bezighouden. U dient de pedante schoolmethoden te vermijden die in deze context gewoonlijk worden gehanteerd. In plaats daarvan moeten metriek en poëtica – zoals deze vakken doorgaans worden genoemd – op levendige wijze worden behandeld, waarbij geput wordt uit levende poëzie en de stof op een voor het verstand aansprekende manier wordt gepresenteerd. Vervolgens dienen het *Nibelungenlied* en de *Gudrun* in deze klas aan bod te komen. Idealiter zou u moeten streven naar bestudering in het oorspronkelijke Middelhoogduits. De aanpak zou moeten inhouden dat de teksten in het Middelhoogduits worden behandeld voor zover de tijd dat toelaat, terwijl tevens wordt ingegaan op de gehele leefwereld waaruit deze poëzie is voortgekomen is
Blz. 23
ist, die künstlerische volkstümliche Bedeutung durchspricht und,abgesehen von dem, was man gewissermaßen als Proben liest, auchden ganzen Inhalt der großen Gedichte den Kindern vermittelt. Dann auch, natürlich in Anlehnung an das Nibelungenlied, etwasmittelhochdeutsche Grammatik in Vergleichung mit der neuhochdeutschen Grammatik. Das würde das Lehrpensum sein, das Sie in der 10. Klasse durchzunehmen hätten. Anzufangen wäre mit der Metrik.
en op de artistieke en volkskundige betekenis ervan; bovendien dient u – naast het lezen van geselecteerde fragmenten – de volledige inhoud van deze grote gedichten aan de kinderen over te brengen. Daarnaast zou er – uiteraard aan de hand van het *Nibelungenlied* – ook aandacht besteed moeten worden aan de Middelhoogduitse grammatica in vergelijking met de Nieuwhoogduitse grammatica. Dat is de leerstof die in de tiende klas behandeld zou moeten worden. U kan beginnen met de metriek.
X.: Würden Sie mir selbst ein Buch zum Studium anempfehlen für die Metrikim Deutschunterricht?
X.: Zou u een specifiek boek kunnen aanbevelen voor de studie van metriek voor de Duitse lessen?
Dr. Steiner: Es ist jedes gleich gut und gleich schlecht. Sehen Sie nach bei der Sammlung Göschen in einer der schlechtesten Methoden, damit Sie die Aufeinanderfolge der Begriffe haben. Es gibt keine gute deutsche Metrik und Poetik; Bartsch, Lachmann. — Nibelungenlied, von Simrock verdeutscht; er hat versucht sich daran zu halten. Die Elemente habe ich gegeben in einem Vortrag in Dornach. Ich habe da die Metrik aus dem Zusammenstimmen zwischen Pulsschlagund Atmung physiologisch begründet. Man kann den Hexameter studieren, wenn man die Zäsur dazunimmt, als Zusammenklang von Pulsschlag und Atmung. Es ist heute nicht möglich, daß wir diemetrische Theorie entwickeln. Nun wäre zu wünschen, daß es so gemacht würde in der 8., 9.,10. Klasse, daß von denjenigen Lehrern, welche beschäftigt sind alsHauptlehrer, abgewechselt würde . . .,
Ze zijn allemaal even goed en even slecht. Kijk eens naar de *Sammlung Göschen* – een van de slechtste methodes – puur om de volgorde van de begrippen te zien. Er bestaat geen goed Duitstalig werk over metriek en poëtica; Bartsch, Lachmann… – Het *Nibelungenlied*, in modern Duits vertaald door Simrock; hij probeerde het metrum te handhaven. Ik heb de elementen daarvan uiteengezet in een voordracht in Dornach.*Daar heb ik een fysiologische basis voor de metriek aangedragen, afgeleid van het samenspel tussen polsslag en ademhaling. Je kan de hexameter – als men de cesuur meerekent – bestuderen als een harmonie tussen polsslag en ademhaling. Het is niet mogelijk om hier vandaag de theorie van de metriek uit te werken. <1> Nu zou het wenselijk zijn om de achtste, negende en tiende klas zo in te richten dat de leerkrachten die als klassenleerkracht fungeren, elkaar afwisselen…
*Voordracht Dornach 06-10-1920 GA 281 Niet vertaald.
X.: Das ist gemacht worden!
X.: Dat is al gebeurd!
Dr. Steiner:. . . so, daß also, wenn einer um acht Uhr anfängt in der10. Klasse, so muß ein anderer in der 9. und 8. anfangen. Wochenweise wechseln wird nicht gut sein. Man muß doch längere Zeit verwenden für ein solches Kapitel. Wir haben das Prinzip, ein Kapitel durchzunehmen und so lange dabei zu bleiben, als es geht. Versuchen Sie, daß sich das dann verteilen läßt! Dazu wird es notwendig sein, daß man noch gerade für diese drei Klassen Dr. Schwebsch als vierten verwenden wird, wenn er kommt. Für die übrigen Dinge bleibt der Lehrplan so, wie er war, durch alle Klassen hindurch. Eswird also jetzt möglich sein, daß Schubert die Gesamtgeschichteunterrichtet, weil die l b für ihn wegfällt. Nun käme Geschichte in der 10. Klasse. Da handelt es sich darum, für den ökonomischen Unterricht das recht gut vorzubereiten.
…zodat, als iemand om acht uur in de 10e klas begint, een ander in de 9e en 8e moet beginnen. Wekelijks afwisselen zou niet goed zijn. Men moet langere tijd aan zo’n onderwerp besteden. Ons principe is om een onderwerp te behandelen en er zo lang mogelijk bij te blijven. Probeer het rooster zo in te delen dat dit lukt! Om dit te bereiken, zal het nodig zijn om Dr. Schwebsch – zodra hij er is – als vierde leerkracht specifiek voor deze drie klassen in te zetten. Voor de overige vakken blijft het leerplan in alle klassen ongewijzigd. Het wordt nu voor Schubert mogelijk om algemene geschiedenis te geven, aangezien klas 1b niet langer onder zijn verantwoordelijkheid valt. Vervolgens is er geschiedenis in de 10e klas. Het doel hierbij is een stevige basis te leggen voor het onderwijs in economie.
Blz. 24
In der 8. und 9. Klasse dasselbe Pensum wie bisher.In der 10. Klasse, da würde man bis in die älteste historische Zeit zurückgehen, würde beginnen mit der ältesten Zeit und würde die Geschichte so eingeteiltführen bis zum Untergang der Freiheit Griechenlands; also ältesteindische Zeit, persische Zeit, ägyptisch-chaldäische Zeit, griechischeZeit bis zum Untergang der griechischen Freiheit, bis zur Schlachtbei Chäronea 338.10. Klasse geographischer Unterricht: Beschreibung der Erde als eines morphologischen und physikalischen Ganzen. In der Geologiemüßte man die Erde so beschreiben, daß die ganze Gestaltung derGebirge eine Art Kreuz ist, die beiden aufeinander sich kreuzendenRinge, die Ost-West-Richtung und die Nord-Süd-Richtung. — Morphologisches: die Formen der Kontinente; die Entstehung derGebirge: dasjenige, was ins Physische übergeht; dann die Flüsse.Geologisches, Physikalisches; Isothermen; die Erde als ein Magnet,nördlicher, südlicher Magnetpol. In dieser Weise morphologisch. ImAnschluß daran Meeresströmungen, Luftströmungen, Passatströmungen, das Erdinnere; kurz, alles was die Erde als Ganzes umfaßt. Wie weit sind Sie in der Mathematik bisher gekommen?
In de 8e en 9e klas blijft het leerplan hetzelfde als voorheen. <2> In de tiende klas keren we terug naar de vroegste historische tijden,te beginnen bij dat vroegste tijdperk en vervolgens de geschiedenis — dienovereenkomstig gestructureerd — tot aan de ondergang van de Griekse vrijheid; dat wil zeggen: de vroegste Indische periode, de Perzische periode, de Egyptisch-Chaldeeuwse periode en de Griekse periode tot aan de ondergang van de Griekse vrijheid — tot aan de Slag bij Chaeronea in 338. Aardrijkskundeonderwijs in de tiende klas: beschrijving van de Aarde alseen morfologisch en fysisch geheel. In de geologie beschrijft men de Aarde zodanig dat de totale configuratie van de gebergten een soort kruis vormt — de twee elkaar snijdende gordels: de oost-westas en de noord-zuid-as. — Morfologische aspecten: de vormen van de continenten; het ontstaan van gebergten — de overgang naar het fysische domein; vervolgens de rivieren. Geologische en fysische aspecten; isothermen; de Aarde als magneet, met magnetische noord- en zuidpool. Een morfologische benadering in die zin. Daarna: zeestromingen, luchtstromingen, passaatwinden, het binnenste van de Aarde; kortom, alles wat de Aarde als geheel omvat. Hoe ver bent u tot nu toe gevorderd met wiskunde?
X.: Algebraische Potenzen und Wurzelrechnungen. Geometrisches Zeichnen,darstellende Geometrie. Flächenberechnungen habe ich gemacht. EinfacheGleichungen, Gleichungen mit mehreren Unbekannten, quadratische Gleichungen. Umfang und Flächenberechnung des Kreises.
X.: Algebraïsche machten en wortelberekeningen. Meetkundig tekenen,beschrijvende meetkunde. Ik heb oppervlakteberekeningen behandeld. Eenvoudige vergelijkingen, vergelijkingen met meerdere onbekenden, kwadratische vergelijkingen. Berekening van omtrek en oppervlakte van de cirkel.
Dr. Steiner: Man kann den Begriff des pi beibringen. — Wenn manden Begriff beibringt, dann kann es sich nicht darum handeln, daß sieTheorien über Dezimalien bekommen. Sie können die Zahl pi bis zueiner Dezimalstelle kennenlernen.
Je kan het begrip π introduceren. — Bij de introductie van het begrip moet het niet de bedoeling zijn dat ze theorieën over decimalen leren. Ze kunnen het getal π leren kennen tot op één decimaal nauwkeurig.
X.: Wir haben die Ableitung der Zahl π aus dem Umfang der eingeschriebenenund umgeschriebenen Vielecke des Kreises gemacht.
X.: We hebben het getal π afgeleid uit de omtrekken van veelhoekendie in de cirkel zijn ingeschreven en eromheen zijn beschreven.
Dr. Steiner: Was für Linien kennen die Kinder?
Met welke soorten lijnen zijn de kinderen vertrouwd? X.: Wir haben im vorigen Jahr gezeichnet, als geometrischen Ort verstanden,Ellipse, Hyperbel und Parabel.
X.: Vorig jaar hebben we de ellips, hyperbool en paraboolgetekend — en begrepen als meetkundige plaatsen.
Dr. Steiner: Es würde sich jetzt darum handeln, daß die Kinder dieersten Elemente der ebenen Trigonometrie kennenlernen. Ich glaube, das können wir zunächst als Pensum betrachten. Dann kommt die Deskriptive. Wie weit sind Sie gekommen?
De volgende stap zou zijn dat de kinderen degrondbeginselen van de vlakke goniometrie leren. Ik denk dat we dat voorlopig als leerstof kunnen beschouwen. Daarna volgt de beschrijvende meetkunde. Hoe ver bent u daarmee gevorderd?
X.; Daß sie die Darstellung von sich durchdringenden Ebenen und Flächenverstanden haben. Zwei Dreiecksflächen, die sich durchdringen, das würdendie Kinder als Aufgabe schon lösen können. Auch daß sie aufsuchen könntenden Durchdringungspunkt einer Geraden mit einer Ebene.
X.: Tot het punt waarop ze de weergave van snijdende vlakken en oppervlakken begrijpen. De kinderen konden al een opgave oplossen met twee snijdende driehoekige vlakken. Ze konden ook het snijpunt van een rechte lijn en een vlak bepalen.
Blz. 25
Dr. Steiner: Das ist vielleicht nicht notwendig. — Man müßte eigentlich die Methode so machen, daß man ausgeht von der Projektion,Orthogonalprojektion, daß man von der Projektion ausgeht, Punkt — Gerade, daß man die Darstellung der Ebene nimmt, der Ebene als Ebene, nicht der Ebene als Dreieck. Es müßte dann angeschlossen werden die Lehre von den Ebenen undSchnitten zweier Ebenen. Und dann, nicht wahr, die daran anschließenden ersten Elemente der Lagengeometrie. Vor allen Dingen bringen Sie den Kindern Begriffe bei von der Dualität. Sie brauchen nur die allerersten Dinge beizubringen.
Dat is wellicht niet nodig. — Idealiter zou de methode zo moeten zijn opgezet dat je begint met projectie — orthogonale projectie; je begint met projectie,punt en lijn — en het vlak ook daadwerkelijk als vlak voorstelt, niet als driehoek. Daarna zou de bestudering van vlakken en de snijlijnen van twee vlakken moeten volgen. En vervolgens natuurlijk de grondbeginselen van de projectieve meetkunde die daaruit voortvloeien. Laat de kinderen vooral kennismaken met de begrippen van dualiteit. Het volstaat om slechts de basisbeginselen te behandelen.
X.: Im Zusammenhang mit der Trigonometrie wird es freilich schon notwendig sein, auf Logarithmen einzugehen.
X.: In het kader van de goniometrie zal het zeker nodig zijn om logaritmen te behandelen.
Dr. Steiner: Den Begriff des Logarithmus haben sie noch gar nicht?
Kennen ze het begrip logaritme nog helemaal niet?
Das muß natürlich eigentlich mitgenommen werden in der Mathematik. Das gehört noch hinein. Sie werden nur die Grundbegriffe kennen: Sinus, Cosinus, Tangens. Ein paar Sätze, das kann für sich genommen werden. Ein paar von diesen Beziehungen, daß sie anfangen zu begreifen: sin2 a + cos2a = 1, möglichst anschaulich zu begreifen.
Dat zou natuurlijk wel in het wiskundeleerplan moeten worden opgenomen. Daar hoort het thuis. Ze zullen wel de basisbegrippen kennen: sinus, cosinus, tangens. Een paar stellingen — dat kan apart worden behandeld. Een aantal van deze relaties — zodat ze beginnen te begrijpen dat sin² α + cos² α = 1 — en dat zo intuïtief mogelijk doorgronden.
X..- Sollte es angestrebt werden, die Logarithmenlehre schon in der 9. Klasse anzubringen?
X.: Moeten we ernaar streven om de theorie van logaritmen al in de negende klas te introduceren?
Dr. Steiner: Es genügt, wenn sie mit Logarithmen so weit kommen,daß sie einfache logarithmische Rechnungen ausführen können.
Het volstaat als de leerlingen met logaritmen zover komen dat ze eenvoudige logaritmische berekeningen kunnen uitvoeren.
Dann haben wir Physik.
Laten we dan overgaan naar de natuurkunde.
X.; Ich sollte bis zur Lokomotive kommen und zum Telephon.
X.: Ik zou bij de locomotief en de telefoon moeten uitkomen.
Dr. Steiner: Das sollte das Ziel sein, so daß die Kinder einmal das Gesamtgebiet der Physik durchgenommen haben.
Dat zou het doel moeten zijn – zodat de kinderen het gehele gebied van de natuurkunde hebben behandeld.
X. sagt, was er durchgenommen hat.
X. beschrijft wat hij heeft behandeld.
Dr. Steiner: Das scheint mir cum grano salis zu sein, daß wir die ganze Physik durchgenommen haben. Es wäre die Zeit, wo man alles durchgenommen haben müßte. Es genügt, wenn die Kinder Vorstellungen davon haben.
Het idee dat we de volledige natuurkunde hebben behandeld, moet men *cum grano salis* [met een korreltje zout] nemen. Dit is het stadium waarin alles aan bod zou moeten zijn gekomen. Het is voldoende als de kinderen een enigszins juist beeld van deze zaken hebben gekregen.
X..- Am wenigsten behandelt ist die Mechanik.
X.: De mechanica is het minst aan bod gekomen.
Dr. Steiner: Dazu ist jetzt gerade die richtige Zeit.
Blz. 26
Man müßte mit mechanischen Formen (Formeln?) beginnen. Das würde man am besten nach der Behandlung des Mathematischen nehmen. Man braucht nur so weit zu kommen, daß die Kinder die einfachen Maschinen gründlich verstehen.
Men zou moeten beginnen met mechanische vormen (of wellicht ‘formules’?). Dit kan het beste worden opgepakt na de behandeling van wiskundige onderwerpen. Het volstaat om een punt te bereiken waarop de kinderen eenvoudige machines grondig begrijpen.
Dann die Chemie.
Dan de scheikunde.
Dr. Steiner: Das ist alles natürlich gut. Haben die Kinder eine deutliche Vorstellung von der ganzen Bedeutung eines Salzes, einer Säure, einer Base? Diese Sachen müssen zunächst gemacht werden. Es ist greulich, von der organischen Chemie zu reden. Man müßte etwas darüber wegkommen und die Begriffe erweitern. Sehr viel könnte man tun, wenn man einfach jetzt in diesem Jahr, was hereingehört in dieses Jahr, erschöpfend ordentlich beobachten würde:Basisches, Säurehaftes, Salzhaftes; dann also vom alkalischen und sauren Reagieren reden und nachher anschließen, so daß sie ein Verständnis dafür bekommen, die physiologischen Prozesse.
Dat is natuurlijk allemaal prima. Hebben de kinderen een helder beeld van de volledige betekenis van een zout, een zuur en een base? Deze zaken moeten eerst aan de orde komen. Het is verschrikkelijk om [in dit stadium] al over organische chemie te spreken. Men zou daarvan moeten afzien en de begrippen juist moeten verbreden. Er kan veel worden bereikt als men in het huidige jaar grondig en systematisch onderzoekt wat in dit jaar thuishoort: de aard van basen, zuren en zouten. Men zou dan kunnen spreken over basische en zure reacties, om daar vervolgens op voort te bouwen, zodat de kinderen inzicht krijgen in fysiologische processen.
Man kann ausgehen von der entgegengesetzten Reaktion, etwa Futtersaft undBienenblut, weil man da Alkalisches und Saures hat, in dem es gipfeln lassen, in dem entgegengesetzten Verhalten von Bienenblut undBienensaft. Auf diese Weise hat man den Eingang in die physiologischen Prozesse. Sie brauchen nur die Begriffe ihnen herauszuarbeiten: Alkalisches, Saures; Basen, Säuren. Dann also, weil das charakteristisch ist, Bienenblut und Futtersaft der Biene, weil die entgegengesetzt reagieren; Futtersaft reagiert sauer, Bienenblut reagiertalkalisch. Diesen polarischen Gegensatz von Blut und Futtersaft, wasdie Biene in den Verdauungsorganen darinnen hat. Es ist beim Menschen auch so; man kann es nur nicht so charakteristisch konstatieren. Bei den Bienen kann man es sehr leicht am Laboratoriumstischmachen.
Men kan uitgaan van contrasterende reacties – bijvoorbeeld die van broedvoedsel en bijenhemolymfe – aangezien men hier zowel alkalische als zure elementen aantreft; door het tegengestelde gedrag van bijenhemolymfe en broedvoedsel te onderzoeken, kan men tot inzicht komen. Op die manier krijgt men een ingang tot fysiologische processen. Men hoeft enkel de relevante begrippen te ontwikkelen: het alkalische en het zure – basen en zuren. Juist omdat het zo kenmerkend is, kan men kijken naar de hemolymfe van de bij en het broedvoedsel, aangezien zij tegengestelde reacties vertonen: broedvoedsel reageert zuur, terwijl bijenhemolymfe alkalisch reageert. Dit polaire contrast tussen hemolymfe en broedvoedsel – stoffen die in de spijsverteringsorganen van de bij aanwezig zijn – komt ook bij de mens voor, al is het daar minder gemakkelijk waar te nemen of te karakteriseren. Bij bijen kan dit echter vrij eenvoudig in het laboratorium worden aangetoond. <2>
Wie weit sind wir in der Naturgeschichte gekommen? Wir habenVierzehn- bis Fünfzehnjährige.
Hoe ver zijn we gevorderd met het leerplan voor biologie? We hebben te maken met veertien- tot vijftienjarigen.
X.: Da habe ich sehr wenig durchgenommen.
X.: Ik ben er nauwelijks in geslaagd de leerstof te behandelen.
Dr. Steiner: Es wird doch notwendig sein, daß wir einfach die Stundenverteilung so machen, daß man einen vierten Lehrer zu Hilfe ruft.
Het zal nodig zijn de verdeling van de lesuren aan te passen – wellicht door een vierde docent in te schakelen ter ondersteuning. X.: Wenn ich das alles durchnehme, so habe ich für das Pensum höchstens ein Drittel des Jahres zur Verfügung. X.: Als ik dit allemaal zou moeten behandelen, zou ik voor het volledige lesprogramma hooguit een derde van het jaar tot mijn beschikking hebben.
Dr. Steiner: In diesem Drittel können Sie das durchnehmen. Sie können noch Zeit ersparen, wenn wir in der Zukunft für diese drei Klassen zweieinhalb Stunden am Morgen nehmen und dafür den Stoff zusammendrücken.
Je kunt het in een derde van een jaar doen. Je zou wat tijd kunnen besparen als we in de toekomst tweeënhalf uur ’s ochtends zouden hebben voor deze drie lessen en de stof wat zouden comprimeren.
Blz. 27
Dann aber könnte ein vierter als Unterrichtender eingefügt werden. Man müßte die drei Klassen etwas früher anfangen und später aufhören lassen.
Dan zouden we een vierde docent kunnen inschakelen. We moeten deze drie lessen iets eerder laten beginnen en iets later laten eindigen.
X..’ Dann gibt es Schwierigkeiten für andere Fachlehrer, weil der Wechsel in der Zehnuhrpause sein muß.
X.: Maar dan krijgen we problemen met de andere vakken, omdat de leerlingen tijdens de pauze van 10 uur van lokaal wisselen.
Dr. Steiner: Wir werden nicht nötig haben durch alle Klassen soviel Sprachstunden zu haben, wie wir bisher hatten. Wir brauchen in der 10. nicht mehr so viel Englisch und Französisch. Das ist gar nicht nötig. Sprachunterricht haben wir in bezug auf die modernen Sprachen zuviel. Wenn wir es in den unteren Klassen so reichlich treiben, wie wir es gemacht haben, dann haben wir es nicht nötig, in den höheren Klassen so viel zu treiben. Der Sprachunterricht kann zeitlich eingeschränkt werden.
We hoeven in de verschillende leerjaren niet langer zoveel taallessen te geven als tot nu toe het geval was. In de tiende klas is een zo sterke nadruk op Engels en Frans niet langer vereist – het is simpelweg niet nodig. We besteden momenteel te veel tijd aan onderwijs in moderne talen. Als we die talen in de onderbouw zo intensief onderwijzen, is het niet nodig om diezelfde intensiteit in de bovenbouw voort te zetten. De tijd die aan taalonderwijs wordt besteed, kan worden teruggebracht.
In der Naturgeschichte hätten wir vor allen Dingen jetzt eine gewisse Betrachtung des Mineralischen nötig. Wir würden in der 10. Klassejetzt kommen zu einer Betrachtung des Menschen. Und Mineralogie muß gemacht werden. Wir müssen jetzt Mineralogie durchnehmen.
<3> Wat de biologie betreft: waar we ons nu specifiek op moeten richten, is het mineralenrijk. In de tiende klas moeten we overgaan tot de studie van de mens. En mineralogie moet daarbij worden betrokken; we moeten nu de mineralogie behandelen.
X.: Was sollte in der Anthropologie behandelt werden in der 10. Klasse?
X.: Welke onderwerpen zouden in de 10e klas aan bod moeten komen binnen de antropologie?
Dr. Steiner: Man müßte gewissermaßen den Menschen verständlich machen. Sie müßten sich natürlich die Möglichkeit verschaffen, den Menschen als einzelnes Wesen verständlich zu machen, damit man später auf die Ethnographie übergehen kann. — Den Menschen als einzelnes Wesen verständlich machen, da gibt es so viel, was aus der Anthroposophie herausgeholt werden kann. Über nichts ist so viel zu finden, ohne daß man in den Ruf kommen muß, daß man Anthroposophie treibt. Das ist das Objektiv-Wahrhaftige. Der physische Mensch in seinen Organen und Organfunktionen im Zusammenhang mit Seelischem und Geistigem.
Men zou, in zekere zin, de mens begrijpelijk moeten maken. Je moet uiteraard een manier vinden om de mens – als individueel wezen – inzichtelijk te maken, zodat je later de overstap naar de etnografie kunt maken. Er valt vanuit de antroposofie veel te putten om de mens als individu begrijpelijk te maken. Er is hier zelfs een schat aan materiaal beschikbaar – materiaal dat gepresenteerd kan worden zonder dat men direct wordt bestempeld als iemand die “aan antroposofie doet”. Het gaat hier om het objectief waarheidsgetrouwe aspect: de fysieke mens – in termen van organen en orgaanfuncties – in verbinding met de ziel en de geest.
Nun muß der Handfertigkeitsunterricht hinübergezogen werden nach dem wirklich Künstlerischen. Das haben Sie schon getan mit dem Modellieren. Das kann man abwechseln lassen mit Malen; daß Sie mit denen, die geschickt dazu sind, malen. Bei denjenigen, die jetzt in die 10. Klasse kommen, kann man Rücksicht nehmen, daß wir sie haben werden wie am Gymnasium; durch das können wir ins Künstlerische und Kunstgewerbliche hinüberkommen. Ich meine, daß wir da noch etwas wie eine Art Ästhetisches brauchen, und da könnte der Dr. Schwebsch eintreten, daß er die ästhetische Verbindung herstellt zwischen dem Plastisch-Malerischen und dem Musikalischen.
Daarnaast zou het handvaardigheidsonderwijs meer richting het werkelijk artistieke gestuurd moeten worden. Jullie zijn hier al mee begonnen door middel van boetseren. Dit kan worden afgewisseld met schilderen; leerlingen die daar aanleg voor tonen, zou je bij het schilderen kunnen betrekken. Bij de leerlingen die nu in de 10e klas komen, kunnen we ervan uitgaan dat ze – net als op een gymnasium – langer bij ons blijven; dit biedt de mogelijkheid om ons te begeven op het terrein van de beeldende en toegepaste kunsten. Ik denk dat we hier ook een esthetische component nodig hebben; wellicht zou Dr. Schwebsch kunnen bijdragen door een esthetische brug te slaan tussen de beeldende kunsten en het muzikale domein.
Blz. 28
Mit dem Musikalischen hat er sich viel beschäftigt. In der Musikästhetik — was in den Elementen auftreten müßte —, da müßten Sie zusammen eine Art Subkollegium bilden: Handfertigkeitsunterricht, der ins Kunstgewerbliche hinübergeht und dann ins Musikalische, daß das Ästhetische, nicht das Musiktheoretische gepflegt wird. Ich würde doch meinen, daß man möglichst früh den Kindern den Begriff beibringt, wann ein Sessel schön ist, wann einTisch schön ist. Daß Sie es so machen, daß der Unfug aufhört, daß ein Stuhl schön sein soll für das Auge. Der Stuhl, man will ihn fühlen, wenn man sich darauf setzt, will seine Schönheit fühlen. Geradeso wie ich es gestern im Handarbeitsunterricht gesagt habe, daß die Kinder fühlen sollen, daß, wenn etwas aufgemacht wird nach der einen Seite, daß das auch in der Stickerei empfunden wird. Ich glaube überhaupt, es werden jetzt die Dinge etwas zusammenwachsen. Sie werden etwas zusammenwachsen: Handarbeitsunterricht, Handfertigkeitsunterricht, das künstlerische Empfinden und Musik. Das muß natürlich ordentlich gemacht werden, daß man diese Dinge überwindet.
Hij heeft veel gedaan met muziek. In verband met muzikale esthetiek moeten we een soort subgroep oprichten: werkplaatslessen die overgaan in het artistieke en vervolgens in het muzikale, zodat de esthetiek, maar niet de musicologie, centraal staat. Ik denk dat we de kinderen zo vroeg mogelijk moeten leren wanneer een stoel of een tafel mooi is. Dat moeten we doen op een manier die een einde maakt aan al die onzin over dat een stoel er mooi uit moet zien. Je moet de schoonheid van een stoel kunnen voelen als je erop zit. Je moet het voelen. Het is precies hetzelfde als wat ik gisteren zei in de handwerkles: de kinderen moeten op de een of andere manier kunnen voelen bij wat ze hebben gemaakt, bijvoorbeeld bij het kruissteekborduren. Ik denk dat al deze dingen uiteindelijk samensmelten: handwerk en ambacht met een gevoel voor kunst en muziek. Natuurlijk moet dit allemaal wel goed gebeuren.
In den Gymnasien ist das in schrecklicher Weise gewesen oder ist es noch. Herman Grimm klagte immer, wenn die Leute zu ihm kamen, und er ihnen Bilder zeigte, sie konnten auf den Bildern nicht herauskriegen, ob eine Person vorne oder hinten stand, sie hatten nicht die Spur von einer Anschauung. Ob einer vorn oder hinten stand, das wußten die Gymnasiasten nicht. Im Musikalischen selbst wird sich ergeben, daß man mit der 10. Klasse etwas Instrumentalmusik fortsetzt.
Dat is allemaal op een vreselijke manier gedaan op de voorbereidende scholen voor de universiteit. Herman Grimm klaagde* er altijd over dat mensen, als hij ze foto’s liet zien, niet konden zien of iemand vooraan of achteraan op de foto stond. Mensen hadden geen flauw idee hoe ze ernaar moesten kijken. De middelbare scholieren konden niet zien of iemand vooraan of achteraan stond. We zullen zien hoe het met de instrumentale muziek in het tiende leerjaar gaat.
Dr. Steiner: Für die 10. Klasse unter allen Umständen.
Dr. Steiner: In elk geval voor de tiende klas.
X.: In der 10. Klasse machen alle für sich Instrumentalmusik, die will ich zusammenfassen, ein kleines Orchester organisieren. Die meisten gehören dazu.
X.: In de tiende klas doen alle leerlingen instrumentale muziek en ik wil ze samenvoegen tot een klein orkest. De meeste leerlingen horen erbij.
Dr. Steiner: Diejenigen, die nicht mitmachen können, bei denen müßte man sich versichern, daß sie verstehend mitmachen.
Voor degenen die niet deelnemen, moet u er zeker van zijn dat ze vrijwillig bij zijn.
X.: Es wäre wohl nötig, daß wir für diese Klasse zwei Stunden haben, sonst können wir im Chorgesang kaum etwas zustandebringen.
X.: We zouden zeker twee lesuren nodig hebben voor de tiende klas, anders zouden we nauwelijks iets aan het koor kunnen doen.
Dr. Steiner: Wir können mit der 10. Klasse etwas Harmonielehre treiben, Harmonielehre mit dem Hinweis auf den Kontrapunkt, daß sie die Sehnsucht haben, ins Darstellerische hineinzukommen. Nichts forcieren; wenn sie daraufkommen, nichts forcieren! Im Eurythmieunterricht müßte man doch aufs sinnvolle Ensemble hinarbeiten.
In het tiende leerjaar zouden we wat harmonie en contrapunt kunnen behandelen, zodat de kinderen zelf meer zin krijgen om op te treden. Maar forceer niets. Wacht tot ze er zelf mee beginnen.
Bij euritmie moeten we toewerken naar een ensemble.
Blz. 29
Es sind schon Jünglinge und Jungfrauen, die können fertige Ensembleformen machen. Beim Musikalischen kommt es darauf an, daß man etwas, was zur Probe beginnt, bis zu einem gewissen Grade zum Abschluß bringt. Besser drei oder vier Sachen das ganze Jahr bis zu einer gewissen Vollkommenheit, als wenn man alles mögliche anfängt. Über die Klippe kommt man hinweg, daß sie sich langweilen.
Er zijn al enkele jonge mannen en vrouwen die complete ensemblevormen beheersen. In de muziek is het belangrijk dat we, wanneer we ergens aan beginnen, het ook tot een bepaald niveau afronden. Het is beter om drie of vier dingen in de loop van het jaar af te ronden dan zomaar aan van alles te beginnen. Je zult de verveling snel overwinnen. Jetzt wäre notwendig, daß die einfachsten Begriffe der technischen Mechanik beigebracht werden. Das können wir durchaus in solche Stunden verlegen, wie es die Sprachen sind. Wir brauchen zur technischen Mechanik nur eine Stunde die Woche, zu Feldmessen und Situationszeichnen auch nur eine Stunde die Woche. Ein halbes Jahr Mechanik, ein halbes Jahr Feldmessen und Situationszeichnen. In der Mechanik würden Sie — man tut es nicht so — mit der Lehre von der Schraube beginnen. Man tut es nicht so. Aus dem Grunde soll es sein, weil die technische Mechanik von dem Charakter des Materiellen, des Dichten ausgehen soll. Man soll erst später zum Dynamischen kommen. Und da haben Sie ohnedies, wenn Sie da weit genug gehen, für ein halbes Jahr reichliche Arbeit. In bezug auf die technische Mechanik alles, was sich auf die Schraube bezieht. Sie müssen natürlich die Kinder anleiten dazu, daß sie die Sache zeichnen können. Zugleich zeichnen: Bohrer, Schraube, Schneckengang.
We moeten kinderen ook de meest eenvoudige concepten van technisch tekenen bijbrengen. Dat kunnen we doen in de lesuren die we anders aan taal besteden. We hebben maar één lesuur per week nodig voor technisch tekenen en voor landmeten, ook maar één uur per week. We zouden een half jaar technisch tekenen kunnen doen en daarna landmeten. Bij technisch tekenen moet je beginnen met schroeven, iets wat normaal gesproken niet gedaan wordt. We zouden dat moeten doen omdat we moeten beginnen met de materiële aspecten, met het poëtische in technisch tekenen, en pas later overgaan op dynamische onderwerpen. Je zult zeker genoeg te doen hebben in een half jaar zonder dat, dus leer alles over de schroef bij technisch tekenen. Je moet de kinderen natuurlijk wel begeleiden zodat ze schroefvormen kunnen tekenen. Oefen met boren, schroeven en wormwielen.
Beim Feldmessen genügt es, wenn Sie es so weit bringen, daß Sie erst die Feststellung der Horizontalen nehmen und zunächst so ganz kleine Situationsdinge: Weinberge, Obstgärten, Hutweiden, daß die Kinder einen Begriff haben, wie man das darstellt. Spinnerei: da müßte man ausgehen davon, daß man die Werkzeuge, wie Spinnrad, Webstuhl und so weiter durchnimmt und zunächst das primitive Spinnen und Weben. Sie können nicht mehr herauskriegen, als die einfachsten Dinge dem Begriffe nach kennenzulernen. Sie brauchen nicht mehr, als daß sie dahin kommen, wie man den Faden kriegt; worauf es beruht, daß man das Gewebe kriegt. Seien Sie froh, wenn Sie eine Fertigkeit in drei Jahren bekommen. Kenntnis des Materials, das muß dabei sein. Und zweitens, in Form von Geschichten, die kulturhistorische Entwickelung. Damit kann man es würzen, Sie müssen natürlich die komplizierten Formen, da die elementaren nicht mehr verwendet werden, kennenlernen.
Bij landmeten is het voldoende als je de kinderen zover brengt dat ze de horizon kunnen bepalen en vervolgens eenvoudige landschappen, wijngaarden, boomgaarden en weilanden kunnen tekenen, zodat ze een idee hebben hoe die getekend worden.
Wat spinnen betreft, begin met de gereedschappen, zoals het spinwiel of het handweefgetouw, en leer ze eerst de basisprincipes van spinnen en weven. Ze zullen niet veel meer kunnen dan de meest eenvoudige dingen en ideeën leren. Ze hoeven niet veel verder te komen dan te begrijpen hoe een draad wordt gemaakt en hoe een stuk stof wordt geweven. Je mag blij zijn als ze in de loop der jaren wat vaardigheid opdoen. Ze moeten ook enige kennis van vezels hebben. Daarnaast moet je ze de historische ontwikkeling bijbrengen. Om het wat interessanter te maken, kunnen ze ook meer complexe vormen leren, aangezien de eenvoudigere vormen niet meer worden gebruikt.
In der Gesundheitslehre die einfachen Verbände, ungefähr das, was man erste Hilfeleistung in Unglücksfällen nennt. Die Buben dabeisein lassen. Sehr zart und dezent, das wird sich schon ergeben. Es kommt nicht darauf an, daß sie sich einbilden, sie könnten das machen;
In de gezondheidsles eenvoudige verbandtechnieken, wat er in grote lijnen nodig is bij eerste hulp. Laat de jongens het ook oefenen, op een voorzichtige en respectvolle manier, en dan komt het vanzelf goed. Het is niet belangrijk of ze denken dat ze het kunnen, het is voldoende als ze er een idee van krijgen. Hiervoor heb je één lesuur per week nodig, gedurende een half jaar.
es genügt, daß sie einen Begriff davon bekommen. Eine Stunde in der Woche ein halbes Jahr. Man muß sehen, daß die Mädchen dem Bubenhaften, die Buben dem Mädchenhaften zuschauen. Die Buben sollten es nicht machen, sie sollen sich — das ist gerade ganz gut — an die Teilnahme gewöhnen. Ein bißchen sich unterhalten darüber, welches Mädchen es besser kann. Gewöhnen Sie die Mädchen daran, während die Buben Schrauben zeichnen, daß sie sich theoretisch darüber ergehen. In dieser technischen Mechanik ist das Eigentümliche, daß man furchtbar wenig in furchtbar viel Zeit tun kann. Da kann alles Mögliche dazu getriebe werden. Es braucht viel Zeit, es ist noch nichts getan. Da kann im übrigen die Stunde recht anregend gemacht werden, sonst bekommen Sie die Buben nicht dazu. In dieser Beziehung wäre es gut, es könnten noch mehr Anregungen da sein in diesem Lebensalter. Sie sind ein bißchen, es fiel mir auf, ein bißchen schläfrig, die Buben und Mädchen.
U moet ervoor zorgen dat de meisjes naar het jongensachtige kijken, en de jongens het meer meisjesachtige. De jongens moeten het zelf niet doen, ze moeten er gewoon aan wennen. Ze kunnen onderling wel even praten over welke meisjes het het beste doen. Terwijl de jongens schroeven tekenen, zouden de meisjes daar op een meer theoretische manier over moeten praten. Een probleem met tekenen is dat je heel weinig kan doen in zoveel tijd.. Je doet van alles, besteedt veel tijd, maar er komt niet veel van terecht. Je zou deze periode best spannend kunnen maken, want de jongens doen anders niet veel. Er is zeker veel dat we in deze levensfase kunnen doen om het spannender te maken. Ik heb gemerkt dat ze een beetje slaperig zijn, de jongens en de meisjes.
10. Klasse Französisch: Literatur, Kultur. Ich würde es so machen, daß ich mit der neueren Zeit anfangen und auf Älteres zurückgehen würde. Ich würde es umgekehrt machen. — Was können die Kinder im Französischen?
Frans voor de tiende klas: Behandel literatuur en cultuur. Ik zou beginnen met de modernere onderwerpen en teruggaan naar oudere, oftewel in omgekeerde volgorde. Wat kunnen de leerlingen in het Frans?
X.: Leichtere Gespräche.
X.: Een eenvoudig gesprek.
Dr. Steiner: Man könnte den „Cid” lesen. Man müßte sie dahin bringen, daß sie französische klassische Poesie anfangen würden zu verstehen. Moliere später. Ich würde vorziehen, nicht von einem zum anderen zu eilen. Wenn Ihnen das sympathisch ist, den „Cid” ganz durchnehmen. Wir können im Verlauf des Jahres weiteres anschließen.
Ze zouden Le Cid kunnen lezen. De kinderen moeten alvast een beetje kennismaken met klassieke Franse poëzie. Molière kunnen we later behandelen. Ik zou het prettiger vinden als u niet van het ene naar het andere overhaast. Als ze Le Cid mooi vinden, lees dan alles. We kunnen in de loop van het jaar nog andere dingen toevoegen.
X.: Was soll im Englischen gemacht werden? Ich habe die ganze Vorgeschichte des im Text Erzählten durchgenommen.
Wat moet ik doen bij Engels? Ik heb alle achtergrondinformatie over de tekst al behandeld.
Dr. Steiner: Das wird man fortsetzen. Dann versuchen, ob die Kinder irgendwie eine Satzreihe daraus frei darstellen können als selbständige schriftstellerische Arbeit. Ich möchte Ihnen verraten, daß es unter Schülern solche gibt bei diesem Sprachunterricht, die glauben, sie können es besser als die Lehrer. Es ist eine Erscheinung, die nicht schwer zu konstatieren ist. Es wird selten ein Lehrer einer fremden Sprache akzeptiert, wenn er nicht Ausländer ist und das Sprechen mit Akzent hat. Man muß ein bißchen achtgeben. Es ist eine schwierige Frage, und wir werden uns prinzipiell auf den Standpunkt stellen, es kommt mit der Zeit.
Ga daarmee verder. Kijk dan of de kinderen zelfstandig een alinea kunnen schrijven. Er zijn leerlingen in de taalklas die denken dat ze het beter kunnen dan de leraar. Dat is makkelijk te zien. Leraren vreemde talen worden zelden aangenomen als ze geen buitenlander zijn en met een accent spreken. Daar moet je even goed op letten. Dit is een lastig probleem, maar we moeten vasthouden aan het principe dat het met de tijd wel goed komt.
Blz. 31
Man überlastet die Schüler, wenn man nicht sehr ökonomisch arbeitet. Deshalb muß man vermeiden, Zeit zu verlieren. Es darf nicht manches so genommen werden, als wenn man endlos Zeit hätte. Das ist doch schon zutage getreten, daß man zuviel darauf rechnet, daß man endlos Zeit hat.
Wanneer we niet efficiënt lesgeven, belasten we de leerlingen. Daarom moeten we tijdverspilling vermijden. We moeten niet alles zo doen alsof we oneindig veel tijd hebben. Het is duidelijk dat we er te vaak van uitgaan dat we oneindig veel tijd hebben.
X. fragt, ob er Dickens lesen soll.
X vraagt of hij Dickens moet behandelen.
Dr. Steiner: Die Lehrpläne, die wir bisher ausgearbeitet haben, sind schon gut. Jetzt bleibt uns noch Lateinisch und Griechisch. Was können die Kinder im Lateinischen und Griechischen?
Onze leerplannen zijn goed genoeg. Nu hebben we alleen nog Latijn en Grieks. Wat kunnen de kinderen daarmee?
X.: Ovid, nicht immer übersetzen.
X.: Ovidius, zonder altijd te vertalen.
Dr. Steiner: Das muß fortgesetzt werden. Sie müssen jetzt so weitkommen, daß sie einfache Sachen verstehen im Griechischen. Lateinisch und Griechisch sollten wir so viel geben, als wir können. Es kommt nicht so darauf an, daß man dies abgezirkelte Verfahren hat, wie man es am Gymnasium hat. Das ist Unsinn. Man muß auf Lateinisch und Griechisch etwas mehr, auf neuere Sprachen etwas weniger Gewicht legen. In den unteren Klassen so weit kommen, daß man nicht nötig hat, später zuviel Zeit zu verwenden. Wir haben doch die Aufgabe, möglichst vielen Schülern es plausibel zu machen, daß es etwas Schönes ist. Ich kann nicht begreifen, daß nicht mehr Jungens sind, die es lernen wollen. In den oberen Klassen etwas mehr Stunden für Lateinisch-Griechisch.
Ga daarmee door. Ze moeten in ieder geval eenvoudige dingen in het Grieks kunnen begrijpen. We zouden zoveel mogelijk Latijn en Grieks moeten aanbieden. Het is niet zo belangrijk dat we de ingekapselde methoden gebruiken die op de voorbereidende scholen voor de universiteit worden toegepast. Dat is onzin. We zouden wat meer nadruk moeten leggen op Latijn en Grieks en wat minder op moderne talen. In de lagere klassen moeten we zo ver komen dat we er later niet zoveel tijd meer aan hoeven te besteden. Het is onze taak om zoveel mogelijk leerlingen duidelijk te maken dat het iets moois is. Ik begrijp niet waarom meer jongens het niet willen leren. Besteed meer tijd aan Latijn en Grieks in de hogere klassen.
X….
Dr. Steiner: Es entstehen solche Fragen: nehmen wir prinzipiell Stenographie hinein in unseren Unterrichtsplan, dann müssen wir es jetzt anfangen.
Dergelijke problemen doen zich voor. Als we stenografie aan ons leerplan toevoegen, moeten we daar nu mee beginnen.
X.: Es betreiben es die meisten privat.
X.: De meeste mensen doen het in besloten kring.
Dr. Steiner: Das kann uns nicht interessieren. Wir müssen uns fragen, ob wir noch diese zwei Stunden in der Woche in der 10. Klasse verwenden wollen, um Stenographie zu treiben, und was für ein System. Gabelsberger: hier ist gerade die Grenze; Gabelsberger überwiegt hier, in Bayern ja wohl auch. Gabelsberger, scheint mir, würde noch das am wenigsten Geisttötende sein. Es wäre ein solches Glück, wenn die Stenographie niemals erfunden worden wäre. Da sie da ist, kann man sie nicht entbehren, geradesowenig wie das Telephon. — Also Gabelsberger! Zwei Stunden Stenographie.
Dat gaat ons niet aan. We moeten ons afvragen of we die twee lesuren per week moeten gebruiken om stenografie te onderwijzen in de tiende klas, en zo ja, welk systeem. Gabelsberger? De grens daarvoor ligt hier. Gabelsberger is hier en ook in Beieren gangbaar. Ik denk dat de Gabelsberger-methode de minst geestdodende is. Was stenografie maar nooit uitgevonden! Maar nu het bestaat, kunnen mensen niet meer zonder, net als met de telefoon. Nou ja, dan maar Gabelsberger. Twee lesuren stenografie.
Den großen Mädchen in der 10. Klasse kann man nicht mehr Du
We kunnen de meisjes in de tiende klas niet langer informeel aanspreken met ‘jij’.
Blz. 32
sagen, sintemalen wenn ein einzelner Lehrer nicht alt genug ist. Abendvorträge, ein bis zwei Stunden für die, welche die 9. oder 8. Klasse absolviert und die Schule verlassen haben. Was sie praktisch zu lernen haben, das lernen die Kinder draußen. Um das Heil der Kinder würde man sich aber Verdienste erwerben, wenn man sie in Ästhetik, Kunstgeschichte und Literaturgeschichte unterrichten würde.
Im freien Religionsunterricht haben wir es noch nicht bis dahin gebracht, daß wir mit den Kindern die Psalmen gemacht haben. Das müßte bei den Zehnjährigen sein, daß sie den Psalm verstehen. Den ganzen Stoff besprechen, der im Psalm enthalten ist; eine Art innerer Betrachtung, was im Psalm enthalten ist, so daß man es krönen kann mit dem Absingen des Psalmes.
Het is al erg genoeg als een leraar niet oud genoeg is. Avondlezingen: Een of twee uur voor leerlingen die de achtste of negende klas hebben afgerond en de school hebben verlaten. De kinderen leren de praktische dingen die ze buiten de school nodig hebben. Het zou echter goed zijn voor de gezondheid van de kinderen als ze ook les kregen over esthetiek, kunst en literatuurgeschiedenis.
<4> In het vrije godsdienstonderwijs hebben we de kinderen de Psalmen nog niet geleerd. De tienjarigen konden de Psalmen wel begrijpen. Bespreek alles wat in de Psalmen staat. Geef ze de ruimte om zich innerlijk met de Psalmen bezig te houden, zodat ze de les kunnen afsluiten met het zingen ervan.
X.: Was soll ich jetzt nehmen? Aus den Märchen komme ich heraus.
X.: Wat moet ik nu doen? Ik ben de sprookjesfase ontgroeid.
Dr. Steiner: Symbolik, am Stoff, der sich ergibt. Bedeutung der Feste des Jahres. Soviel Material ist in diesen Vorträgen über Weihnachtsfest, Osterfest, Pfingstfest. Sie können das meiste von dem besprechen, was in diesen Vorträgen enthalten ist. Wenn man es nur richtig einkleidet, so wird es gerade für dieses Lebensalter sehr gut sein. Möglichst an die Festeszeiten sich anschließen. Man kann früher anfangen und später aufhören. Vier Wochen lang sich mit dem Weihnachtsfest beschäftigen.
Gebruik de symboliek die in het materiaal naar voren komt, bijvoorbeeld de betekenis van de jaarfeesten. Er staat zoveel informatie in de voordrachten over Kerstmis, Pasen en Pinksteren. Je zou het grootste deel van wat daarin staat kunnen bespreken. Als je het goed presenteert, zou het heel geschikt zijn voor kinderen, vooral op die leeftijd. Probeer de link met de tijd van de feestdagen te behouden. Je zou wel iets eerder kunnen beginnen en iets later kunnen eindigen. Besteed vier weken aan Kerstmis.
X.: Bei den Propheten, kann man da Gestalten des Michelangelo nehmen?
X.: Kunnen we de beelden van Michelangelo gebruiken als we het over de profeten hebben?
Dr. Steiner: Ja, das geht.
Ja, dat kan.
X.: Soll aus dem Künstlerisch-Plastischen etwas herausgeholt werden?
X.: Moeten we iets uit het kunstzinnig-plastische halen?
Dr. Steiner: Es wäre gut, zu wissen, wie weit Sie es geführt haben, und wie Sie selbst es weitergeführt hätten. Übergang zur Psalmenbetrachtung. Dann, damit das Tragische und Erhabene herauskommen kann, die Laokoongruppe. Es ist der Moment des Sterbens.
Het zou goed zijn om te weten hoe ver u al bent gekomen en hoe u verder wilt gaan. Overgang naar de beschouwing van de Psalmen. Vervolgens de Laocoön-groep, zodat het tragische en verhevene tot uitdrukking komen. Het is het moment van de dood.
X.: Darf ich so fortsetzen im Religionsunterricht der 3. und 4. Klasse?
X.: Kan ik godsdienstles op dezelfde manier blijven geven in de derde en vierde klas?
Dr. Steiner: Man darf nicht glauben, daß man den Christus weglassen kann, das darf nicht sein.
Je moet niet denken dat je Christus buiten beschouwing kunt laten.
X..- Ich hatte Geschichte des Alten Testaments.
X.: Ik heb geschiedenis van het Oude Testament behandeld.
Dr. Steiner: Nicht ausschließlich Geschichte des Alten Testaments.
Beperk u niet tot de geschiedenis van het Oude Testament.
X.: Womit soll ich in der 1. Klasse beginnen?
X.: Hoe moet ik beginnen met de eerste klas?
Blz. 33
Dr. Steiner: Wir haben eigentlich da im wesentlichen immer versucht, erst anzuknüpfen an Naturerscheinungen; betrachtend. Das war sogar ein Thema auf der untersten Stufe. Und dann sind wir so allmählich zu Geschichten übergegangen, zu Erzählungen, die erfunden worden sind. Dann sind wir an das Evangelium herangegangen und haben herausgearbeitet Szenenbilder des Johannes-Evangeliums. Wir sind ausgegangen von einer Art Naturreligion. Es handelt sich darum, daß man die Kinder auf eine natürliche Art herüberführt zum religiösen Empfinden, indem man an alles mögliche anknüpft.
In wezen hebben we altijd geprobeerd om te beginnen bij een verbinding met natuurlijke verschijnselen – door middel van observatie. Dit vormde in feite een thema op het laagste niveau. Geleidelijk aan gingen we over op verhalen – vertellingen die waren bedacht. Later benaderden we de evangeliën en ontwikkelden we scènes die gebaseerd waren op het Evangelie van Johannes. We vertrokken vanuit een soort ‘natuurlijke religie’. Het gaat erom kinderen op een natuurlijke wijze naar een religieuze gevoelswereld te leiden, door gebruik te maken van allerlei verschillende elementen.
Über den Unterricht eines Religionslehrers, der die Schüler nicht ansprechen konnte, so daß sie in der Klasse herumspazierten.
Wat betreft de lessen van een docent godsdienstonderwijs die er niet in slaagde zijn leerlingen erbij te betrekken – zozeer zelfs dat ze door het klaslokaal rondliepen.
Dr. Steiner: So etwas darf nicht zweimal vorkommen. Es ist eine riesige Niederlage. Es darf nicht sein, wie es in Haubinda war. Ein Teil der Schüler lag auf dem Erdboden und reckte die Beine in die Luft, andere lagen am Fensterbrett, einige auf den Tischen herum. Gesessen hat keiner ordentlich. Eine Novelle von Keller wurde vorgelesen. Es war nichts von religiöser Stimmung. Das war 1903.
Zoiets mag geen tweede keer gebeuren. Het is een kolossale mislukking. Het kan niet zo zijn als destijds in Haubinda. Sommige leerlingen lagen op de grond met hun benen in de lucht; anderen hingen onderuitgezakt in de vensterbanken, weer anderen lagen op de tafels. Niemand zat er fatsoenlijk bij. Er werd een novelle van Keller voorgelezen. Van een religieuze sfeer was absoluut geen sprake. Dat was in 1903. <4> *
In Thüringen bevond zich een van de “Duitse landinternaten” (*Deutsche Landerziehungsheime*), opgericht door dr. Hermann Lietz. Rudolf Steiner bezocht deze instelling toen hij in juni en augustus 1905 (niet in 1903!) voordrachten gaf aan een groep leden van de Antroposofische Vereniging in Haubinda.
X.: In der 9. Klasse war Jean Paul durchzunehmen. Es war vorgeschrieben Herman Grimm. Was soll man mit der 8. Klasse lesen?
<5> X.: In de negende klas stond Jean Paul op het lesprogramma. Het was verplichte kost— Herman Grimm. Wat zou men met de achtste klas moeten lezen?
Dr. Steiner: Auch Herman Grimm.
Ook Hermann Grimm.
X.: Ich fange an Jean Paul zu lesen. Angegeben war das Kapitel über Humor.
X.: Ik ben begonnen met het lezen van Jean Paul. Het hoofdstuk over humor was het hoofdstuk waarnaar werd verwezen.
Dr. Steiner: Sie werden die ganze Geschichte behandeln, Zeitgeschichte, Literaturgeschichte.
U moet de volledige geschiedenis behandelen — de hedendaagse geschiedenis, de literatuurgeschiedenis.
X.: Was soll ich lesen im Französischen in der 7. Klasse? Ich hatte Gedichte genommen.
X.: Wat zou ik leerlingen in de 7e klas in het Frans kunnen laten lezen? Ik had voor gedichten gekozen.
Dr. Steiner: Fabeln lesen. La Fontaine.
Fabels lezen. La Fontaine. <5>
X. fragt nach der Menschenkunde in der 4. Klasse.
<6> X. vraagt naar de menskunde in de 4e klas.
Dr. Steiner: Man muß es der Altersstufe entsprechend machen. In der 4. Klasse wird man bei dem mehr Äußerlichen bleiben. Es ist fast in jeder Klasse möglich. Das Skelett, das ist natürlich am abstraktesten. Ich würde es nicht für sich betrachten, sondern mit dem ganzen Menschen zusammen, nicht einmal bei Zehntkläßlern, nicht als Skelett. Ich würde mehr vom ganzen Menschen ausgehen. So wie es Fräulein Dr. v. Heydebrand gemacht hat, war es gut. Man versucht, eine Gruppe von Vorstellungen, die sich auf den Menschen beziehen, plausibel zu machen.
Het moet op een wijze gebeuren die past bij de betreffende leeftijdsgroep. In de vierde klas kan men zich het beste beperken tot meer uiterlijke aspecten. Dit is in vrijwel elke klas mogelijk. Het skelet – dat is natuurlijk het meest abstracte element. Ik zou dit niet op zichzelf beschouwen, maar in de context van de mens als geheel – zelfs niet bij leerlingen in de tiende klas; men moet het niet louter als een skelet behandelen. Ik geef er de voorkeur aan uit te gaan van de mens als geheel. De aanpak van dr. v. Heydebrand was goed. Het doel is om een samenhangend geheel van begrippen – die alle betrekking hebben op de mens – aannemelijk te maken. <6>
Blz. 34
Eine Handarbeitslehrerin: Ist es wünschenswert, daß die neueingetretenen Schüler stricken lernen, oder können wir sie einfügen in die Arbeit der Klassen?
Een handwerkdocent: Is het wenselijk dat nieuw ingeschreven leerlingen leren breien, of kunnen we hen direct laten aansluiten bij de werkzaamheden van de lessen?
Dr. Steiner: Es wäre gut, wenn die möglichst erst stricken lernen, dann aber dasselbe treiben würden wie die Klasse.
Het zou goed zijn als ze, indien mogelijk, eerst leerden breien, maar dan hetzelfde doen als de klas.
X.: Erwerbs- und Betriebsverhältnisse: Ist es tunlich, das im Rechenunterricht zusammenzunehmen?
X.: Economische en bedrijfsomstandigheden*: is het raadzaam om dit gezamenlijk tijdens de rekenlessen aan de orde te stellen?
Dr. Steiner: Dies ebensogut mit der Rechnung wie mit anderen Dingen.
Dit geldt net zozeer voor het rekenen als voor andere zaken.
Es wird gefragt, wie man den Geschäftsaufsatz behandeln soll.
<7> Er wordt de vraag opgeworpen hoe het zakelijk opstel* moet worden aangepakt.
Dr. Steiner: Ich habe gebeten, daß ein kleinerer Auftrag ausgeführt wurde vom Kommenden Tag, und ich habe gestern die Mitteilung bekommen. Ich habe erklärt, daß ich eine solche Sache nicht annehme. Man muß daraus entnehmen können, was geschehen ist. Man kann gewöhnlich nicht entnehmen, was geschehen ist. Erstens war die Adresse falsch, zweitens, statt desjenigen, was ich erfahren wollte, ob die Sache von einem Ort auf den anderen überwiesen war, stand Verschiedenes da; das dritte, was mich nicht interessierte, stand da, daß ein Konto belastet ist. Was ich entnehmen wollte, ob der Auftrag ausgeführt ist, das konnte man nicht entnehmen. Es war nicht zu entnehmen aus der Rückantwort. Es war eine andere Adresse angegeben. Das rührt von der Oberflächlichkeit her, weil man nicht bedenkt, daß die Dinge exakt sein müssen.
Ik had de Kommender Tag [organisatie] verzocht een kleine taak uit te voeren, en gisteren ontving ik een reactie. Ik heb duidelijk gemaakt dat ik dergelijk werk niet accepteer. Men zou uit zo’n bericht moeten kunnen opmaken wat er daadwerkelijk is gedaan – maar dat is doorgaans niet het geval. Ten eerste was het adres onjuist; ten tweede bevatte het document, in plaats van de door mij gevraagde informatie – namelijk of een bedrag van de ene naar de andere plek was overgemaakt – allerlei andere, irrelevante details; en ten derde werd erin vermeld dat een rekening was gedebiteerd – een kwestie die voor mij totaal niet relevant is. Wat betreft de specifieke informatie waar ik om vroeg – of de taak daadwerkelijk was uitgevoerd – daarover viel niets te vernemen. Het was onmogelijk om dat uit het antwoord op te maken. Bovendien werd er een ander adres vermeld. Dit getuigt van een gebrek aan zorgvuldigheid – het onvermogen om in te zien dat zaken met precisie moeten worden afgehandeld.
Man braucht nur das zum Ausdruck zu bringen, was geschehen soll. Man muß versuchen, den Fall, das Laufen eines Geschäftsverhältnisses zu erfassen, und dann daraus die Dinge schreiben. Das ist auf kritische Weise am besten zu machen. Versuchen Sie solche Proben. Versuchen Sie dahinter zu kommen, was das Kauderwelsch sagen will, und versuchen Sie, es auf eine ordentliche Stilisierung zu bringen. Geschäftsaufsatz: Wenn Sie in einem Geschäft irgendein fachmännisches Urteil brauchen über etwas und Sie verlangen ein Gutachten — ein Gutachten ist ein Geschäftsaufsatz. Informationen, Agentenberichte, das ist ein Geschäftsaufsatz. So furchtbar schlimm ist es nicht, wenn man etwas unrichtig macht. Wer überhaupt etwas kann, der findet sich eher hinein, als wer gar nichts kann. Diejenigen, die es machen, können es meist auch nicht. Irgendeine naive Ausdrucksweise ist besser als Kaufmannsstil. Ich kann die Beispiele, die ich erfahren habe, Ihnen nicht wiederholen;
Je hoeft in feite alleen maar onder woorden te brengen wat de bedoeling is. Probeer de situatie – het feitelijke verloop van een zakelijke transactie – te doorgronden en schrijf er vervolgens vanuit dat inzicht over. De beste manier om dit aan te pakken is door een kritische houding aan te nemen. Oefen hier gerust eens mee. Probeer de betekenis achter de wartaal te achterhalen en zet deze vervolgens om in een correcte, goed gestructureerde schrijfstijl. Zakelijk schrijven: wanneer je in een zakelijke context een deskundig oordeel over een bepaalde kwestie nodig hebt en om een formele beoordeling vraagt, dan is die beoordeling een vorm van zakelijk schrijven. Ook informatievoorziening en verslagen van vertegenwoordigers vallen hieronder. Het is geen ramp als er eens iets misgaat. Iemand die over enige bekwaamheid beschikt, vindt nu eenmaal makkelijker zijn weg dan iemand die er helemaal niets van bakt; sterker nog, zelfs degenen die belast zijn met dergelijk schrijfwerk, missen vaak zelf de nodige vaardigheden. Een eenvoudige, ongekunstelde manier van formuleren is vele malen beter dan het gangbare ‘zakelijke jargon’. Ik kan de specifieke voorbeelden die ik ben tegengekomen hier niet herhalen;
Blz. 35
sie sind etwas Schreckliches. Man verdirbt sich die Zunge dabei. Es ist gar nicht so schreckhaft, man braucht nur den Fall aufzufassen und wiederzugeben. Es kann jeder ihn verstehen. Es ist nicht im Kaufmännischen allein. Lesen Sie ein juristisches Gutachten, ein Urteil. Ich habe gelesen: Eine Eisenbahn ist eine gradlinige oder krummlinige Fortbewegung in einer Ebene oder in einer von der Ebene weniger oder mehr abweichenden Niveauhöhe mit dem gewissen Ziel und so weiter. — Es waren sechzehn Zeilen. Immer beachten, wenn wir so die Lehrpläne gestalten, wie sie herausgeholt sind aus der Natur des Kindes. Darauf Rücksicht nehmen, wenn ein Schulrat kommt, daß er nicht findet, daß keine einzige Frage beantwortet wird. Es kann stattfinden, daß seine Fragen so sind, daß die Kinder keine Frage beantworten. Wir müssen so zu Werke gehen, daß die Kinder auch törichte Sachen behandeln können. Wir wollen den Lehrplan strikte einhalten. Die Kinder veranlassen, daß sie mit dem Ende des 3., 6. Jahres das wissen, was gefragt werden könnte, ohne daß wir sie vorbereiten. Nicht daß es geht wie bei jenem Lehrer, der jedes Kind nur auf eine bestimmte Frage eingedrillt hatte. Der Schulrat fragte: Glaubst du an Gott? — Ich glaube an Gott. — Glaubst du auch an Jesus Christus? — Nein; der, der an Jesus Christus glaubt, der hockt dahinten. — Das darf uns nicht passieren. Wir müssen sehr darauf sehen, daß die Klassenlehrer nicht zu spät in die Klassen hineinkommen. Das ist die hauptsächliche Veranlassung, daß die Kinder ins Toben hineinkommen, wenn sie sich selbst überlassen sind, und der Lehrer nicht kommt.
Ze zijn werkelijk verschrikkelijk; ze brengen je helemaal in de war als je ze probeert uit te spreken. Toch is het eigenlijk niet zo ingewikkeld – men hoeft de situatie alleen maar te doorgronden en te verwoorden. Iedereen kan het begrijpen. Dit geldt niet alleen voor de zakenwereld. Neem bijvoorbeeld een juridisch advies of een rechterlijke uitspraak. Ik las ooit: “Een spoorweg is een lineaire of kromlijnige wijze van voortbeweging, die zich ofwel op een plat vlak bevindt, ofwel op een niveau dat in meer of mindere mate van dat vlak afwijkt, met een specifieke bestemming,” enzovoort – het ging zo zestien regels lang door. Houd er altijd rekening mee dat wanneer we een leerplan opstellen, dit moet voortvloeien uit de aard van het kind zelf. Wees hier alert op wanneer een schoolinspecteur op bezoek komt, zodat hij niet in een situatie terechtkomt waarin geen enkele vraag beantwoord kan worden. Het kan namelijk gebeuren dat zijn vragen zo geformuleerd zijn dat de kinderen er geen een kunnen beantwoorden. We moeten ons werk zo inrichten dat de kinderen in staat zijn om zelfs op schijnbaar dwaze zaken in te gaan. We zijn van plan het leerplan strikt te volgen, zodat de kinderen aan het eind van het derde of zesde leerjaar over de nodige kennis beschikken om eventuele vragen te beantwoorden – zonder dat we hen specifiek op die vragen hoeven “voorbereiden”. We moeten voorkomen wat er gebeurde bij een bepaalde onderwijzer, die elk kind had getraind om slechts één specifieke vraag te beantwoorden. De schoolinspecteur vroeg: “Geloof je in God?” – “Ik geloof in God.” – “Geloof je ook in Jezus Christus?” – “Nee; degene die in Jezus Christus gelooft, zit daar!” Dat mag ons niet overkomen. We moeten er bovendien strikt op toezien dat leerkrachten niet te laat in hun klaslokaal verschijnen. Wanneer kinderen aan hun lot worden overgelaten en de leerkracht niet komt opdagen, is dat de voornaamste reden dat het uit de hand gaan lopen.<7>
Dr. Steiner (zu einer Lehrerin, deren Klasse geteilt werden sollte): Sie müßten versuchen, die Trennung so vorzunehmen. Am besten ist es, wenn man die Kinder kennt, wenn man es versucht, nach seinem subjektiven Empfinden das, was man für das Beste halten muß, zu machen. Oder Sie nehmen den Stand von alten Kindern, und die neue Lehrerin übernimmt die Neuen.
Dr. Steiner (tegen een leerkracht wiens klas gesplitst zou worden): U zou kunnen proberen de splitsing op de volgende wijze door te voeren. Het is het beste – mits u de kinderen kent – om op basis van uw eigen subjectieve oordeel datgene te doen wat u als de beste aanpak beschouwt. Een andere mogelijkheid is dat u de kinderen die al langer bij u in de klas zitten onder uw hoede houdt, terwijl de nieuwe leerkracht de nieuwkomers op zich neemt.
Schülerbibliothek.
<8> Schoolbibliotheek
Dr. Steiner: Grillparzer, Hamerling, Aspasia möglichst spät. König von Sion, sobald sie das Geschichtliche durchgenommen haben. Ahasver kann man sie lesen lassen. Lessing mit fünfzehn Jahren. Neulich wäre Veranlassung gewesen, wenn man den,»Zerbrochenen Krug” gegeben hätte. Man braucht die Preußendramen nicht zu kultivieren.
Grillparzer, Hamerling en Aspasia — zo laat mogelijk. König von Sion [Koning van Sion] — zodra ze de historische stof hebben behandeld. Ahasver — dat kan als leesopdracht worden gegeven. Lessing — op vijftienjarige leeftijd. Er was onlangs een gelegenheid geweest, als Der zerbrochene Krug [De gebroken kruik] was opgevoerd. Het is niet nodig om de “Pruisische drama’s” te cultiveren.
Blz. 36
Shakespeare englisch lesen. Bei solchen Dingen soll es sosein, daß angestrebt wird, daß so etwas wie Shakespeare in der Sprache gelesen wird, in der es geschrieben wurde. Wenn die Menschen so alt geworden sind, daß sie normalerweise nicht mehr die Sprache kennenlernen, dann sollen sie in der Übersetzung etwas lesen, was so tonangebend ist wie Shakespeare für das Englische. Man sollte die Kinder nicht veranlassen, Racine und Corneille deutsch zu lesen. Nur dann, wenn keine Aussicht vorhanden ist, daß sie es französisch lesen. Fercher von Steinwand. Vierundzwanzig Bücher allgemeiner Geschichte von Johannes Müller; sie sollten sich in diesen Stil gewöhnen. Sie sollten sich in diese Diktion gewöhnen. Es wären die anderen Dinge für Kinder zuzurichten. Märchen aus dem Mysteriendrama, vom Guten und Bösen, das ist gut für Kinder durchzunehmen. Man kann aber nicht die ganzen Bücher geben. Zunächst kommt noch in Betracht das unmittelbare Kollegium. Wir brauchen eine neue Lehrkraft, die man wird in Frau Dr. Plinke finden. Nur wäre es gut, wenn man — verzeihen Sie — immer abwechselt: Mann — Frau — Mann — Frau, sonst wird die Schule zu weiblich.
Shakespeare in het Engels lezen. Bij dergelijke zaken moet het streven zijn dat werken zoals die van Shakespeare worden gelezen in de taal waarin ze oorspronkelijk zijn geschreven. Wanneer mensen een leeftijd hebben bereikt waarop zij de taal waarschijnlijk niet meer eigen kunnen maken, dienen zij een vertaling te lezen van een werk dat zo fundamenteel is voor de betreffende taal als Shakespeare dat is voor het Engels. Kinderen moeten niet worden aangemoedigd om Racine of Corneille in het Duits te lezen – tenzij er natuurlijk geen enkel vooruitzicht is dat zij ze ooit in het Frans zullen kunnen lezen. Fercher von Steinwand. Johannes Müllers Vierentwintig boeken over de wereldgeschiedenis – leerlingen moeten vertrouwd raken met deze stijl, met dit specifieke taalgebruik. Ook ander lesmateriaal dient voor kinderen te worden aangepast. Sprookjes die hun oorsprong vinden in het mysteriedrama*– over goed en kwaad – zijn zeer geschikt voor kinderen; men kan hen echter niet zomaar de volledige boekdelen in handen geven. Daarnaast moeten we kijken naar het docententeam. We hebben een nieuwe docent nodig, en dr. Plinke zou een geschikte keuze zijn. Het zou echter raadzaam zijn – als u mij toestaat – om een afwisselend patroon aan te houden: man, vrouw, man, vrouw; anders krijgt de school een te vrouwelijk karakter. <8>
Dr. Steiner: Der ist erst „a halbeter” Mann, der wächst ja noch. Ist es so, nicht wahr, daß wir Männer und Frauen in gleicher Zahl bilden?
Hij is nog maar een “halfvolgroeide” man; hij is immers nog in ontwikkeling. Is het niet zo dat we mannen en vrouwen in gelijke aantallen vormen?
X.: Die Männer sind in der Überzahl.
<9> X.: Mannen zijn in de meerderheid.
Dr. Steiner: Ich bin sehr für den Gleichheitsstandpunkt, aber nicht wahr, entgegengesetzter Imperialismus, der ist auch gefährlich. — Nun sollte Fräulein Gertrud Michels auch kommen, als Gärtnerin. Man könnte ihr telegraphieren.
Ik ben een groot voorstander van het standpunt van gelijkheid, maar – tja, u weet wel – je verzetten tegen het imperialisme is ook gevaarlijk. — Overigens zou juffrouw Gertrud Michels ook moeten komen, om als tuinierster te werken. We zouden haar een telegram kunnen sturen. <9>
Über die Schuleröffnungsfeier am kommenden Samstag.
Met betrekking tot de openingsceremonie van de school aanstaande zaterdag.
Dr. Steiner: Ich kann zuerst sprechen, dann alle Lehrer. Ich denke mir, wir machen es mit den Klassenlehrern jeder Klasse und mit Vertretern der Fachgruppen, der Reihe nach, von oben nach unten. Es kann von oben herunter gemacht werden, daß es bei der 10. anfängt. Auch die Fachlehrer sollen reden. 10., 9., 8., Fachlehrer für Eurythmie, Musik, Sprachen, Handarbeitsunterricht, Handfertigkeitsunterricht. Wir haben Veranlassung gehabt, jemand vom Ministerium einzuladen. Ich glaube nicht, daß er kommt. Das ist eine Sache für sich. Es werden andere auch kommen.
Ik kan als eerste het woord voeren, gevolgd door alle docenten. Ik stel voor dat we als volgt te werk gaan: de klassendocenten van elke leerjaar en vertegenwoordigers van de vaksecties komen na elkaar aan het woord, van boven naar beneden – beginnend bij de tiende klas. Ook de vakdocenten moeten hun zegje kunnen doen: tiende klas, negende klas, achtste klas, en vervolgens de docenten voor euritmie, muziek, talen, handwerken en handenarbeid. We hebben weliswaar een uitnodiging gestuurd naar iemand van het ministerie, maar ik verwacht niet dat hij zal komen – dat is een aparte kwestie. Anderen zullen echter wel aanwezig zijn.
Blz. 37
Jemand bittet um eine Anregung, in welcher Weise gesprochen werden soll.
Iemand vraagt om een suggestie over hoe hij of zij zou moeten spreken.
Dr. Steiner: Sie werden sich doch am Beginn des Schuljahrs voller Inspiration von Zielen und Absichten mit der Klasse befinden. Ich glaube, daß man da eher eine Anregung gibt, was Sie weglassen könnten. Jeder hat seine Absichten und seine Ziele im Sinn. Es wäre verletzend, zuzumuten, daß er sich anhören sollte, was er sagen soll. Es tut einem leid, daß nicht Originaleurythmie gemacht werden kann. Es wäre schön, wenn es gemacht werden könnte. Die Feier muß sehr würdig sein. Es ist eine Misere, daß wir das im Stadtgartensaal haben müssen. Das ist sehr bitter, daß wir nicht die Möglichkeit haben, die Feier hier abzuhalten. Wir kriegten nicht einmal die Kinder hinein, auch wenn wir verzichten auf andere Menschen. Die könnten nur stehen. Es sollte etwas beim Schulanfang von der Lehrerschaft gemacht werden. Wir werden die Kinder teilen, 1.—6., 7.—10., das wird man im nächsten Jahr machen müssen.
Aan het begin van het schooljaar zullen jullie met jullie klassen samenkomen, vol inspiratie wat betreft jullie doelen en intenties. Het lijkt me passender om een suggestie te doen over wat jullie eventueel achterwege zouden kunnen laten. Ieder heeft zo zijn eigen intenties en doelstellingen voor ogen; het zou ongepast zijn om van iemand te verwachten dat hij instructies opvolgt over wat hij precies moet zeggen. Het is jammer dat de ‘oorspronkelijke’ euritmie niet kan worden uitgevoerd – het zou prachtig zijn als dat wel kon. De plechtigheid moet met grote waardigheid worden vormgegeven. Het is werkelijk spijtig dat we genoodzaakt zijn uit te wijken naar de Stadtgartensaal [gemeentelijke tuinenzaal]; het is zeer te betreuren dat we niet de mogelijkheid hebben om het evenement hier te laten plaatsvinden. We zouden hier niet eens de kinderen kwijt kunnen, laat staan anderen – er zou enkel ruimte zijn om te staan. Het docententeam dient een bijdrage te leveren aan de start van het schooljaar. We zullen de kinderen moeten opdelen – de klassen 1 t/m 6 en 7 t/m 10 – een indeling die we vanaf volgend jaar zullen moeten doorvoeren.
16. November 1921 45
14. Januar 1922 59
15. März 1922 65
28. April 1922 79
10. Mai 1922 90
20. Juni 1922 93
21. Juni 1922 102
22. Juni 1922 111
4. Oktober 1922 120
6. Oktober 1922 129
15. Oktober 1922 137
28. Oktober 1922 158
24. November 1922 182
5. Dezember 1922 195
9. Dezember 1922 203
17. Januar 1923 218
23. Januar 1923 228
31. Januar 1923 240
6. Februar 1923 257
14. Februar 1923 276
l.März 1923 292
8. März 1923 302
Voetnoten Deze zijn door mij direct bij het betreffende woord weergegeven
Bij de gegeven antwoorden is in het Duits telkens de naam van Steiner gegeven. Ik heb dat niet gedaan, zolang er geen verwarring kan ontstaan. De voetnoten die in de uitgave op aparte bladzijden staan, v.a. blz. 300, heb ik direct bij het verwijzende woord toegevoegd.
In deze vergadering gaat het over:
Er wordt gezocht naar een vaste vorm om het schooljaar te openen. Iedere klassenleerkracht spreekt zijn/haar klas toe <1> Een eerste aanzet om in de 10e klas EHBO te geven <2> Over de werkdruk bij leerkrachten. Steiner vindt 22 uur al erg zwaar. <3> Het onderwijs mist nog vitaliteit; het moet kunstzinniger; er is wat lusteloosheid: durf eens van je lesstof af te wijken, een kwinkslag e.d. <4>
RUDOLF STEINER
.
Konferenzen mit den Lehrern der Freien Waldorfschule in Stuttgart
1919 bis 1924
Zweiter Band
Das dritte und vierte Schuljahr
Vergaderingen met de leerkrachten van de vrije Waldorfschool in Stuttgart
Band 2
Het derde en vierde schooljaar
Van de vergaderingen die de leerkrachten van de eerste vrijeschool in Stuttgart hielden, zijn verslagen bewaard gebleven van díe vergaderingen waarbij Rudolf Steiner aanwezig was.
Dr. Steiner: Nun wäre es gut, wenn heute damit begonnen würde, daß Sie alles vortrügen, was Sie auf der Seele haben. Morgen wird die Schulvereinskonferenz nicht so lange dauern, dann kann vielleicht nachher noch gesagt werden, was gesagt werden muß. Ich möchte herausbekommen, was aus dem Lehrerkollegium selbst hervorgeht.
Het zou goed zijn om vandaag te beginnen met het bespreken van alles wat jullie bezighoudt. De vergadering van de schoolvereniging* morgen duurt niet zo lang, dus wellicht kunnen de resterende punten daarna aan de orde komen. Ik wil graag horen welke ideeën er vanuit het lerarenteam zelf naar voren komen.
*Schulvereinskonferenz: Eerste ledenvergadering van de Vereniging „Freie Waldorfschule”. Vgl. „Rudolf Steiner in der Waldorfschule”, GA 298/93 Op deze blog vertaald/93 Inleiding 1/20-22.
X.: Wir haben Samstag Schuleröffnungsfeier. Darüber ist noch nicht gesprochen worden.
X.: Zaterdag vindt de openingsceremonie van de school plaats. Dat is nog niet besproken.
Dr. Steiner: Die Sache ist schwierig, daß diese zwei Dinge rasch aufeinander folgen, Schluß und Eröffnung. Haben Sie irgend etwas gedacht, wie Sie es beginnen möchten?
Het feit dat deze twee gebeurtenissen – de afsluiting en de opening – zo kort op elkaar volgen, maakt de situatie lastig. Hebben jullie al nagedacht over hoe jullie willen beginnen?
X.: Wenn wir Herrn Doktor bitten dürften zu sprechen.
X.: Als we u zouden mogen vragen om te spreken, dokter.
Dr. Steiner: Ich werde das ganz gerne tun, daß ich etwas sage. Aber ich halte es für unbedingt notwendig, wenn wie in der Antwort zur Frage auch wieder die Klassenlehrer die Kinder ganz kurz empfangen würden. Und ich weiß nicht, ob man nicht überhaupt das sichtbare Symbolum des Schulanfangs entwickeln soll.
<1> Ik zeg graag een paar woorden. Ik acht het echter absoluut noodzakelijk – net als bij de beantwoording van de vraag – dat de klassenleerkrachten de kinderen kort verwelkomen. En ik vraag me af of we niet eigenlijk een zichtbaar symbool voor de start van het schooljaar zouden moeten ontwikkelen.
Es macht doch einen gewissen Eindruck auf die Kinder, wenn die Klassenlehrer ihre Kinder empfangen, und auch Repräsentanten für nicht klassenmäßige Unterrichtsgegenstände, ein Sprachlehrer, ein Eurythmielehrer, ein Handfertigkeitslehrer, eine Handarbeitslehrerin. Es ist eine etwas lange Galerie. Es macht einen gewissen Eindruck, wenn man ihnen ein beherztes Wort am Anfang sagt. Sie werden sehen, es macht einen Eindruck. Ich will die Ansprache zuerst machen, dann könnte sich das daranschließen, und dann — wäre es ganz unmöglich, daß doch irgend etwas den Kindern auch musikalisch entgegenklingt? Daß man etwas spielt als Schluß der Feier? Es wäre schön, wenn die Feier musikalisch ausklingen würde.
Het maakt zeker indruk op de kinderen wanneer de klassenleerkrachten hen verwelkomen, samen met de leraren voor vakken buiten het vaste klassenprogramma: een taaldocent, een euritmiedocent, een docent handvaardigheid en een docent handwerken. Het is een hele rij. Het maakt indruk wanneer ze bij de opening met een bezield woord worden toegesproken. U zult zien, het maakt indruk. Ik ben van plan eerst het woord te richten tot de aanwezigen; daarna zouden de voorstellingen kunnen volgen, en vervolgens… zou het mogelijk zijn om ook wat muziek voor de kinderen te hebben? Om iets te spelen aan het slot van de plechtigheid? Het zou mooi zijn als de plechtigheid met muziek zou eindigen.
X..’ Wir können etwas singen.
X…: We zouden iets kunnen zingen.
Dr. Steiner: So würde ich es schon meinen.
Dat is precies wat ik in gedachten had. <1>
Es wird nach der Klassenverteilung gefragt.
Er wordt een vraag gesteld over de toewijzing van de klassen.
Dr. Steiner: Das ist keine leichte Frage. Einige der neuen Klassenlehrer haben wir schon ganz fest, andere werden erst später eintreten können. Fräulein Düberg wird die Klasse la übernehmen, Fräulein v. Grunelius die 3b und Herr Ruhtenberg die 5b. Dann käme die 8., 9. und 10. Klasse.
Dat is geen eenvoudige vraag. We hebben voor sommige nieuwe klassen al definitief leerkrachten vastgelegd, terwijl anderen pas later kunnen beginnen. Juffrouw Düberg neemt klas 1a voor haar rekening, juffrouw v. Grunelius klas 3b en de heer Ruhtenberg klas 5b. Dan zijn er nog de klassen 8, 9 en 10.
Blz. 18
Es wird sich nicht leicht machen lassen, auch da, wie es sonst wünschenswert wäre, das bisherige System beizubehalten. (Zu Herrn X.): Würde es Ihnen möglich sein, da auch Mechanik und Feldmessen mit Situationszeichnen zu machen? Es wäre doch wohl wünschenswert, wenn wir es so einrichten könnten, daß wir in der 10. Klasse drei Lehrer hätten; das würde nach sich ziehen, daß wir auch in der 9. Klasse drei Lehrer hätten. Es wäre gut, wenn wir die letzten drei Klassen so fuhren, daß drei Lehrer sie versorgen. Bei Dr. Schwebsch ist es so, daß wir ihn noch ersetzen müssen bis Anfang Juli. Wir haben sehr wenig Lehrkräfte. Es fehlt der Englert. Dr. Kolisko wird erst im Herbst eintreten. Wie wir den Stoff verteilen, das würde so sein, daß — ich hätte eigentlich am liebsten vier Lehrer für diese drei Klassen. Es wird vorläufig nicht gehen. Was möchten Sie am liebsten unterrichten, Dr. Stein?
Het zal niet eenvoudig zijn om het bestaande systeem te handhaven – ook al zou dat op zich wenselijk zijn. (Tot de heer X): Zou het voor u mogelijk zijn om ook mechanica en landmeten inclusief topografisch tekenen te verzorgen? Het zou zeker wenselijk zijn als we het zo konden regelen dat we drie leraren voor de tiende klas hadden; dat zou betekenen dat we ook drie leraren voor de negende klas zouden hebben. Het zou goed zijn om de laatste drie klassen zo in te richten dat ze door drie leraren worden verzorgd. Wat dr. Schwebsch betreft: we moeten nog een vervanger voor hem vinden tot begin juli. We hebben maar weinig onderwijzend personeel. Englert ontbreekt. Dr. Kolisko komt pas in de herfst bij ons. Wat de verdeling van de lesstof betreft – tja, eigenlijk zou ik de voorkeur geven aan vier leraren voor deze drie klassen. Dat zal voorlopig niet mogelijk zijn. Wat zou u het liefst willen geven, dr. Stein?
X.: Mir wäre am liebsten, wenn Herr Doktor mir eine Aufgabe stellen würde.
X.: Ik zou het prettig vinden als u, dokter, mij een taak zou toewijzen.
Dr. Steiner: Ich meine, Sie sollten bei diesen Dingen bleiben, bei denen Sie gewesen sind: die Literaturgeschichte übernehmen und dazu noch die Geschichte in der 10. Klasse. Also Literatur und die deutsche Sprache in allen dreien, Geschichte in der 10. Klasse. Dann würde ich meinen, die Geschichte für die 8. und 9. Klasse übernimmt der Dr. X., und Sie, Herr Y., die Fächer, die da sind Mathematik, Physik und Naturwissenschaften für die drei Klassen, und dann für die 10. Klasse Mechanik und Feldmessen, Situationszeichnen. — Nur ist da eine Schwierigkeit, das ist nur der dritte Teil der Zeit. Wir machen keinen Stundenplan, bestimmen nur die Zeit für jedes Fach. — Ich habe vier Lehrer gewollt, es läßt sich jetzt noch nicht einrichten. Für Turnen den jungen Englert ausprobieren.
Ik denk dat u zich moet beperken tot de vakken die u al deed: literatuurgeschiedenis en geschiedenis voor de tiende klas. Dus literatuur en Duitse taal voor alle drie de klassen, en geschiedenis voor de tiende klas. Verder stel ik voor dat Dr. X. geschiedenis voor de achtste en negende klas op zich neemt, en dat u, meneer Y., wiskunde, natuurkunde en natuurwetenschappen voor alle drie de klassen verzorgt, evenals mechanica, landmeten en topografisch tekenen* voor de tiende klas. — Het enige probleem is dat dit slechts een derde van de beschikbare tijd in beslag neemt. We stellen nog geen volledig lesrooster+ op; we verdelen alleen de tijd per vak. — Ik had graag vier leraren gehad, maar dat is op dit moment niet haalbaar. We zouden de jonge Englert kunnen proberen voor gymnastiek.
*Mechanica, landmeten en topografisch tekenen; verder beneden: spinnen en weven**; gezondheidsleer en verbandleer***: Vgl. wat er op blz. 29 wordt gezegd.
+Geen lesrooster wil hier zeggen : nog geen vastgelegd rooster in welke tijd van het jaar de aparte lesonderdelen in de bovenbouw zouden plaatsvinden, alleen de hoeveelheid tijd.
X.; Ich hatte damit gerechnet, daß ich die Lebenskunde in einer der höheren Klassen übernehmen sollte oder beim Unterricht für bereits Entlassene.
X.: Ik had verwacht dat ik ‘levenskunde’ zou gaan geven in een van de hogere klassen of aan de leerlingen die de school al hebben verlaten.
Dr. Steiner: Die Lebenskunde kommt erst in der 11. Klasse. Sie sind Elektriker. Es müßte jemand Spinnerei und Weberei unterrichten, das ist ein besonderer Lehrgegenstand in der technischen Hochschule. Das können auch unsere Leute vom Forschungsinstitut machen.
‘Levenskunde’ komt pas in de elfde klas aan bod. U bent elektricien. Iemand moet spinnen en weven** onderwijzen; dat is een gespecialiseerd vak aan de technische school. Mensen van ons onderzoeksinstituut zouden dat ook kunnen doen.
X..- Ich kann das lernen.
X.: Ik kan het leren.
Dr. Steiner (zu Dr. Kolisko): Wenn Sie im Oktober eintreten, so könnten Sie doch Gesundheitslehre und Verbandslehre in der 10. Klasse übernehmen; das müssen wir haben.
<2> (tegen Dr. Kolisko): Wanneer u in oktober bij ons komt, zou u gezondheidsleer en verbandleer*** voor de tiende klas op u kunnen nemen; dat moet echt worden ingevuld. <2>
Jetzt bliebe nur noch die Vertretung für die 1b . (Zu Frau Stein, die einige Monate beurlaubt gewesen war:) Sie wollen wieder in die Eurythmie. Könnten Sie nicht einmal für sechs Wochen die 1. Klasse b übernehmen? Ihr Dialekt ist das einzige Bedenken, das nehmen die Kinder an.* Vielleicht ist es die beste Lösung, wenn wir Dr. Schubert bitten, diese Vertretung in der lb zu übernehmen. * FrauSteinwar Ungarin. Für den Religionsunterricht habe ich viel gesucht, ich finde niemanden. Es ist notwendig, daß die Kinder nach den Klassen verteilt werden. Ich möchte vermeiden, daß der Religionsunterricht als irgend etwas in die Schule Eingereihtes erscheint. Es wird die Verteilung des Sprachunterrichts besprochen. Dabei wird erwähnt, daß in einigen Gruppen des altsprachlichen Unterrichts nur wenige Kinder sind.
Nu hoeft alleen de vervangende leerkracht voor klas 1b nog te worden gevonden. (Tegen mevrouw Stein, die enkele maanden met verlof was geweest:) U wilt weer euritmie gaan geven. Zou u klas 1b niet voor zes weken kunnen overnemen? Het enige punt van zorg is uw dialect – dat nemen de kinderen over.* Misschien is de beste oplossing om dr. Schubert te vragen deze vervanging in klas 1b op zich te nemen. * Mevrouw Stein was Hongaarse. Ik heb uitgebreid gezocht naar een leerkracht godsdienstonderwijs, maar ik kan niemand vinden. Het is noodzakelijk om de kinderen in hun respectievelijke klassen in te delen. Ik wil voorkomen dat godsdienstonderwijs slechts overkomt als iets dat aan het schoolleerplan is bijgeplakt.
De verdeling van de taallessen wordt besproken. Er wordt op gewezen dat er in sommige groepen voor klassieke talen maar heel weinig kinderen zitten.
Dr. Steiner: Wenn Sie auch nur einen haben, wenn nur einer da ist, muß er unterrichtet werden. Das nutzt nichts, das muß eben sein. Im Herbst kommt Fräulein Dr. Röschl, da werden wir die Sache kräftig in Angriff nehmen können. Über den Lehrplan sprechen wir noch. Wir werden erst in der 5. Klasse anfangen. Im Handarbeitsunterricht, da können wir nur die 10. Klasse dazunehmen und müssen es immer künstlerischer und künstlerischer machen.
Zelfs als er maar één is – als er slechts één leerling aanwezig is – moet er les worden gegeven. Daar is geen ontkomen aan; het moet gewoon gebeuren. Dr. Röschl komt in de herfst; dan kunnen we deze zaak voortvarend aanpakken. Het leerplan bespreken we later. We beginnen pas in de vijfde klas met dit vak. Wat betreft de lessen handvaardigheid: we kunnen de tiende klas erbij betrekken, maar we moeten het onderwijs steeds meer een artistiek karakter geven.
Es wird über die Belastung der einzelnen Lehrer gesprochen.
<3> De werkbelasting van individuele leraren wordt besproken.
Dr. Steiner: Herr X. hat 22 Stunden, das ist zuviel; ebenso Herr Y. mit 24 Stunden. Herr Z. könnte noch mehr übernehmen, er hat 16 Stunden. Herr V. hat mit 22 Stunden auch reichlich viel.
Es wird nun gefragt nach dem Zusammenhang der verschiedenen inneren Organe des Menschen mit anderen Epochen der Geschichte.* * Vier Tage zuvor hatte Dr. Steiner am Schluß des ersten Vortrages des Kurses über „Menschenerkenntnis und Unterrichtsgestaltung” gesagt, bei der Funktion der Leber könne der Lehrer lernen, wie die Geschichte des späteren Ägypten zu behandeln sei.
De heer X. heeft 22 uur – dat is te veel; hetzelfde geldt voor de heer Y. met 24 uur. De heer Z. zou meer op zich kunnen nemen; hij heeft 16 uur. Ook de heer V. heeft met 22 uur een zeer zware belasting. <3>
Vervolgens komt de vraag aan de orde naar het verband tussen de verschillende menselijke inwendige organen en andere tijdperken uit de geschiedenis.* * Vier dagen eerder, aan het einde van de eerste voordracht van de cursus “Menskunde en opvoeding ” [GA 302/23] Vertaald/22, had Dr. Steiner gezegd dat de leraar kon leren hoe de geschiedenis van het latere Egypte te benaderen door de functie van de lever te bestuderen.
Dr. Steiner: Man sollte das nicht furchtbar bewußt machen. Wenn man es zu bewußt macht, dann würde man etwas Erzwungenes tun. Ich würde das lieber dem überlassen, daß der Geschichtslehrer sich eine Kenntnis des menschlichen Organismus anschaffen soll. Dann wird er schon auf das Organ kommen, das die Stimmung gibt. Es ist noch nicht überall genug Lebendigkeit im Unterricht darin.
Men moet er geen groot, bewust punt van maken. Als je het te bewust aanpakt, wordt het resultaat geforceerd. Ik laat het liever aan de geschiedenisleraar over om kennis van het menselijk organisme op te doen. Hij zal dan vanzelf uitkomen bij het orgaan dat de stemming bepaalt. <4> Er zit in nog niet genoeg vitaliteit in het onderwijs.
Blz. 20
Sie haben in den meisten Klassen Schwierigkeiten in bezug auf die Mitarbeit der Kinder. Sie sind nicht alle aufmerksam, es arbeiten nicht alle mit. Das ist etwas, was noch überwunden werden muß. Es ist mir zum Beispiel aufgefallen, wie bei dieser Jean-Paul-Besprechung die Kinder etwas lethargisch gewesen sind.
U ervaart moeilijkheden bij de deelname van de kinderen aan de meeste lessen. Niet allemaal zijn ze aandachtig; niet iedereen doet mee. Dat is iets wat nog overwonnen moet worden. Ik merkte bijvoorbeeld hoe lusteloos de kinderen waren tijdens die bespreking over Jean Paul.
X.: Es war immer nur dann, wenn ich zu abstrakt war, wenn ich versucht habe, zu stark Begriffliches zu bringen. Wenn ich selbst Beispiele gebildet habe und Ähnliches, dann waren sie ganz dabei.
X.: Dat gebeurde alleen wanneer ik te abstract was – toen ik probeerde concepten te introduceren die te zwaar waren. Telkens als ik zelf met voorbeelden kwam, of iets dergelijks, waren ze volledig betrokken.
Dr. Steiner: Es ist nötig, daß Sie nicht die Teilnahme überspannen, sondern wirklich manchmal etwas wie „Rührt euch!” eintreten lassen, ohne daß dadurch die Kinder ausarten. Und das erreicht man dadurch, daß man an bestimmten Stellen die gespannte Aufmerksamkeit so etwas entschlüpfen läßt und irgend etwas einfügt, indem man eine Kleinigkeit bespricht oder einen Spaß macht oder dergleichen. Das ist für die Kinder ungeheuer gut, wenn Sie etwas einfließen lassen, was nicht zur Stunde gehört, so daß man ein menschliches Verhältnis hineinbringt. Nicht Spaßvogel für die Klasse werden, aber ein menschliches Verhältnis entstehen lassen, das ist sehr wichtig;daß man das menschliche Verhältnis der Kinder untereinander einbezieht.
Je moet vermijden dat je hun betrokkenheid te zwaar belast; in plaats daarvan moet je ruimte bieden voor momenten van ontspanning – een soort fase van ‘even op adem komen’ – zonder dat de kinderen uit de bocht vliegen. Dit bereik je door die gespannen aandacht op bepaalde momenten wat te laten verslappen en er iets anders tussendoor te gooien: een klein detail bespreken, een grapje maken, of iets dergelijks. Het is enorm waardevol voor de kinderen als je iets in de les verweeft dat er niet direct mee te maken heeft, en zo een menselijke verbinding tot stand brengt. Je moet niet de clown van de klas worden, maar het toelaten van een menselijke verbinding is erg belangrijk – ook wat betreft de menselijke onderlinge relaties tussen de kinderen. <4>
Dr. Steiner liest einen Brief des Stadtarztes vor, worin er unter anderem schrieb, daß die Schüler der Waldorfschule schlechte Zähne hätten.
leest een brief voor van de gemeentarts, waarin deze onder meer schreef dat de leerlingen van de Waldorf-school een slecht gebit hebben.
Dr. Steiner: Das ist ein Bluff! Das ist etwas, was nur festgestellt werden könnte, wenn man der Sache nachginge. Das ist Blech! Da müßte man feststellen, welche Kinder schlechte Zähne haben. Das müßte gemacht werden. Man hat festzustellen, wieviele Kinder schlechte Zähne haben; die gute Zähne haben, scheidet man aus. Bei denen, die schlechte Zähne haben, genau nachforschen, woher sie kommen, ob es Proletarierkinder sind; man müßte auf die Kinder das Augenmerk lenken. Die schlechten Zähne sind wirklich auch noch davon herrührend, daß wir viele Proletarierkinder haben, weil die roletarier-Stadtkinder ungepflegte, schlechte Zähne haben. Haben Sie irgendwelche Apercus nach dieser Richtung hin?
Dat is bluf! Dat is iets wat alleen vastgesteld kan worden door de zaak daadwerkelijk te onderzoeken. Het is onzin! Men zou precies moeten vaststellen welke kinderen een slecht gebit hebben. Dat is wat er moet gebeuren. Men moet nagaan hoeveel kinderen een slecht gebit hebben; degenen met een goed gebit worden buiten beschouwing gelaten. Wat betreft degenen die wel een slecht gebit hebben, moet jr precies onderzoeken waar ze vandaan komen – of het kinderen van het proletariaat zijn; op die kinderen zou de aandacht gericht moeten worden. Het slechte gebit komt werkelijk voort uit het feit dat we veel kinderen uit het proletariaat hebben, omdat kinderen van arbeiders uit de stad vaak een verwaarloosd, slecht gebit hebben. Heeft u waarnemingen in die richting?
X.: Ich habe meine Klasse untersucht. Die Zähne sind nicht besonders schlecht. Am schlechtesten bei K., der aus Amerika kam.
X.: Ik heb mijn klas onderzocht. Het gebit is niet bijzonder slecht. Het ergste geval is K., die uit Amerika kwam.
Dr. Steiner: Daß diejenigen Kinder, die von sehr weit kommen, einen schadhaften Zahn oder mehrere haben, das ist etwas sehr Gewöhnliches. Man müßte das untersuchen auf den Sachgehalt hin dorfschule schlechte Zähne haben.
Het komt vaak voor dat kinderen die van heel ver komen, een of meer gebrekkige tanden hebben. Men zou de feiten moeten onderzoeken. Het is in ieder geval onzin om te beweren dat de kinderen van de Waldorf-school een slecht gebit hebben.
Blz. 21
Die Waldorfschule bestand nicht ganz zwei Jahre, als der Stadtphysikus sie untersuchte. Unter allen Umständen, wenn dämonische Gewalten diese Kinder zusammengetragen haben, so könnte, selbst wenn die Waldorfschule verschlechternd wirken könnte, so könnte das nicht sich zeigen. Selbst wenn man so weit gehen würde, es gäbe etwas in der Waldorfschule, was die Zähne kaputt macht — man könnte beim Eurythmiesaal, bei dem könnte man das denken —, das kann nicht in eindreiviertel Jahren sich zeigen. Dieser Turnsaal, der ist doch etwas recht Schlimmes, das ist er schon. Es ist offenbar der Grund, die Grundbeschaffenheit doch nicht gut; es muß etwas Modriges sein. Der Keller, der dünstet aus. Es ist vor allen Dingen ein modriger Geschmack darin. Die Eurythmie wird in andere Räume verlegt. Wie weit stehen wir mit dem Fertigwerden der neuen Räume?
De Waldorf-school bestond nog geen twee jaar toen de gemeentelijke geneesheer haar inspecteerde. Zelfs als men — onder welke omstandigheden dan ook — zou aannemen dat demonische krachten deze kinderen hadden samengebracht, zou een eventueel schadelijk effect van de school zich op dat moment nog onmogelijk kunnen manifesteren. Zelfs als men zo ver zou gaan te beweren dat er iets in de Waldorf-school was dat het gebit van de kinderen aantastte — men zou daarbij bijvoorbeeld aan de eurythmiezaal kunnen denken — dan nog zou een dergelijk effect niet binnen anderhalf tot twee jaar zichtbaar kunnen worden. Die gymzaal is inderdaad een bijzonder slechte plek; daarover bestaat geen twijfel. De bouwkundige staat is klaarblijkelijk slecht; er moet een muffe sfeer hangen. Er stijgen dampen op uit de kelder. Bovenal hangt er een muffe geur in de lucht. De euritmielessen worden naar andere ruimtes verplaatst. Hoe ver zijn we gevorderd met de nieuwe ruimtes?
Bl. 21
Es wird berichtet.
Er wordt verslag uitgebracht.
Dr. Steiner: Im nächsten Frühjahr kommt die 11. Klasse, da brauchen wir eine Menge neuer Räume. Vor allen Dingen brauchen wirRäume, die noch mehr ausreichen für den musikalischen Unterricht; das brauchen wir wirklich. Im Grunde genommen ist das immer noch ein Surrogat, ein klägliches. Das ist eine furchtbare Sorge. Es fehlt noch etwas zu diesem Fertigwerden, was sehr wichtig ist, das Geld: zwei bis zweieinhalb Millionen. Aus dem Vermögen des Waldorfschulvereins können wir nichts dazugeben.
Komend voorjaar komt de elfde klas erbij; daarvoor hebben we een groot aantal nieuwe lokalen nodig. We hebben vooral behoefte aan lokalen die beter geschikt zijn voor muziekonderwijs; dat hebben we echt nodig. Wat we nu hebben, is in feite nog steeds een noodoplossing – en wel een erbarmelijke. Het baart grote zorgen. Eén ding dat nog ontbreekt voor de voltooiing van het project is cruciaal: het geld – twee tot tweeënhalf miljoen. We kunnen niets bijdragen vanuit het vermogen van de Waldorfscholenvereniging.
Molt schlägt vor, die Firma solle es machen und dazu eine Hypothek beschaffen.
Molt stelt voor dat de onderneming de zaak op zich neemt en een hypotheek afsluit
Dr. Steiner: Ist das nicht, wie man in Wien sagt, gehupft wie gesprungen?
Is dat geen– zoals ze in Wenen zeggen – lood om oud ijzer?
Molt: Auch bei uns sagt man so.
Molt: Dat zeggen we hier ook.
Es wird noch über die Möglichkeit gesprochen, Geld zu beschaffen.
Er volgt een verdere bespreking over de mogelijkheden om fondsen te werven. GA 300B/17-21
Niet vertaald
Bij de gegeven antwoorden is in het Duits telkens de naam van Steiner gegeven. Ik heb dat niet gedaan, zolang er geen verwarring kan ontstaan. De voetnoten die in de uitgave op aparte bladzijden staan, v.a. blz. 300, heb ik direct bij het verwijzende woord toegevoegd.
In deze vergadering gaat het over: Gezichtspunten bij de vraag of een kind mee kan naar een hogere klas <1> Heeft de klas een slecht geheugen of pak je de dingen verkeerd aan; levendig, tastbaar en sluitend beeld geven; generatieketting; humor <2> Over een zeer druk, slordig kind, zittenblijven of hulpklas <3> Kind met zwakke ogen; kinderen met problemen: o.a. dwangmatig, astma, <4> Taal, niet-Nederlandse taal, daarin schrijven in klas 3? <5> Getuigschrift: voor de ouders; voor het kind <6> Vrij godsdienstonderwijs – de leraar die het geeft, los van het college; Christus het middelpunt; <7> Oprichten euritmiegroep voor bekendmaken school? Oprichten schoolkoor? <8> Mogen leerlingen werk van Steiner lezen? <9> Levenskunde-techniek <10>
RUDOLF STEINER
.
Konferenzen mit den Lehrern der Freien Waldorfschule in Stuttgart
1919 bis 1924
Erster Band
Das erste und zweite Schuljahr
Vergaderingen met de leerkrachten van de vrije Waldorfschool in Stuttgart
Band 1
Het eerste en tweede schooljaar
Van de vergaderingen die de leerkrachten van de eerste vrijeschool in Stuttgart hielden, zijn verslagen bewaard gebleven van díe vergaderingen waarbij Rudolf Steiner aanwezig was.
Dr. Steiner: Wir werden uns wohl über den Schulschluß zu unterhalten haben. Sie haben eine Anzahl von Fragen?
We moeten het hebben over het einde van het schooljaar. U heeft een aantal vragen?
X.: Die Frage, wie die Versetzung in diesem Jahr gehandhabt werden soll. Allgemeines wegen der 10. Klasse und der folgenden. Eine Bitte um einen Kursus über Erziehung der über Vierzehnjährigen, auch betreffend den Religionsunterricht. Weiter, was bei uns eine „bourgeoise Methode” ist, und wie es ausgemerzt werden könnte. Eine Frage wegen des Instrumentalunterrichts. Ob man in der 3. Klasse in den Fremdsprachen schon schreiben oder nur sprechen soll. Eine Frage betreffend Lebenskunde und soziale Erkenntnis. Eine Frage nach dem Eurythmie-Sonderkurs. Auch wegen einer Versammlung mit Lehrern, wegen pädagogischer Wochen und wegen eines Mitteilungsblattes.
X.: De vraag hoe de overgang naar de volgende klas dit jaar moet worden aangepakt. Algemene zaken betreffende de tiende klas en de daaropvolgende klassen. Een verzoek om een cursus over het onderwijs aan leerlingen ouder dan veertien, inclusief het vak godsdienstonderwijs. Voorts de kwestie wat bij ons als een “burgerlijke methode” wordt beschouwd en hoe die zou kunnen worden weggenomen. Een vraag over lessen in instrumentale muziek. Of bij vreemde talen in de derde klas de nadruk moet liggen op schrijven of uitsluitend op spreken. Een vraag over levenskunde en maatschappelijk inzicht. Een vraag over de speciale cursus euritmie. Ook wat betreft een bijeenkomst met leerkrachten, pedagogische weken en een nieuwsbrief.
Dr. Steiner: Ich denke, wir werden die einzelnen Punkte absolvieren, indem wir zuerst versuchen, die Dinge zu sagen, welche die einzelnen Lehrkräfte über das vorzubringen haben, was mit der Fortsetzung und mit dem Ende des Schuljahres zusammenhängt. Dann werden wir leichter die Frage nach der Versetzung der Kinder besprechen können. Ich denke, wir beginnen bei der 9, Klasse. Ich werde die verehrten Lehrkräfte bitten, die Erfahrungen vorzubringen, die sie auf den Schluß des Schuljahres vorzubringen haben. Es wird über jede einzelne Klasse gesprochen, zuerst über die 9.
Ik stel voor dat we de afzonderlijke punten behandelen door eerst te horen wat de verschillende leerkrachten te zeggen hebben over het verloop en de afronding van het schooljaar. Daarna zullen we beter in staat zijn de kwestie van de overgang van de kinderen naar de volgende klas te bespreken. Ik stel voor dat we beginnen met de negende klas. Ik wil de gewaardeerde leerkrachten vragen hun ervaringen en waarnemingen te delen met betrekking tot het einde van het schooljaar. Elke klas wordt afzonderlijk besproken, te beginnen met de negende.
Dr. Steiner: Ich war darin bei der Jean Paul-Besprechung. Sind Sie zufrieden mit der Art, wie die Kinder teilnehmen? Was ist in der Eurythmie zu sagen? Der eine Lethargische, der U. A., ist nicht wirklich lethargisch; der macht nur einen lethargischen Eindruck. Falls eine 10. Klasse zu errichten sein würde, so würden alle Schüler aufzusteigen haben. Nun kommen wir zur 8. Klasse. Sind da Schüler, die in Betracht kommen als so schwach, daß man sie zurücklassen soll?
Dat heb ik waargenomen tijdens de bespreking over Jean Paul. Bent u tevreden over de manier waarop de kinderen deelnemen? <1> Wat valt er te zeggen over de euritmie? Eén lusteloze leerling – U.A. – is niet echt lusteloos; hij wekt slechts die indruk. Als er een tiende klas zou worden opgericht, zouden alle leerlingen moeten overgaan. Laten we nu naar de achtste klas kijken. Zijn er leerlingen die misschien als zo zwak worden beschouwd dat ze zouden moeten blijven zitten?
X.: Es wäre bei H. K. zu überlegen, ob er nicht in einer tieferen Klasse besser vorwärtskommt.
X.: Wat H.K. betreft, zou het de moeite waard kunnen zijn om te overwegen of hij in een lagere klas betere vorderingen zou maken.
Dr. Steiner: Meinem Eindruck nach müßte er nicht zurückbleiben. Ist es einer von denen, die in bestimmten Fächern mehr zurück sind?
Ik heb de indruk dat hij niet hoeft te blijven zitten. Behoort hij tot de leerlingen die bij bepaalde vakken achterblijven?
X.: Er schläft förmlich ein.
X.: Hij valt bijna in slaap.
Dr. Steiner: Er ist physisch schwach. Er war bei der Quäkerspeisung.
Hij is fysiek zwak. Hij heeft deelgenomen aan het voedselprogramma van de Quakers.
X.: Es sind so schlimme häusliche Verhältnisse.
X.: Zijn thuissituatie is erg slecht.
Blz. 279
Dr. Steiner: Es fragt sich in einem solchen Fall, ob Sie glauben, daß er im nächsten Jahre in der 9. Klasse stören wird, oder ob man ihn unter Umständen doch wird mitbringen können. Wenn solche Verhältnisse vorliegen, ist solch ein Schock nicht gerade das Wünschenswerte.
In een geval als dit is de vraag of u verwacht dat hij volgend jaar in de negende klas voor onrust zal zorgen, of dat het wellicht toch mogelijk is hem mee te laten gaan. Onder dergelijke omstandigheden is een dergelijke schok nauwelijks wenselijk.
X.: Ich glaube nicht, daß er stören wird.
X.: Ik geloof niet dat hij voor onrust zal zorgen.
Dr. Steiner: Ist in der Eurythmie etwas zu gewinnen aus ihm?
Is er bij euritmie iets met hem te bereiken?
Eine Eurythmielehrerin: Er strengt sich an. — Der P. R. ist verwachsen, soll man ihn einzeln vornehmen?
Een euritmiedocent: Hij doet zijn best. — P. R. heeft een ontwikkelingsachterstand; moeten we individueel met hem werken?
Dr. Steiner: Haben wir eine gewisse Anzahl solcher Kinder durch die verschiedenen Klassen durch? Man muß, so gut man kann, mit den Kindern innerhalb derselben Gruppe fertig werden. Es geht nicht an, daß man den P. R. absondert. Ist sprachlich etwas zu sagen? Der H. K. bliebe zu bedenken. Ich glaube doch, daß es kaum zweifelhaft sein kann, daß wir diesen in die 9. Klasse hinaufnehmen. Ich werde vielleicht morgen oder übermorgen in die Klasse kommen. Wir müssen den Hilfsunterricht haben. Daran müssen wir denken. In einer niedrigeren Klasse würden solche Schüler ebenso stören.
Hebben we vaker met dit soort kinderen in de verschillende klassen te maken? Men moet zien rond te komen met de kinderen die in dezelfde groep zitten, zo goed en zo kwaad als dat gaat. Het is niet haalbaar om P. R. te isoleren. Is er iets te zeggen over de spraak? We moeten ook nog naar H. K. kijken. Ik denk dat er weinig twijfel over kan bestaan dat we hem naar de negende klas moeten laten overgaan. Misschien bezoek ik de klas morgen of overmorgen. We moeten zorgen voor remedial teaching; dat moeten we in gedachten houden. Dergelijke leerlingen zouden in een lagere klas net zo goed voor onrust zorgen. <1>
X.: Die Kinder in meiner 6. Klasse haben ein schlechtes Gedächtnis. Es muß ein Fehler im Unterricht sein.
<2> X.: De kinderen in mijn zesde klas hebben een slecht geheugen. Er moet iets mis zijn met het onderwijs.
Dr. Steiner: Man kann nicht sagen, das Gedächtnis aller Kinder sei schwach.
Je kunt niet zeggen dat het geheugen van alle kinderen zwak is.
X.: Die Kinder haben die Dinge nicht behalten. Sie haben keine klaren Bildei, zum Beispiel von Ägypten.
X.: De kinderen hebben de leerstof niet onthouden. Ze hebben geen helder voorstellingsvermogen – van Egypte bijvoorbeeld.
Dr. Steiner: Auf welche Weise versuchen Sie die bildliche Vorstellung beizubringen ?
Hoe pak je het overbrengen van die voorstellingen aan?
Es wird vom Geographieunterricht berichtet.
Er wordt verslag uitgebracht over de aardrijkskundeles.
Dr. Steiner: An die Pyramiden und Obelisken erinnern die Kinder sich. Sie müssen sich dabei fragen, ob Sie wirklich alles im einzelnen gemacht haben, um allen Kindern ein Bild beizubringen von der wirklichen Lage Ägyptens, so daß das Kind nicht Lücken hat im Vorstellen, wenn es auf Ägypten kommen soll. Wenn man Ägypten bloß heraushebt, und es keine Vorstellungen hat, wie es von hier aus nach Ägypten käme, wenn es kein plastisches Bild hat, dann ist es sehr leicht möglich, daß das Gedächtnis aussetzt. Vielleicht muß man darauf achten, daß alle Einzelheiten getan sind, damit die Kinder eine völlig plastische Vorstellung und eine lückenlose Vorstellung haben von der Lage Ägyptens in bezug auf den eigenen Ort.
De kinderen herinneren zich de piramides en obelisken wel. Je moet je afvragen of je er werkelijk alles aan hebt gedaan om alle kinderen een beeld te geven van de daadwerkelijke ligging van Egypte – zodat een kind geen hiaten in zijn voorstelling heeft wanneer het onderwerp Egypte ter sprake komt. Als je Egypte eruit licht zonder dat de kinderen enig idee hebben hoe ze er vanuit hier kunnen komen – zonder een levendig, tastbaar beeld – dan kan hun geheugen ze heel gemakkelijk in de steek laten. Misschien moet je ervoor zorgen dat elk detail aan bod komt, zodat de kinderen een volkomen levendig, tastbaar en sluitend beeld hebben van de ligging van Egypte ten opzichte van hun eigen woonplaats.
Blz. 280
Das Kind wird etwas wissen von Pyramiden und Obelisken, aber nicht weiß es, daß sie in Ägypten sind. Es ist sehr zu überlegen, ob wirklich alle diese Dinge, die zu geschlossenen Vorstellungen führen, gemacht werden. Lassen Sie die Kinder nur Afrika zeichnen? Vielleicht sollte man immer zur Spezialkarte noch etwa eine europäische oder sonst eine zeichnen lassen, die einen Überblick und den Zusammenhang verschafft.
Het kind weet misschien wel iets over piramides en obelisken, maar beseft niet dat ze zich in Egypte bevinden. Het is zeker de moeite waard om te overwegen of alle activiteiten die leiden tot het vormen van volledige, samenhangende voorstellingsbeelden, ook daadwerkelijk worden uitgevoerd. Laat u de kinderen enkel Afrika tekenen? Misschien zou men hen, naast een gespecialiseerde kaart, ook een kaart van Europa – of een andere regio – moeten laten tekenen die een overzicht biedt en de bredere context zichtbaar maakt.
X..- Ich habe gefragt, in welcher Himmelsrichtung sie Ägypten suchen würden.
X…: Ik vroeg in welke richting ze Egypte zouden zoeken.
Dr. Steiner: Vielleicht muß man die Städte suchen, über die man kommt, wenn man von hier nach Ägypten geht. Diese Art von Gedächtnisfehlern rührt her von irgendwelchen Lücken im übrigen Vorstellungserwerb. Wenn die Kinder geschlossene Vorstellungen kriegen, dann ist es ganz zweifellos, daß das Gedächtnis besser wird. Das war bei Herrn Ö. nicht der Fall. Die Kinder waren interessiert. Sie haben alles verstanden, waren enthusiasmiert. Sie haben sich aber nichts gemerkt, weil er die Dinge heraushob und nicht größere Zusammenhänge gab. Größere Zusammenhänge herstellen, das ist eine gute Art von Gedächtnispflege. Das gilt in der verschiedensten Weise für verschiedene Unterrichtszweige. Es gilt vor allem für solche Dinge wie Geographie, es gilt auch für gewisse naturgeschichtliche Dinge. Für Geschichte, natürlich, da gilt es ganz besonders. Bei der Geschichte ist es wichtig, daß auf jede mögliche Weise gesucht werden muß, den Kindern konkrete Vorstellungen zu geben.
Misschien moet men kijken naar de steden die men passeert tijdens de reis van hier naar Egypte. Dit soort geheugenhiaat komt voort uit leemten in het totale proces van beeldvorming. Wanneer kinderen samenhangende voorstellingsbeelden opbouwen, verbetert hun geheugen ongetwijfeld. Dat was bij de heer Ö niet het geval. De kinderen waren geïnteresseerd; ze begrepen alles en waren enthousiast. Toch bleef er niets van hangen, omdat hij specifieke details isoleerde zonder de bredere context te schetsen. Het leggen van bredere verbanden is een uitstekende manier om het geheugen te ontwikkelen. Dit geldt op verschillende manieren voor uiteenlopende vakken. Het geldt vooral voor aardrijkskunde, en ook voor bepaalde aspecten van de natuurkunde. En natuurlijk is het in het bijzonder van belang bij geschiedenis. Bij geschiedenis is het cruciaal om naar elke mogelijke manier te zoeken om kinderen concrete voorstellingsbeelden te bieden.
Wenn man so etwas bespricht wie die Perserkriege, würde ich niemals versäumen, wenigstens wo wichtige Knotenpunkte sind, irgend jemand herauszuheben. Heute haben Sie den athenischen Läufer gehabt: ich würde niemals versäumen, den Kindern eine recht anschauliche Vorstellung zu verschaffen, wie lange es her ist, daß ein solcher Mensch gelebt hat, zum Beispiel die Generationen nachrechnen zu lassen: Großvater und Sohn und so weiter. Ich würde die Reihe konstruieren bis herauf zum athenischen Läufer. Es würden sich ergeben 55 bis 56 hintereinanderstehende Menschen. Die Kinder bekommen dadurch eine Vorstellung, wie lange die Zeitlinie hinaufgeht. Ich würde fragen, welcher ist Zeitgenosse des Mysteriums von Golgatha? Solche Vorstellungen zu Hilfe nehmen, und darauf ruhen lassen die Kinder. Man redet von Ägypten und will ihnen beibringen, wie sie von Stuttgart nach Ägypten kommen. Man hält in Venedig, dann versucht man ein bißchen abzurücken vom Thema und einen Witz zu machen, was auf Venedig Bezug hat.
Wanneer ik iets als de Perzische Oorlogen besprak, liet ik nooit na – althans op cruciale keerpunten – een specifiek persoon eruit te lichten. Vandaag was dat bijvoorbeeld de Atheense hardloper; ik zorgde er altijd voor dat de kinderen een levendig beeld kregen van hoe lang geleden zo iemand leefde – bijvoorbeeld door ze de generaties te laten uitrekenen: grootvader, zoon, enzovoort. Ik zette dan de reeks uit die helemaal terugleidde tot die Atheense hardloper. Dat leverde een rij op van 55 of 56 mensen die achter elkaar stonden. Zo kregen de kinderen een besef van de tijdsspanne. Ik vroeg dan: “Wie was een tijdgenoot van het Mysterie van Golgotha?” Men moet dergelijke begrippen gebruiken en de kinderen erbij laten stilstaan. Stel dat men over Egypte spreekt en wil uitleggen hoe men daar vanuit Stuttgart komt: men zou halt kunnen houden in Venetië en vervolgens even van het onderwerp afwijken om een grapje te vertellen dat met Venetië te maken heeft.
Blz. 281
Es muß Humor in den Unterricht hinein, sonst leidet auch das Gedächtnis.
Humor moet in de lessen worden gebracht; anders lijdt ook het geheugen daaronder. <2>
X. spricht über einige schwach befähigte Kinder in der 6a, besonders über W. G. Er ist übersanguinisch, daß er beinah närrisch ist. Er schreibt die Buchstaben nicht zusammen, ein Wort nicht zu Ende. Er sagt, was ihm einfällt.
<3> X. spreekt over enkele kinderen met beperkte vaardigheden in klas 6a, met name W. G. Hij is zo buitensporig sanguinisch dat het aan het dwaze grenst. Hij verbindt zijn letters niet met elkaar en maakt woorden niet af. Hij flapt eruit wat er in hem opkomt.
Dr. Steiner: Das ist ein seelisch nicht so altes Kind. Er ist seelisch auf der Stufe von acht oder sieben Jahren. Nun ist es bei ihm so, daß er sich nicht sehr viel daraus machen würde, wenn man ihn zurückläßt. Es würde sich darum handeln, wie wir uns prinzipiell zur Versetzungsfrage verhalten. Dieser W. G. wäre einer, der dafür in Betracht kommen würde. Es würde ihm gut tun, den Stoff zweimal hintereinander durchzunehmen. Wir werden die Frage prinzipiell erörtern.
Dat is een kind dat qua ziel nog niet zo rijp is. Op zielsniveau bevindt hij zich op het niveau van een zeven- of achtjarige. Het punt is: hij zou het niet erg vinden om te blijven zitten. Het is een kwestie van onze algemene houding ten aanzien van overgang naar een volgende klas. Deze W. G. is iemand die daarvoor in aanmerking zou komen. Het zou hem goed doen om de lesstof twee keer achter elkaar te doorlopen. We zullen deze kwestie principieel bespreken.
X.: Ich würde ihn sehr ungern abgeben.
X.: Ik zou hem met grote tegenzin afstaan.
Dr. Steiner: Er wäre der einzige von denen, die Sie genannt haben. Den E. W. könnte man in die Hilfsklasse geben.
Hij zou de enige zijn van degenen die u noemde. E. W. zou in de klas voor speciaal onderwijs geplaatst kunnen worden.
X.: Mehrere können noch nicht richtig schreiben.
X.: Verscheidene anderen kunnen nog steeds niet goed schrijven.
Dr. Steiner: Alle diese würden nur in die Hilfsklasse kommen. W. E. ist ein ausgesprochener Kandidat der Hilfsklasse. Er kann seine Gedanken nicht orientieren. Wie ist er musikalisch? Die Mehrzahl wird musikalisch sein. Er wird auch im Handfertigkeitsunterricht nicht besonders tüchtig sein. W. E. wird durch lebhafte Farben hypnotisiert sein. Wir müssen die Einrichtung eines Hilfsunterrichts in Betracht ziehen. Über einige Kinder in der 5. Klasse, besonders über E. E.
Die zouden alleen geschikt zijn voor de klas voor buitengewoon onderwijs. W. E. is absoluut een kandidaat voor de klas voor buitengewoon onderwijs. Hij kan zijn gedachten niet ordenen. Hoe is hij muzikaal gezien? De meerderheid zal muzikaal zijn. Hij zal ook niet bijzonder vaardig zijn in handarbeid. W. E. zal gefascineerd zijn door felle kleuren. We moeten overwegen om speciaal remediërend onderwijs op te zetten. Wat betreft enkele kinderen in de vijfde klas, met name E. E.
X.: Er kommt nicht mit. In den Sprachen ist er begabt. Er ist schlau, gerissen.
X.: Hij kan niet meekomen. Hij is begaafd in talen. Hij is scherpzinnig, sluw.
Dr. Steiner: Man müßte mit möglichster Berücksichtigung seiner Individualität ihn ab und zu beschäftigen, ihn anreden. Dann muß man das variieren, sich immer wieder speziell mit ihm beschäftigen.
Men zou hem bezig moeten houden en af en toe moeten aanspreken, waarbij men de grootst mogelijke aandacht heeft voor zijn individualiteit. Vervolgens moet men deze aanpak variëren en specifiek met hem in contact blijven.
X.: Sollte er nicht in die Hilfsklasse kommen?
X.: Zou hij niet in de hulpklas geplaatst moeten worden?
Dr. Steiner: Was soll er in der Hilfsklasse machen? Er ist ein leidenschaftlicher Zwickel. Es würde auf ihn einen tieferen Eindruck machen, wenn man ihn ein Paar Schuhe machen läßt. Man müßte so etwas schaffen, daß er Nägel einschlägt und Schuhe machen kann. Richtige Stiefel für jemand anderen. Man müßte den E. im Handarbeitsunterricht Schuhe machen lassen: das wäre schon etwas.
Wat zou hij in de hulpklas moeten doen? Hij is een enthousiaste schoenmaker. Het zou een diepere indruk op hem maken als hij een paar schoenen zou mogen maken. Men zou het zo moeten regelen dat hij spijkers kan inslaan en schoenen kan maken. Echte laarzen voor iemand anders. Men zou E. schoenen moeten laten maken tijdens de handarbeidles: dat zou pas iets zijn.
Bzl. 282
Das wird ihm Spaß machen, besohlen, Doppelsohlen machen.
Hij zal daarvan genieten – zolen aanbrengen, dubbele zolen maken. <3>
Über die 4. Klasse.
Wat betreft de vierde klas.
Dr. Steiner: Ich war in der Klasse, und ich muß sagen, die ist recht, mit Ausnahme von drei oder vier, die werden aber dann das, was sie nicht können, schnell nachholen. Im Rechnen sind einige schwächer, andere sehr gut. Ich meine, es ist eine Klasse, die ein wenig unter dem gelitten hat, daß sie drei aufeinanderfolgende Lehrkräfte hatte. Die Klasse nimmt man glatt in die 5. hinauf. Die vorige Lehrerin konnte außerordentlich gut Disziplin halten, sie war, was man in bourgeoisen Schulen ,,streng” nennt. Die Kinder hatten sie sehr gern. Dann kamen Sie. Heute war eine musterhafte Disziplin.
Ik ben in de klas geweest en ik moet zeggen dat het een goede klas is – op drie of vier leerlingen na, al zullen zij snel inhalen wat ze missen. Wat rekenen betreft zijn sommigen zwakker, anderen erg goed. Ik zou zeggen dat het een klas is die er wat onder heeft geleden dat ze drie opeenvolgende leerkrachten heeft gehad. De klas kan zonder problemen overgaan naar de vijfde klas. De vorige leerkracht was uitzonderlijk goed in het handhaven van discipline; ze was wat mensen op burgerlijke scholen ‘streng’ noemen. De kinderen waren erg op haar gesteld. Toen nam u het over. Vandaag was de discipline voorbeeldig.
X.: Ich habe mich in den Ruf der Strenge gesetzt.
X.: Ik heb de reputatie streng te zijn.
Dr. Steiner: Den Erfolg werden Sie erst sehen, wenn Sie sie längere Zeit haben. L. H. hat wohl schwache Augen: die Augenachsen paralleler machen! Sie konvergieren zu stark. Versuchen Sie, ihn zu gewöhnen, ein klein wenig, so viel wie ein halber Zeigefinger, das Buch weiter weg halten zu lassen, als er es gewohnt ist. Die Sehachsenkreuzung etwas vom Gesicht wegschieben. Der B. E. ist mir aufgefallen, der ist an einem Tage aufgewacht. Die Kinder waren ganz erstaunt darüber, daß B. etwas sagt.
De resultaten zul je pas zien als je ze gedurende langere tijd onder je hoede hebt gehad. <4> L. H. lijkt zwakke ogen te hebben – zijn oogassen moeten meer evenwijdig lopen! Ze convergeren te sterk. Probeer hem eraan te wennen het boek iets verder weg te houden dan hij gewend is –ongeveer de breedte van een halve wijsvinger. Verleg het punt waar de gezichtslijnen elkaar kruisen iets verder van zijn gezicht af. B. E. viel me op; hij leek op een dag plotseling wakker te worden. De kinderen waren behoorlijk verbaasd om B. iets te horen zeggen.
X.: Die Mutter ist besorgt, der M. I. habe etwas vom Vater übernommen.
X.: De moeder maakt zich zorgen dat M.I. iets van zijn vader heeft geërfd.
Dr. Steiner: Er hat einen Anflug von kindischem Wesen. Er ist offenbar ein Preuße, ein kleiner. Er ist nicht eigentlich pathologisch. Wenn Sie wollen, können Sie es schwach pathologisch nennen. Er ist in Berlin geboren; er hat durch die Sprache etwas Süßliches bekommen. Wenn er eine gute Führung hat, so kann er ganz normal werden.
Hij heeft iets kinderlijks over zich. Hij is duidelijk een Pruis – een kleintje. Hij is niet echt pathologisch. Zo u wilt, zou men het licht pathologisch kunnen noemen. Hij is in Berlijn geboren; zijn manier van spreken heeft iets zoetsappigs. Met goede begeleiding kan hij volkomen normaal worden.
X.: Er legt sich eine Statistik der elektrischen Bahnen an; er hält sich abseits.
X.: Hij stelt statistieken op over elektrische spoorwegen; hij houdt zich afzijdig.
Dr. Steiner: Man muß ihn liebevoll führen. Das einzig Bedenkliche ist die Statistik der Tramways. Man muß versuchen, ihm ein anderes Interesse beizubringen, ihm dies abzugewöhnen. Er soll deutsch schreiben lernen. Sie haben in der 2. Klasse einzelne Schüler, die sehr gut sind. Bei Ihnen ist die Schwierigkeit, daß die Klasse eine solche Größe hat. Die pathologischen Kinder G., H. N. und M. H. müssen auch in die Hilfsklasse.
Hij moet met liefde worden begeleid. Het enige zorgwekkende punt is die tramstatistiek. U moet proberen zijn interesse op iets anders te richten en hem deze gewoonte af te leren. Hij moet Duits leren schrijven.
U heeft enkele zeer goede leerlingen in de tweede klas. De moeilijkheid voor u is de grootte van de klas.
De pathologische kinderen G., H.N. en M.H. moeten ook in de klas voor speciaal onderwijs worden geplaatst.
Blz. 283
Der B. R. ist nicht ganz normal. Er müßte nachmittags eine besondere Unterstützung kriegen. Das ist schwierig bei einzelnen Ihrer Kinder. Er hat ein zu kleines Gehirn, der B. R. Man braucht ihn nur anzuschauen. Es ist kleiner geblieben, als es sein sollte. Man muß versuchen, doch diese Eigenschaft bei ihm zu bekämpfen. Er hat die Unmöglichkeit, ganz mit vollem Anteil aufzupassen. Man muß ihn öfter aufrufen und öfter auf dem Korridor und auf der Straße mit ihm allerhand reden, wobei er beim Zuhören etwas denken muß. Es ist die Mutter ebenso wie er.
B. R. is niet helemaal normaal. Hij zou ’s middags extra begeleiding moeten krijgen. Dit is bij sommige van uw kinderen een uitdaging. B. R. heeft een te kleine hersenomvang; dat zie je zo aan hem. Het is kleiner gebleven dan het zou moeten zijn. We moeten proberen deze eigenschap bij hem tegen te gaan. Hij is niet in staat om met volle aandacht ergens bij te blijven. Hij moet vaak worden aangesproken, en men moet regelmatig met hem praten – in de gang of op straat – over allerlei zaken die van hem vragen dat hij tijdens het luisteren ook nadenkt. Zijn moeder is net zo. <4>
X.: Manche haben in der 1. Klasse schon neue Zähne, manche noch nicht.
X.: Sommige kinderen in de eerste klas hebben hun nieuwe tanden al, andere nog niet.
Dr. Steiner: Fertig gezahnt kann kein Kind in der 1. Klasse haben, das geschieht erst im achten Jahr. Es handelt sich in bezug auf das Schulalter nur darum, ob sie schon angefangen haben zu zahnen. Der O. Nr. käme auch für die Hilfsklasse in Betracht. Er kehrt die Worte um. Man kann ihn eine Zeitlang in der Hilfsklasse haben, wo man jedes Kind individuell behandelt.
Geen enkel kind in de eerste klas heeft al een volledig blijvend gebit; dat gebeurt pas in het achtste levensjaar. Wat de schoolleeftijd betreft, gaat het er alleen om of het wisselen van de tanden al is begonnen. Ook O. Nr. zou in aanmerking komen voor de klas voor kinderen met speciale behoeften. Hij haalt woorden door elkaar. Hij zou enige tijd in die klas kunnen doorbrengen, waar elk kind individuele aandacht krijgt.
X. über T. M.
X. over T. M.
Dr. Steiner: Das Pathologische ist bei T. M. weniger stark, er ist schon gesünder.
Bij T. M. is het pathologische aspect minder uitgesproken; hij is gezonder.
X.: Er hat asthmatische Anfälle in der Nacht.
X.: Hij heeft ’s nachts last van astma-aanvallen.
Dr. Steiner: Mit mäßiger Menge von Arsen behandeln in Form von Levicowasser. Eine Unregelmäßigkeit des astralischen Leibes ist bei diesem Jungen, den könnte man physisch kurieren. In der Woche zweimal, verdünnen, ein Viertel Trinkglas mit Wasser gemischt. Dann würden Sie alle Schüler hinaufnehmen in die 2. Klasse.
Behandel hem met een matige hoeveelheid arseen in de vorm van Levico-water. Er is sprake van een onregelmatigheid in het astrale lichaam van deze jongen; hij zou fysiek genezen kunnen worden. Twee keer per week – verdund, gemengd met water in een kwart drinkglas. Vervolgens zou u alle leerlingen naar de tweede klas laten overgaan.
X. fragt nach F. O. in der bisherigen Klasse la.
X. vraagt naar F. O., die momenteel in klas 1a zit.
Dr. Steiner: Er sollte durch die Hilfsklasse gefördert werden, daß er in die bisherige 2. Klasse, künftige 3. Klasse kommen könnte. Jetzt wären wir wohl mit den einzelnen Klassen zu Ende. Es wird über den Sprachunterricht berichtet.
Hij moet via de remedial teaching worden ondersteund, zodat hij kan doorstromen naar wat nu de tweede klas is – de toekomstige derde klas. We zijn nu waarschijnlijk klaar met de individuele klassen. <4> Er wordt verslag uitgebracht over het taalonderwijs.
Dr. Steiner: Man kann versuchen, durch die Gruppenabteilung etwas zu erreichen. Wir können sie in Gruppen zusammenbringen, so daß wir diejenigen mit gleichen Kenntnissen und Fähigkeiten beisammen haben.
Men kan proberen iets te bereiken door middel van groepering. We kunnen hen in groepen samenbrengen, zodat leerlingen met vergelijkbare kennis en vaardigheden bij elkaar zitten.
X.: Ich glaube, es wäre gut, in der 6. Klasse etwas Gedrucktes zu lesen.
<5> X.: Het lijkt me goed om in de zesde klas teksten in drukletter te lezen.
Blz. 284
Dr. Steiner: Wie alt sind die Schüler? Man müßte eine mäßig große Erzählung heraussuchen. Man müßte eine Erzählung finden, eine Novelle, etwas, was Substanz hat, nichts Oberflächliches. Es wäre möglich, so etwas wie ein historisches Stück zu lesen aus Mignet. Da lernen sie auch sehr viel daran. Den Sprachunterricht werden wir neu gliedern müssen. Da ist es auch so, daß man die Schüler so schwer befriedigen kann. Beim Sprachunterricht muß man die Schüler viel fragen, da herrscht die Ansicht, daß die Schüler unzufrieden sind. Lernen tun sie am meisten ander Lektüre. Viel Hilfe ist das Sich-Hineinfinden in eine zusammenhängende Lektüre. Das Auswendiglernen ist nur ein Hilfsmittel. Man geht Satz für Satz vor. Bei den Kleinen immer sprechen.
Hoe oud zijn de leerlingen? We zouden een verhaal van behoorlijke omvang moeten kiezen – een verhaal of een novelle, iets met inhoud, niets oppervlakkigs. Het zou mogelijk zijn om bijvoorbeeld een historisch verslag van Mignet te lezen; daar leren ze ook veel van. We zullen de taallessen moeten herstructureren. Het is vaak lastig om de leerlingen op dit vlak tevreden te stellen. Taalonderwijs vereist dat je de leerlingen veel vragen stelt, en de heersende opvatting is dat leerlingen ontevreden zijn. Ze leren het meeste door te lezen. Zich verdiepen in een doorlopende tekst helpt enorm. Uit het hoofd leren is slechts een hulpmiddel. Je gaat zin voor zin te werk. Bij de jongere leerlingen moet de nadruk altijd op het spreken liggen.
X.: Soll man in der 3. Klasse in den Fremdsprachen auch schreiben?
X.: Moeten leerlingen in de derde klas ook schrijfoefeningen in vreemde talen doen?
Dr. Steiner: Man kann anfangen, kurze und leichte Sätze zu schreiben, die einen einfachen Gedanken ausdrücken.
Je kunt beginnen met het schrijven van korte, eenvoudige zinnen die een heldere gedachte uitdrukken. <5>
X. fragt, ob man drei Lieder von Dr. Steiner als Chor drucken lassen darf.
X. vraagt of drie liederen van Dr. Steiner gedrukt mogen worden voor koorgebruik.
Dr. Steiner: Diese Chorlieder können Sie ruhig dem Dornacher Verlag übergeben, die werden viel gekauft werden.
Je kunt die koorliederen gerust aan de uitgeverij in Dornach overhandigen; ze zullen heel goed verkopen.
X.: Können wir daraufrechnen, Texte zu bekommen für Kinder?
X.: Kunnen we rekenen op teksten voor kinderen?
Dr. Steiner: Es ist jetzt eine Sache da, die ist aber für jüngste Kinder. Das Frühlingslied. Der Instrumentalunterricht würde nur ein Surrogat sein können. Das müssen wir vorläufig lassen.
Er is nu echter één ding dat voor de jongste kinderen bestemd is. Het lentelied. Instrumentaal muziekonderwijs zou slechts een surrogaat kunnen zijn. Dat moeten we voorlopig terzijde laten.
X.: Ich habe einiges aus der Heileurythmie verwendet. Soll ich so fortfahren?
X.: Ik heb gebruikgemaakt van enkele elementen van de euritmie-therapie. Moet ik op deze manier doorgaan?
Dr. Steiner: Was ich heute gesehen habe, hat mich ganz gut befriedigt. In der 5. Klasse sind viele Buben, die könnten Turnunterricht bekommen. Das wäre unser Schulprogramm, daß es eine Stunde schon wäre. Wir werden es auch vergeistigen, sobald wir es machen können.
Wat ik vandaag zag, stemde mij zeer tevreden. Er zitten veel jongens in de vijfde klas; zij zouden gymnastiekles kunnen krijgen. Ons schoolprogramma voorziet daarin in een lesuur. We zullen dit ook gaan vergeestelijken zodra we daartoe in staat zijn.
X.: In der 9. Klasse ist angefangen worden zu modellieren.
X.: In de negende klas is men begonnen met boetseren.
Dr. Steiner: Was ich gesehen habe, hat mich befriedigt. Nun möchte ich Sie fragen, ob wir die Zeugnisse wieder so ausstellen wie im vorigen Jahr. Es ist eine gute Art, die Zeugnisse so auszustellen. Genau so, wie im vorigen Jahr.
Wat ik zag, was bevredigend. <6> Nu wil ik graag vragen of we de rapporten op dezelfde wijze moeten uitreiken als vorig jaar. Het is een goede manier van rapportuitreiking — precies zoals vorig jaar.
X.: Wir haben sie optimistisch gehalten.
X.: We hebben de toon ervan optimistisch gehouden.
Dr. Steiner: Es handelt sich darum, daß man die Sätze richtig faßt. Wenn man nicht gut individualisiert, was schwierig ist, dann wird man, wenn man die Sätze zu streng formuliert, sehr viele zurückstoßen. Es würde sich schon darum handeln, wenn jemand ein großer Nichtsnutz ist, daß man schreibt, es wäre dringend zu wünschen, daß er im nächsten Jahr sich zusammennähme. In der Formulierung würde manches liegen. Auch Mängel positiv ausdrücken, aber in bezug auf die Formulierung streng sein. Da sind wir einig, daß wir die Zeugnisse ausstellen wie im vorigen Jahr. Ein möglichst treues Bild. Unten wiederum für jedes Kind einen Spruch ins Zeugnis, der für die Individualität des Kindes richtunggebend sein kann, als Leitmotiv für die Zukunft. Nun würde ich doch gerne haben, da das Kind dieses Zeugnis behält, daß auf jedem Zeugnis alle Lehrer unterschreiben, die tätig waren an dem Kinde. Gerne würde ich haben wollen, daß jedes Kind alle Unterschriften hat. Es ist nicht unbedeutend, daß die Kinder alle Unterschriftenhaben von den Lehrern, die an dem Kinde gearbeitet haben. Es soll der Name des Klassenlehrers daraufstehen und dabei auch stehen „Klassenlehrer”, so daß das Kind weiß: zu dem gehört es; und die anderen stehen darunter. Es wäre gut, wenn der Lehrer selbst den Text schreibt, der Klassenlehrer den längsten, und jeder andere Lehrer eine kurze Bemerkung.
Het komt erop aan de uitspraken juist te formuleren. Als men niet goed individualiseert – wat lastig is – en als men de uitspraken te streng formuleert, vervreemdt men zich van heel veel mensen. Het doel zou bijvoorbeeld moeten zijn dat, wanneer iemand een notoire nietsnut is, men schrijft dat het dringend te hopen valt dat hij zich in het komende jaar zal herpakken. Veel hangt af van de formulering. Zelfs tekortkomingen moeten positief worden verwoord, al moet men wel streng zijn wat de formulering betreft. We zijn het erover eens dat we de getuigschriften op dezelfde manier zullen uitreiken als vorig jaar: door een zo waarheidsgetrouw mogelijk beeld te schetsen. Onderaan het getuigschrift van elk kind moet opnieuw een spreuk staan die als leidraad voor de individualiteit van het kind kan dienen – een leidend thema voor de toekomst. Aangezien het kind dit getuigschrift behoudt, wil ik graag dat elke leerkracht die met het kind heeft gewerkt, het ondertekent. Ik wil dat elk kind over alle handtekeningen beschikt. Het is van betekenis voor de kinderen om de handtekeningen te hebben van alle leerkrachten die met hen hebben gewerkt. De naam van de klassenleerkracht moet erbij staan, aangeduid als “Klassenleerkracht”, zodat het kind weet: “Bij diegene hoor ik”; de anderen moeten daaronder worden vermeld. Het zou goed zijn als de leerkrachten de tekst zelf schrijven – waarbij de klassenleerkracht het langste gedeelte schrijft en elke andere leerkracht een korte opmerking toevoegt. <6>
Zur Frage der Versetzung.
Wat betreft de overplaatsing:
Dr. Steiner: Es blieben eigentlich diese beiden Geschwister P., und dann wäre sonst fast niemand, nur der F. Die H. M. kann auch in die Hilfsklasse kommen. Die anderen würden wir mitnehmen. Jetzt kommt die Frage der Hilfsklasse. Es wird sich darum handeln, ob wir eine Lehrkraft brauchen. Dr. Schubert sollte sie übernehmen. Es wird die Liste der Lehrer aufgestellt, die den Hauptunterricht erteilen.
In feite zijn alleen de twee P.-kinderen nog over, en
verder nauwelijks iemand anders – alleen F. H. M. zou ook in de
bijzondere klas geplaatst kunnen worden. De anderen zouden we erbij nemen.
Nu rijst de vraag over de bijzondere klas. Het zal ervan afhangen of we daarvoor een leerkracht nodig hebben. Dr. Schubert zou die taak op zich nemen.
Er wordt een lijst opgesteld van de leerkrachten die de hoofdlessen zullen verzorgen.
Dr. Steiner: Wie wäre es, wenn man den Dr. Schwebsch aus Berlin herbeorderte? Er soll am 11. Juni herkommen. Wir bekommen im Herbst Fräulein Dr. Röschl für Latein und Griechisch, das wird natürlich eine sehr gute Zuwachskraft sein. — Nun brauchen wir noch eine Verbesserung, eine neue Kraft für die neueren Sprachen, und wenn es der junge Englert wäre. Er ist noch sehr jung. Er soll auch am 11. Juni hierher oder vorher nach Dornachkommen.
Wat dacht u ervan om Dr. Schwebsch uit Berlijn te halen? Hij komt op 11 juni aan.
In de herfst komt Dr. Röschl erbij voor Latijn en Grieks; zij zal uiteraard een zeer waardevolle aanwinst voor het lerarenkorps zijn. — Nu hebben we nog een verbetering nodig – een nieuwe leerkracht voor moderne talen – misschien de jonge Englert. Hij is nog erg jong. Ook hij zou hierheen moeten komen – of eerst naar Dornach – op 11 juni.
Es wird über den freien Religionsunterricht berichtet.
<7> Er wordt verslag uitgebracht over de vrije godsdienstles.
Blz. 286
Ein Klassenlehrer sagt, er sei bei den Religionsstunden seiner Klasse dabei gewesen, um auf Ordnung zu sehen; er sei sich wie ein Wauwau vorgekommen.
Een klassenleerkracht vertelt dat hij bij de godsdienstlessen van zijn klas aanwezig was om de orde te handhaven; hij voelde zich daarbij slechts een opzichter.
Dr. Steiner: Es ist schon so, diese eine Ausnahme ist doch in einem gewissen Sinne möglich. Das ist dies, daß man festhält, was wir zu unserer Pädagogik rechnen. Wir müssen annehmen, daß die Klassen und der Lehrer zusammengehören. Weil die Religionsstunden verschiedene Klassen zusammen haben, so halte ich es für durchaus möglich, wenn der betreffende Klassenlehrer in der Klasse ist, während ein anderer Lehrer Unterricht erteilt. Wir kommen auch kaum anders über die Sache hinaus, als daß wir versuchen, kleinere Klassen zu machen.
Dat is inderdaad het geval; deze ene uitzondering is in zekere zin mogelijk. Het gaat erom vast te houden aan wat wij als onderdeel van onze pedagogie beschouwen. We moeten ervan uitgaan dat de klassen en de leerkracht bij elkaar horen. Aangezien bij godsdienstlessen verschillende klassen worden samengevoegd, vind ik het volkomen terecht dat de betreffende klassenleerkracht aanwezig is terwijl een andere leerkracht de les geeft. Er is nauwelijks een andere manier om dit probleem op te lossen dan door te proberen kleinere klassen te vormen.
X.: Es ist nicht immer innere Teilnahme dabei; es sind zu viele.
X.: Er is niet altijd sprake van innerlijke betrokkenheid; er zijn te veel leerlingen.
Dr. Steiner: Diese Gruppen sind zu groß. Das sollten sie nicht sein, damit der Unterricht innig sein kann. Wir müssen ein Gefühl für die Jahreszeiten bei den Kindern erwecken. Und wir müssen mehr ins Auge fassen, daß die Kinder ein möglichst plastisches Bild des Christus bekommen; daß das in dem Mittelpunkt Ihrer Betrachtung steht, und zwar auf allen Stufen, so daß wir darauf zurückkommen, und das ganze Erdenleben des Christus im Mittelpunkt steht. Das persönliche Verhältnis zum Christus muß gehütet werden, auch auf der unteren Stufe, daß es wie eine Art innerer Kultus hineinkommt. Das persönliche Verhältnis der Kinder zum Christus hüten! Es muß ein idealer Kultus in der Stunde sein. Symbolik und Bild müssen eine Rolle spielen, so daß das Gefühl sehr stark mitgenommen wird.
Deze groepen zijn te groot. Dat zouden ze niet moeten zijn als het onderwijs diepgaand betrokken moet maken. We moeten bij de kinderen een gevoel voor de seizoenen wekken. En we moeten er meer op toezien dat de kinderen een zo levendig en tastbaar mogelijk beeld van Christus krijgen – dat dit centraal staat in uw aanpak, in alle leerjaren, zodat we er steeds naar terugkeren en het aardse leven van Christus het middelpunt blijft. De persoonlijke relatie met Christus moet worden gevoed – ook in de lagere klassen – zodat deze een soort innerlijke daad van verering wordt. Voed de persoonlijke relatie van de kinderen met Christus! De les zelf moet een ideale daad van verering zijn. Symboliek en beeldspraak moeten een rol spelen, zodat de gevoelens diep worden aangesproken.
Als Religionslehrer gehören Sie nicht der Schule an. Den erteilen Sie, wie wenn Sie Pastor in einer anthroposophischen Kirche draußen wären und hereinkommen. Was die Schulung vom vierzehnten Jahr an betrifft, die Pädagogik der über Vierzehnjährigen, so werden wir sehen, daß einige Stunden veranstaltet werden können, wenn ich am 10. zurückkomme. Das hängt zusammen mit dem, was Sie bourgeoise Methoden genannt haben.
Als godsdienstleraar maakt u geen deel uit van het schoolteam. U geeft het vak op vergelijkbare wijze als een voorganger van een antroposofische gemeente van buitenaf dat zou kunnen doen. <7> Wat het onderwijs vanaf veertienjarige leeftijd betreft – de pedagogie voor leerlingen ouder dan veertien – zullen we bekijken hoe we enkele lessen kunnen inplannen wanneer ik op de 10e terugkom. Dit hangt samen met wat u “burgerlijke methoden” noemde.
X.: Im vorigen Jahr war soziale Erkenntnis als Lebenskunde fakultativ eingeführt worden.
<10> X.: Vorig jaar werd “sociaal inzicht” – gegeven als een cursus praktische levensvaardigheden – als keuzevak ingevoerd.
Dr. Steiner: Das hängt zusammen mit der Didaktik der höheren Klassen. Die Lebenskunde würde am besten von uns erteilt werden. Es müssen dann die sprachlichen Fächer dafür wegbleiben. Die alten
Dat heeft betrekking op de onderwijsmethoden voor de hogere klassen. Idealiter zouden wijzelf deze cursus levensvaardigheden moeten geven. Er zouden dan taalvakken moeten vervallen om er ruimte voor te maken.
Blz. 287
Praktiker, die zweijährige Schulpraxis durchgemacht haben, müßten solche Gegenstände geben.
Ervaren leraren – zij die twee jaar praktijkervaring in het onderwijs hebben opgedaan – zouden dergelijke vakken moeten geven.<10>
Über eine n Sonderkurs für Eurythmie.
<8>Met betrekking tot een speciale euritmiecursus.
Eine Eurythmielehrerin: Die Aufführung war außerordentlich fruchtbar; sie tat sehr viel, um die Waldorfschule bekanntzumachen. Es wird sich so herausstellen, daß eine Extragruppe gebildet wird.
Een euritmiedocent: De voorstelling was buitengewoon vruchtbaar; ze heeft veel bijgedragen aan de bekendheid van de vrijeschool. Het heeft er alle schijn van dat er een speciale groep gevormd zal worden.
Dr. Steiner: Man kann zweierlei machen: entweder wir machen Aufführungen mit den Kindern der Waldorfschule, dann müssen wir dabei stehenbleiben, aus der gewöhnlichen Kinderschar auszuwählen, oder wir verzichten darauf und machen es mit einer Gruppe. Das wären nicht Kinder der Waldorfschule. Wir würden das nicht mehr als Leistungen der Waldorfschule als solche in die Öffentlichkeit hineinführen können. Man kann diese zwei Dinge machen: entweder wir machen Aufführungen mit den Kindern der Waldorfschule, dann dürfen wir keine Sondergruppe bilden, oder wir bilden — das kann eingerichtet werden — eine Sonderabteilung für Eurythmie an der Waldorfschule, die nebenherläuft. Das kann hier ganz offiziell dabei sein. Dann können wir sagen: ,, Aufführungen mit Schülern der Sonderklasse der Waldorfschule.”
Er zijn twee mogelijke benaderingen: ofwel we brengen voorstellingen met de leerlingen van de vrijeschool – waarbij we ons moeten beperken tot een selectie uit de algemene leerlingenpopulatie – ofwel we zien daarvan af en werken met een aparte groep. Dat zouden dan geen leerlingen van de vrijeschool zijn. We zouden dergelijke voorstellingen dan niet meer aan het publiek kunnen presenteren als werk van de vrijeschool zelf. We hebben twee opties: ofwel we brengen voorstellingen met de leerlingen van de vrijeschool – wat betekent dat we geen speciale groep kunnen vormen – ofwel we richten (wat haalbaar is) een speciale euritmieafdeling op binnen de vrijeschool, die naast het reguliere programma loopt. Dit zou officieel geïntegreerd kunnen worden. Dan zouden we kunnen zeggen: “Voorstellingen door leerlingen van de speciale klas van de vrijeschool.”
X.: Wenn die Kinder singen würden in einem Chor, dann müßten sie auch ausgesucht werden.
X.: Als de kinderen in een koor zouden zingen, zouden ze ook geselecteerd moeten worden.
Dr. Steiner: Wenn es so wäre, daß man einen Chor bildet aus den einzelnen Schülern, das ist eine Sache, die kaum gut vorkommen kann. — Entweder die Leistungen nehmen, wie sie gerade treffen, oder wir errichten eine besondere Eurythmieabteilung. Beides kann gemacht werden, vielleicht sogar bloß nach Sympathie, nach Antipathie. Es wird eine große Menge begabter Eurythmisten geben, die auf diese Weise verwendet werden können. Wir dürfen es dann aber nicht als Aufführung der Waldorfschule deklarieren.
Als men uit de individuele leerlingen een koor zou willen samenstellen, is dat iets dat nauwelijks goed kan werken. — Ofwel men neemt de talenten zoals ze nu eenmaal zijn, ofwel we richten een speciale euritmie-afdeling op. Beide is mogelijk, misschien zelfs simpelweg op basis van persoonlijke voorkeur. Er zullen heel wat begaafde euritmisten zijn die op die manier kunnen worden ingezet. Maar dan moeten we het niet bestempelen als een voorstelling van de Waldorfschool.
X.: Man könnte aus den größeren Mädchen eine Gruppe bilden.
X.: Men zou een groep kunnen vormen uit de oudere meisjes.
Dr. Steiner: Man könnte es ganz gut machen, wenn man Aufführungen von der Waldorfschule macht. Sie sehen, die kleinen Sputzen, die haben den größten Erfolg. Es kann eine Sonderabteilung von vorgerückten Eurythmisten sein. Das einzige ist, daß man diejenigen, die also Eurythmie als Beruf treiben, dispensiert von der gewöhnlichen Eurythmieübung. Solche Dinge können vorkommen. Das müßten Sie einrichten ganz als eine von der Schule getrennte Sache. Ich glaube, es sind solche da, die brennend gerne Eurythmie treiben würden, nur wäre es schön, wenn auf diesem Wege wenigstens, wenn auch nur als Surrogat,
Het zou heel goed kunnen werken als men voorstellingen vanuit de Waldorfschool brengt. Kijk, de kleine meisjes, die boeken het meeste succes. Het zou een speciale afdeling van gevorderde euritmisten kunnen zijn. Het enige punt is dat degenen die euritmie beroepsmatig beoefenen, vrijgesteld zijn van de reguliere euritmielessen. Zulke dingen kunnen voorkomen. Je zou dat moeten opzetten als iets dat volledig losstaat van de school. Ik geloof dat er enkelen zijn die heel graag aan euritmie zouden willen doen, maar het zou mooi zijn als er op zijn minst op deze manier – al is het maar als vervanging –
Blz. 288
einige junge Buben hineinkommen würden. In Dornach haben wir nur den einzigen S., der braucht ein halbes Jahr, um eine Vorstellung vorzubereiten, so daß wir niemals männliche Eurythmisten auf der Bühne sehen. Wie die Eurythmie eingerichtet worden ist, das war in München, da sind die Herren aufgetreten; mit vier Männern haben wir debütiert. Dann ist immer mehr und mehr die Männlichkeit in den Hintergrund getreten. Die Damen sind begabter gewesen. Hier sind die Studenten sehr begabt. Es ist ganz merkwürdig, wie viel bessere Doktoren die Damen sind als die Männer.
enkele jonge jongens bij zouden kunnen komen. In Dornach hebben we er maar één – S. – en hij doet er een half jaar over om een voorstelling voor te bereiden, waardoor we nooit mannelijke euritmisten op het toneel zien. Toen de euritmie net ontstond – in München was dat – traden er wel degelijk mannen op; we debuteerden met vier mannen. Daarna raakte het mannelijke element steeds meer op de achtergrond. De vrouwen waren begaafder. Hier zijn de leerlingen zeer begaafd. Het is heel opmerkelijk hoeveel beter de vrouwen als arts zijn dan de mannen.
X.: Die Kinder der oberen Klassen, die sich musikalisch ausbilden wollen, müssen anfangen, sich zu üben. Könnten die nicht von den Stunden dispensiert werden, die durch schwere Körperarbeit die Geschicklichkeit der Finger behindern?
X.: Leerlingen in de hogere klassen die een muzikale opleiding willen volgen, moeten beginnen met oefenen. Zouden ze niet vrijgesteld kunnen worden van lessen die de vingerbehendigheid belemmeren door zware lichamelijke arbeid?
Dr. Steiner: Nach dieser Richtung könnte man den Lehrplan individualisieren. Das könnte man schon machen. Wir sollten auch daran denken, besondere Übungsräume zu haben. Es müssen die Dinge bleiben, die Menschenbildung geben; sonst kann man spezialisieren.
Het lesprogramma zou in dat opzicht kunnen worden geïndividualiseerd.
Dat is zeker iets wat gedaan zou kunnen worden. We zouden ook kunnen overwegen om speciale oefenruimtes in te richten. We moeten de elementen
behouden die de menselijke ontwikkeling bevorderen; daarnaast kan men zich specialiseren. <8>
X.: Die Schüler haben in der Schülerbibliothek gefragt, ob sie Werke von Dr. Steiner lesen dürfen. Sollen die älteren Kinder etwas sozial Gerichtetes bekommen?
<9> X.: Leerlingen hebben in de schoolbibliotheek gevraagd of ze werken van dr. Steiner mogen lezen. Zouden de oudere kinderen iets met een maatschappelijke insteek moeten krijgen?
Dr. Steiner: Wenn wir die 10. Klasse einrichten, so werden wir auch durch die Lektüre erzieherisch wirken müssen. Es ist im allgemeinen noch etwas früh, diese Dinge zu geben. Dagegen würde es vielleicht möglich sein, einzelne Zyklen zu geben, wenn sie entsprechend gedruckt würden. ,»Christentum als mystische Tatsache”, vielleicht auch die „Theosophie”. Da müssen Präliminarien ausgearbeitet werden.
Wanneer we de tiende klas opzetten, zullen we ook via de leesstof een pedagogische invloed moeten uitoefenen. Over het algemeen is het nog wat vroeg om dit soort materiaal aan te bieden. Aan de andere kant zou het wellicht mogelijk zijn om afzonderlijke voordrachtenreeksen aan te bieden – mits ze in een geschikte vorm zijn uitgegeven. *Het christendom als mystiek feit*, en misschien ook *Theosofie*. Daarvoor zouden dan wel de nodige voorbereidingen getroffen moeten worden.
Es wird gefragt, ob die Schüler Vorträge von Dr. Steiner besuchen dürfen.
Er wordt gevraagd of de leerlingen lezingen van Dr. Steiner mogen bijwonen.
Dr. Steiner: Meinen Sie, daß es eine große Erbauung gibt, ein solcher Vortrag? Vielleicht können wir doch nicht herumkommen, diese Sache den Eltern zu überlassen. Wir können keine Verfügung treffen.
Die Eltern müssen das tun und auch selber verantworten.
Denkt u dat zo’n lezing grote geestelijke verdieping biedt? Misschien ontkomen we er uiteindelijk niet aan om deze kwestie aan de ouders over te laten. Wij kunnen daar geen beslissing over nemen. De ouders moeten zelf beslissen en de verantwoordelijkheid dragen. <9>
Es wird gefragt, ob man ein Mitteilungsblatt herausgeben und „Pädagogische Wochen” für Lehrer veranstalten soll. Die Diskussionen mit den Lehrern waren doch recht erfreulich.
Er wordt gesproken over het uitbrengen van een nieuwsbrief en het organiseren van ‘pedagogische weken’ voor leraren. De gesprekken met de leraren zijn veelbelovend verlopen.
Dr. Steiner: Über was diskutieren Sie denn?
Dr. Steiner: Wat voor onderwerpen bespreekt U?
X.: Über das Verhältnis von Schule und Staat; auch mancherlei Pädagogisches.
X.: De verhouding tussen school en staat; daarnaast diverse pedagogische kwesties.
Blz. 289
Dr. Steiner: Ich halte es für einen Luxus. Die wesentlichen Punkte mißversteht man am meisten. Wenn Sie mit der Bewegung weiterkommen wollen, müssen Sie an die Konsumenten gehen, nicht an die Fabrikanten. Man kann das machen als nettes Plauderstündchen, heraus kommt dabei nichts. Ich habe mich nie widersetzt; wenn Sie finden, daß man es tun soll, so tun Sie es nur ruhig. Es ist schon soviel Kraft verpufft worden, indem man immer wieder neue Sachen unternimmt, die eigentlich aussichtslos sind. In der Schweiz kann man sich den Luxus gönnen, auch unter der Lehrerschaft zu agitieren. Wir haben es erlebt beim Osterkurs, daß die Schweizer gesagt haben: Bei uns sind die Schulen frei. — Die Schweizer Schulen sind ganz versklavt. Ich glaube nicht, daß wir uns dafür zu ereifern brauchen. Wir können das Waldorfschul-Prinzip nur zum Modell machen. Eine zweite Schule werden wir nicht mehr errichten können. Sie wird ein Modell bleiben, so daß wir also auch nicht etwas anderes brauchen, als diese Schule als Modell zu erhalten, bis daß man sie aus Wut aufhebt. Einen Sinn hat es jetzt nur, gegen dieses Schulgesetz mit einer Weltbewegung sich aufzulehnen. Es ist die höchste Zeit, fiir den Weltschulverein etwas zu tun.
Ik beschouw het als een luxe. Juist de essentiële punten worden vaak verkeerd begrepen. Als u met de beweging vooruitgang wilt boeken, moet u zich tot de consumenten richten, niet tot de fabrikanten. U kunt het wel als een aangenaam gesprek voeren, maar dat zal tot niets leiden. Ik heb nooit in de weg gestaan; als u vindt dat het moet gebeuren, doe het dan vooral. Er is al zoveel energie verspild aan het steeds weer opzetten van nieuwe initiatieven die in wezen zinloos zijn. In Zwitserland kan men zich de luxe veroorloven om onder het onderwijzend personeel campagne te voeren. Dat zagen we tijdens de paascursus, waar de Zwitsers zeiden: “Onze scholen zijn vrij.” — Zwitserse scholen zijn volledig geknecht. Ik geloof niet dat we ons daarover druk moeten maken. We kunnen van het vrijeschoolprincipe slechts een model maken. Het zal ons niet lukken een tweede school op te richten. Het zal bij dat ene model blijven; we hoeven dus niets anders te doen dan deze school als model in stand te houden, totdat ze uit rancune wordt gesloten. Het enige dat nu zinvol is, is om als onderdeel van een wereldwijde beweging in verzet te komen tegen deze onderwijswet. Het is de hoogste tijd om iets te doen voor de Wereldschoolvereniging.
Es handelt sich darum, den Weltschulverein ins Leben zu rufen, so daß eine Riesenbewegung für die Verselbständigung des Unterrichtswesens, für die Befreiung des Schulwesens international durch die Welt ginge. Deshalb glaube ich, wir sollten jetzt diese Schule mit ihrer Schülerzahl so innerlich gediegen wie möglich machen, und nach oben ausbauen. Jedes Jahr eine neue Klasse, und nach oben ausbauen. Das Mitteilungsblatt wird aus Mangel an Mitarbeiterschaft nicht gehen. Pädagogische Woche ist ein Luxus. Ist noch etwas?
Het doel is om een wereldwijde schoolvereniging op te richten, zodat een enorme beweging voor de autonomie van het onderwijs – voor de bevrijding van het schoolsysteem – zich over de wereld kan verspreiden. Daarom ben ik van mening dat we deze school – met de huidige leerlingenpopulatie – nu zo
intern solide mogelijk moeten maken en naar boven toe moeten uitbreiden.
Elk jaar een nieuwe klas toevoegen en naar boven toe uitbreiden.
Een nieuwsbrief is niet haalbaar bij gebrek aan personeel. Een “pedagogische week” is een luxe. Is er nog iets anders?
Frage nach der Schlußfeier.
Vraag over de afsluitende bijeenkomst.
Dr. Steiner: Die Schlußfeier könnte man im Kuppelsaal des Kunstgebäudes machen. Wenn sie so gemacht wird, daß die Kinder einen Schlußpunkt haben, ein paar Gedanken aufnehmen, so ist es doch gut. Es gehört zum ganzen im seelischen Erleben, sonst gehen die Kinder bloß fort und beginnen ein neues Schuljahr: sie werden zuletzt zu gleichgültig. Die Schlußfeier ist der Abschluß eines ganzen Schuljahres. Daß nur acht Tage Ferien dazwischenliegen, ist eine Ausnahme. Es ist eine neue Klasse, die jede Schülerklasse dann beginnt. Es muß nicht prosaisch werden. Warum sind denn die Monatsfeiern nicht mehr gewesen? Es ist sehr schade. Ich glaube schon, daß wir sie machen sollten.
De afsluitende bijeenkomst zou in de Koepelzaal van het Kunstgebouw kunnen plaatsvinden. Als deze zo wordt vormgegeven dat de kinderen een gevoel van afronding ervaren en enkele gedachten meenemen, dan is dat een goede zaak. Het maakt deel uit van de totale ervaring voor het zielenleven; anders vertrekken de kinderen simpelweg en beginnen ze aan een nieuw schooljaar – ze worden uiteindelijk te onverschillig. De afsluitende bijeenkomst markeert het einde van een volledig schooljaar. Dat er tussendoor slechts een pauze van acht dagen is, vormt een uitzondering. Elke klas begint in feite aan een nieuw leerjaar. Het hoeft geen alledaagse aangelegenheid te worden. Waarom zijn de maandelijkse bijeenkomsten stopgezet? Dat is erg jammer. Ik ben van mening dat we ze wel zouden moeten houden.
In voordracht 12 [12-3] spreekt Steiner over de relatie borst/romp en de plantenwereld. In GA 295 – de werkbesprekingen met de leerkrachten van de 1e Waldorfschool – werkt hij dit verder uit:
Ik heb gisteren geprobeerd om de romp van de mens te tekenen als een soort onvolledige bol. [Algemene menskunde]Wat daar nog bij hoort, wat men zou krijgen als men die bolvorm volledig zou maken, dat nu heeft een zekere gelijkenis met de plant in haar verhouding tot de mens. Ja, men zou nog een stap verder kunnen gaan en zeggen: als u de mens zou ‘opvullen’ met name wat zijn middelste zintuigen betreft, de warmtezin, het gezicht, de smaak en de reuk, dan zou u allerlei plantenvormen krijgen. Neem me de vergelijking niet kwalijk! U zult hem nog in een voor kinderen begrijpelijke vorm moeten omzetten. Eenvoudig doordat u een of ander zacht materiaal in de mens stopt, zou dat vanzelf vormen van planten aannemen. De plantenwereld is in zekere zin een soort negatief van de mens. Met andere woorden: als u inslaapt gaat uw eigenlijke ziel uit uw lichaam. Als u wakker wordt gaat uw ziel, uw ik en uw eigenlijke ziel, weer het lichaam binnen. Met dat lichaam, dat in bed blijft liggen, kunt u de plantenwereld niet goed vergelijken. Maar u kunt de plantenwereld wel vergelijken met de ziel zelf die in en uit het lichaam gaat. En als u door velden en weilanden loopt en de glanzende bloemen van de planten ziet, dan kunt u zich heel goed afvragen: wat is dat voor een temperament dat daar verschijnt? Dat is vurig! U kunt die overweldigende groeikrachten die in de bloemen aan u verschijnen vergelijken met eigenschappen van de ziel. Of u loopt door een bos en u ziet zwammen, paddenstoelen, en u denkt: wat is dat voor een temperament dat daar verschijnt? Waarom staat dat niet in de zon? Dat zijn de flegmatici, die paddenstoelen. Dus als u de stap maakt naar de zielenwereld, dan vindt u overal vergelijkingsmogelijkheden met de plantenwereld. Probeert u die maar eens te ontwikkelen!
Terwijl u de dierenwereld meer met het lichaam van de mens moet vergelijken, moet u de plantenwereld meer vergelijken met de ziel van de mens, met datgene wat de mens ‘opvult’ wanneer hij ’s morgens wakker wordt, de ziel namelijk. De plantenwereld is een aanvulling van de mens, zoals zijn ziel hem aanvult. Zouden we de vormen opvullen, dan zouden we vormen van planten krijgen. U zou ook zien, als het u zou lukken om de mens als een mummie te conserveren en dan alle bloedvaten en zenuwbanen leeg te laten en er een heel zachte stof in te gieten, dan zou u allerlei soorten vormen krijgen in de holten van de mens. Zo is de relatie van de plantenwereld met de mens, en u moet proberen om de kinderen uit te leggen dat de wortels vooral verwant zijn aan de gedachten van de mens en de bloemen vooral aan de gevoelens van de mens, zelfs aan zijn affecten, zijn emoties. Daardoor komt het ook dat de meest volmaakte planten, de hogere bloeiende planten, het minst dierlijk lijken. Het meest dierlijk zijn de paddenstoelen. en de lagere planten, die men ook het minst kan vergelijken met de ziel van de mens. Werkt u er dus aan dat u deze gedachte – uitgaan van de ziel en naar het karakter van planten zoeken – uitbreidt tot de meest verschillende planten. ( ) De plantenwereld is overal het omgekeerde van de mens. ( ) Ieder mens die in zijn jeugd planten leert kennen volgens wetenschappelijke principes, moet ze eigenlijk eerst leren kennen zoals wij ze beschrijven, in vergelijking met zieleneigenschappen van de mens.
De plantenwereld is de zichtbaar geworden zielenwereld van de aarde.
( ) De plantenwereld is de zichtbaar geworden zielenwereld van de aarde en kan daarom vergeleken worden met de ziel van de mens.
En als voorbeeld volgt dan:
De anjer is koket. De zonnebloem is zo’n echte boerenbloem. Zonnebloemen houden ervan zo boers te glimmen. Bijzonder grote bladeren van planten zouden in de zielenwereld betekenen: niets kunnen afmaken, veel tijd voor alles nodig hebben, onhandig zijn, vooral dingen niet af kunnen maken. Je denkt: nu is hij klaar, maar nee hoor, hij is nog steeds bezig.
Zoek de zielenwereld in de vormen van de planten!
De mens neemt zijn gevoelens, hartstochten en affecten en dergelijke mee in de slaap, maar in de slaap zouden ze er uitzien als planten. Wat wij onzichtbaar in onze ziel hebben, de verborgen eigenschappen van de mens, koketterie bijvoorbeeld, dat wordt zichtbaar in de planten. Bij iemand die wakker is zien we dat niet, maar bij iemand die slaapt zou het helderziend waargenomen kunnen worden. Koketterie, ja, die ziet eruit als een anjer. Een kokette dame zou uit haar neus voortdurend anjers laten groeien. Bij een saai iemand zouden uit zijn hele lichaam reusachtige bladeren groeien, als u hem zou kunnen zien.
Ik heb me zelf wel serieus beziggehouden met dit onderwerp, maar ik mis ten enenmale het vermogen om bv. in de anjer ‘behaagzucht, koketterie’ te zien en al helemaal niet dat ik die vorm uit de neus van een behaagzieke kan zien komen, wanneer deze slaapt. Aan dit deel, ondanks Steiners oproep, heb ik me niet gewaagd.
Het gaat hier ook om een vormenwereld en daar kun je met de kinderen heel goed naar kijken, m.n. als je duidelijk in het oog lopende tegenstellingen neemt, zoals bv. de eik en de berk, of het fijne blad van paardenbloem of boterbloem t.o.v. het blad van het groot hoefblad. En op de vraag ‘als dit nu een mens was, hoe zou die dan in het dagelijks leven zijn?’ kwamen antwoorden vanuit een bepaalde vorm van fantasievolle, vaak beeldende inleving en dat vonden ‘mijn’ kinderen leuk om te doen. Ik heb zelf nooit een bevestiging gegeven van ‘juist of onjuist’ simpelweg omdat ik het niet weet. Op de een of andere manier werd de band tussen kind en plant er wel wat door verdiept en voor mij daarom toch waardevol.
Ik heb maar heel weinig aan beschrijvingen van dit deel van de plantkundeperiode gevonden.
Op zijn site ‘Vrijeschoolcoaching’ besteedt Ruud Gersons er wel aandacht aan:
Hoe dit te doen?
We blijven nu dus in ons eigen land en verzamelen in een onderling klassengesprek alles wat de leerlingen van “onze” planten weten. Karakteristieke planten nemen we er uit: de eik tegenover de berk; de lelie tegenover de roos; de rijst tegenover de mais enz. Men voelt de tegenstellingen!
Al gauw geven de leerlingen zelf de eigenaardige karaktertrekken aan. We zien in de eik moed en kracht uitgedrukt: moed en kracht in de wortels, de stam, de takken en bladeren; in de berk kunnen we bescheidenheid en eenvoud en een zekere “elegantie” herkennen. ( )
Deze ontdekking, dat het is alsof de planten uitdrukking geven aan verschillende zieleneigenschappen, wordt een vreugde voor de leerlingen en het stroomt van voorbeelden:
• de vrolijke, frisse brutaliteit van de paardenbloem,
• de vrome reinheid van de lelie,
• de behaagzucht van anjeliertjes,
• de haast van de tulp om snel tot bloei te komen;
• de eenvoud en trouw van de den,
• de ijdele, luie zelfgenoegzaamheid van de waterlelie, enz. enz. Bron klik HIER
De tegenstellingen bekijken onthullen zeer zeker iets van het wezen van de plant, zoals hier genoemd eik en berk. Of lelie en roos. Maar daarmee zijn we nog niet bij wat Steiner beoogde: dat die en die plant corresponderen met dit of dat specifieke gevoel. Het behaagzieke, het kokette van de anjelier is rechtstreeks op Steiner terug te voeren. Het kan zijn dat bij Gersons een kind dit heeft gezegd – en dan is het juist? – maar wat, als het wat anders zegt. Ga je dan Steiners antwoorden geven, of wat je wellicht nog bij anderen hebt gevonden, bv. bij Kranich ‘Pflanzen als Bilder der Seele‘?*
*Aan de hand van fijnzinnige waarnemingen van bloemen en een verkenning van zielstemmingen laat Ernst-Michael Kranich zien dat de kleuren, vormen, groeipatronen en bloesemstructuren van individuele planten corresponderen met specifieke menselijke emoties. Houdingen en gebaren van de ziel manifesteren zich niet alleen bij de mens, maar ook in de plantenwereld. Dit leidt tot het besef van een wereld waarin mens en natuur op innerlijk niveau bij elkaar horen.
De kleurenfoto’s bij deze nieuwe uitgave – die een aanvulling vormen op de beschrijvingen – brengen de lezer nog dichter bij de afgebeelde planten.
In vijfentwintig studies van bekende bloeiende planten onderzoekt Ernst-Michael Kranich hun unieke kenmerken en bevordert hij het inzicht in hoe de plantenwereld – die zich door de seizoenen heen ontwikkelt – aansluit bij menselijke gemoedstoestanden; individuele planten vertonen een verwantschap met gevoelens die we in onszelf kunnen ontdekken en waarnemen. De plant fungeert als beeld dat op indirecte wijze de innerlijke staat van de mens weerspiegelt – variërend van het verlangen in de vroege lente, via hoop en enthousiasme, tot de weemoed van de herfst. Met methodische helderheid ontwikkelt Kranich een benadering die kan helpen de kloof tussen mens en natuur te overbruggen.
.
Bij de gegeven antwoorden is in het Duits telkens de naam van Steiner gegeven. Ik heb dat niet gedaan, zolang er geen verwarring kan ontstaan. De voetnoten die in de uitgave op aparte bladzijden staan, v.a. blz. 300, heb ik direct bij het verwijzende woord toegevoegd.
In deze vergadering gaat het over:
Onrustige klas – hoe werkt het imponderabele <1> 8e klas geschiedenis: lezen Schiller ‘De dertigjarige oorlog’ <2> Leerlingen lezen elkaar voor in Engelse les klas 7 Christmas Carol <3>
RUDOLF STEINER
.
Konferenzen mit den Lehrern der Freien Waldorfschule in Stuttgart
1919 bis 1924
Erster Band
Das erste und zweite Schuljahr
Vergaderingen met de leerkrachten van de vrije Waldorfschool in Stuttgart
Band 1
Het eerste en tweede schooljaar
Van de vergaderingen die de leerkrachten van de eerste vrijeschool in Stuttgart hielden, zijn verslagen bewaard gebleven van díe vergaderingen waarbij Rudolf Steiner aanwezig was.
Vergadering van woensdag 23 maart 1921 – waarschijnlijk ’s avonds
Dr. Steiner (zu Ruhtenberg, der vertretungsweise die 5b übernommen hatte): Wie haben Sie sich hineingefunden in die 5. Klasse?
<1> (tot Ruhtenberg, die tijdelijk de leiding over klas 5b op zich had genomen): Hoe is het in de vijfde klas gegaan?
X.: Die Kinder sind schwatzhaft und unruhig.
X.: De kinderen zijn kletserig en onrustig.
Dr. Steiner: Auf was ist die Schwatzhaftigkeit zurückzuführen? Diefrühere Lehrerin, Fräulein Lang, ist immer zurechtgekommen.
Wat is de oorzaak van dat kletsen? De vorige leerkracht, juffrouw Lang, had de zaak altijd goed onder controle.
X.: Ich habe bei ihr zugehört, bei ihr waren die Kinder durchaus ruhig.
X.: Ik heb haar lessen bijgewoond; bij haar waren de kinderen volkomen stil.
X.: Diese Klasse war immer besonders schwierig.
X.: Deze klas is altijd al bijzonder lastig geweest.
Dr. Steiner: Das ist eine eigentümliche Erscheinung. Fräulein Langhat sie ruhig gehalten, da liegt immerhin ein Rätsel verborgen.
Dat is een merkwaardig verschijnsel. Juffrouw Lang hield ze rustig; daar schuilt een raadsel in.
X.; Sie war sehr streng.
X.: Ze was erg streng.
Dr. Steiner: Ich mache Sie darauf aufmerksam, daß da etwas vorliegt, was für uns wichtig ist. Fräulein Lang ist eine in Württemberg geprüfte Lehrerin. Wenn wir beurteilt werden, dann wird man die Neigung haben, die stramme Disziplin auf die seminaristische Ausbildung in Württemberg zurückzuführen. Als dazumal die drei inspizierenden Weisen in der Schule waren, da hat einer ganz besonders bei der Frau K. gesagt: Man hätte gesehen, daß es mit der Disziplin nicht ginge bei den nicht Geprüften. Sie hätten es in der Klasse gemerkt, wenn eine richtig geprüfte Lehrerin da war.
Ik wil u erop wijzen dat hier iets aan de hand is dat voor ons van belang is. Juffrouw Lang is een in Württemberg gediplomeerd leerkracht. Bij inspecties zal men geneigd zijn die strenge discipline toe te schrijven aan de lerarenopleiding die zij in Württemberg heeft gevolgd. Toen de drie inspecterende wijzen de school bezochten, merkte een van hen op – specifiek met betrekking tot mevrouw K. – dat het duidelijk was dat de discipline niet gehandhaafd kon worden door ongediplomeerde leerkrachten; ze konden in de klas het verschil merken wanneer er een gediplomeerd leerkracht aanwezig was.
X.: Ich habe den Eindruck, es liege daran, daß es mir nicht genügend möglichwar, mich zu präparieren.
X.: Ik heb de indruk dat het voortkomt uit het feit dat ik me niet voldoende heb kunnen voorbereiden.
Dr. Steiner: Da kommen wir zu den Imponderabilien. Es ist nicht bloß wichtig, was der Lehrer tut, sondern was der Lehrer ist, wie er in der Seelenverfassung ist. Das ist einmal durchaus so. Das muß in Betracht gezogen werden. Solche Dinge treten einem besonders stark entgegen an den Gymnasien, wo sehr häufig die Lehrer des Morgens mit starkem Kater in die Schule kommen, weil sie abends in der Kneipe sind. Da ist der Teufel los, nur durch die Tatsache, daßder Lehrer einen Brummschädel hat. Das gehört zu den Imponderabilien. Das ist der radikalste Fall. Sobald das Eigentümliche eintritt, daß man nicht genügend präpariert ist, da vibriert die Seele anders als sonst. Das spiegelt sich sehr leicht in der Disziplinlosigkeit. Daß man wirklich präpariert ist, das ist die Schwierigkeit bei unseren Lehrern in der Waldorfschule. Es ist bei der anstrengenden Tätigkeit furchtbar schwer, zu präparieren. Warum lachen Sie?
Dat brengt ons bij de niet-meetbare factoren. Het gaat niet alleen om wat de leraar doet, maar om wat de leraar *is* – de toestand van zijn ziel. Dat is zeker het geval; daarmee moet rekening worden gehouden. Dergelijke zaken komen vooral aan het licht op gymnasiums, waar leraren ’s ochtends vaak met een enorme kater op school verschijnen omdat ze de avond ervoor in de kroeg hebben doorgebracht. Er ontstaat chaos, simpelweg omdat de leraar bonzende hoofdpijn heeft. Dat valt onder de categorie van het imponderabele. Dat is het meest extreme voorbeeld. Zodra zich de situatie voordoet dat men niet voldoende voorbereid is, trilt de ziel anders dan gewoonlijk. Dit vertaalt zich maar al te gemakkelijk in een gebrek aan discipline. Werkelijk voorbereid zijn – dat is de moeilijkheid voor onze leraren op de vrijeschool. Gezien de zwaarte van het werk is het ontzettend moeilijk om zich voor te bereiden. Waarom lacht u? <1>
Blz. 274
X.; Weil es so ist!
X. Omdat het zo is!
Dr. Steiner: Wollen wir uns noch einmal zum Bewußtsein bringen, welche Lehrkräfte wir brauchen. — Ja, da wäre die 6. Die braucht nicht geteilt zu werden. 54 Kinder, das kann man noch ertragen. Aber dann müssen wir an die 9. denken. Dann müssen wir eine 10.anschließen. Da werden wir eine Einteilung treffen.
Es werden die Klassen mit ihren Klassenfachlehrern durchgegangen und verteilt.
Laten we ons nog eens voor de geest halen welke leraren we nodig hebben. — Wel, er is de zesde klas. Die hoeft niet gesplitst te worden. 54 kinderen – dat is nog wel te doen. Maar dan moeten we kijken naar de negende klas. En dan moeten we een tiende klas toevoegen. Daar zullen we regelingen voor treffen.
De klassen worden samen met de vakleerkrachten doorgenomen en de taken worden verdeeld.
Dr. Steiner: Ich möchte, daß Fräulein Dr. Röschl herkommt. Ich finde sie sehr geeignet. Ich möchte sie sehr gerne hier haben für Lateinisch und Griechisch. Sie kann erst vom Herbst an. Ist Ruhtenberg frei? Mit Rücksicht darauf, daß ich Fräulein Dr. Röschl durchaus dahaben möchte, würde ich meinen, daß es gut wäre, wenn diese 5b für die Dauer von Herrn Ruhtenberg besorgt würde. Es würde sich dann nur um zwei neue Lehrkräfte handeln. Ist nicht Fräulein Klara Michels Fachlehrerin? Sie würde dann wohlnur für eine höhere Klasse in Betracht kommen. Dr. Kolisko sagt, daß er vom Herbst an an die Schule kommen könnte.
Ik zou graag willen dat Fräulein Dr. Röschl hierheen komt. Ik acht haar zeer geschikt. Ik zou haar hier heel graag hebben voor Latijn en Grieks. Ze kan echter pas in de herfst beginnen. Is Ruhtenberg beschikbaar? Aangezien ik absoluut wil dat Fräulein Dr. Röschl hier komt, lijkt het me goed als de heer Ruhtenberg voorlopig deze klas 5b op zich neemt. Dat zou betekenen dat we nog maar twee nieuwe leraren nodig hebben. Is Fräulein Klara Michels geen vakleerkracht? Zij zou waarschijnlijk alleen voor een hogere klas in aanmerking komen. Dr. Kolisko zegt dat hij vanaf de herfst naar de school zou kunnen komen.
Dr. Steiner: Wenn dann Dr. Kolisko eintritt, könnte es sich etwasverschieben. — Es ist nicht leicht, Lehrkräfte zu finden. Beworbenhaben sich riesig viele, aber keine brauchbaren.
Als Dr. Kolisko er dan bij komt, kan de situatie misschien wat verschuiven. — Het is niet eenvoudig om leraren te vinden. Er hebben zich enorm veel mensen aangemeld, maar niemand was geschikt.
X.: Ich bin im Geschichtsunterricht in der 9. Klasse bei der Gegenwart angekommen.
X.: In mijn geschiedenislessen aan de negende klas ben ik bij het heden aangekomen.
Dr. Steiner: Sie dachten zu Jean Paul überzugehen. Ich würde meinen, das, was wir festgelegt haben, müßte fest eingehalten werden. Mit der 8. sind Sie auch bis zur Gegenwart gekommen? Ich würde Ihnen empfehlen, mit der 8. Klasse zu lesen die ersten Kapitel von Schillers „Dreißigjährigem Krieg”. Darin ist sehr viel Bildendes; darin sind sehr viele Dinge, die bis zur Gegenwart gehen.
U was van plan over te gaan op Jean Paul. Ik ben van mening dat we ons strikt <2> aan de gemaakte afspraken moeten houden. Bent u met de achtste klas ook al bij het heden aanbeland? Ik zou u aanraden om met de achtste klas de eerste hoofdstukken van Schillers *Dertigjarige Oorlog* te lezen. Dat bevat veel vormend materiaal; het behandelt tal van zaken die tot in het heden doorwerken. <2>
X.: Sollte es nicht möglich sein, im englischen Unterricht in der 7. Klasseirgend etwas aus einem Buch zu lesen?
<3> X.: Zou het niet mogelijk zijn om tijdens de Engelse les in de zevende klas iets uit een boek te lezen?
Dr. Steiner: Vielleicht ist es doch möglich. Wieviel Zeit werden Siehaben, um zu lesen? Wie könnte man das bewirken, daß „ChristmasCarol” gelesen würde? Es ist außerordentlich instruktiv, wenn jedes Kind das Buch hat und man sie einzeln herausruft und vor denanderen in zwangloser Weise vorlesen läßt, damit sie zusammenlesend denkend arbeiten. 6a, 6b: Poetisches; Prosa nach der Poesie.
Misschien is dat toch mogelijk. Hoeveel tijd heeft u voor het lezen? Hoe zouden we het kunnen aanpakken om *A Christmas Carol* te lezen? Het is buitengewoon leerzaam als elk kind het boek heeft en u ze individueel vraagt om op een ontspannen manier voor de klas voor te lezen, zodat ze samenwerken – waarbij ze gezamenlijk lezen en nadenken. 6a, 6b: Poëtisch materiaal; proza volgend op poëzie. <3>
Blz. 275
Im Lateinkurs kann man Ovid oder Vergil lesen. Plutarch, kleineGeschichten.
Bij Latijn kan men Ovidius of Vergilius lezen. Plutarchus – korteverhalen.
X. sagt, er habe Ovid gelesen.
X. zegt dat hij Ovidius heeft gelezen.
Dr. Steiner: Bleiben Sie dabei, bis sie arg viel können.
Blijf ermee doorgaan totdat ze de stof goed beheersen.
Es wird nach Plinius gefragt.
Er wordt een vraag gesteld over Plinius.
Dr. Steiner: Plinius ist eine gute Lektüre. Livius für die ältesten Schüler: da muß man auf die Intimitäten eingehen. Livius hat eine sehr schlechte Überlieferung; er ist der berühmte Schriftsteller, bei dem man immer Konjekturen macht. Im Griechischen würde ich solche Sprüche mit ihnen durchnehmen (Dr. Steiner gibt ein Beispiel); es gibt sehr viel solche Zweizeiler im Griechischen.
Plinius is goede lectuur. Livius voor de oudste leerlingen – daar moet men dieper ingaan op de fijnere punten. De tekstoverlevering van Livius is zeer gebrekkig; hij is de beroemde auteur wiens werk voortdurend om tekstcorrecties vraagt. Bij Grieks zou ik dergelijke spreuken met hen doornemen (Dr. Steiner geeft een voorbeeld); er zijn heel veel van zulke disticha in het Grieks.
Es wird gefragt wegen des Religionsunterrichts.
Er wordt een vraag gesteld over godsdienstonderwijs.
Ein Klassenlehrer: Ich war mit darin in der Klasse 6b. Das ging ganz gut.
Een klassenleerkracht: Ik heb de les in klas 6b ook bijgewoond. Het verliep heel goed.
Dr. Steiner: Man kann jemandem viel helfen, wenn man mit in derKlasse ist.
Je kunt iemand enorm helpen door in de klas aanwezig te zijn.
Wie steht die Sache mit der Eurythmie? Da wollte ich, daß es FrauDoktor hört.
Hoe staat het met de euritmie? Ik wilde dat Mevrouw Steiner daarvan op de hoogte is.
Es wird berichtet. Es war eine Extraklasse gemacht worden.
Er wordt verslag uitgebracht. Er was een extra klas opgezet.
Frau Dr. Steiner: Für einige junge Herren und Damen ist es nicht schlecht,wenn sie bloß zuschauen.
Mevrouw Steiner: Voor sommige jongemannen en jonge vrouwen is het niet ergals ze alleen maar toekijken.
Dr. Steiner: Es ist das Prinzip, die Eurythmie der Schule zu zeigen, dadurch durchbrochen, daß man einen Extrakurs macht. Wenn es richtiges Schulprinzip ist, wird man das nicht machen; man wird nicht eine Extragruppe zubereiten. Aus dem gewöhnlich verlaufenden Schulunterricht würde man es dadurch herausnehmen. Daß man eine Schüleraristokratie macht, das ist etwas, was das Pädagogische in der Schule stört.
Het principe van het presenteren van de euritmie van de schoolwordt geschonden door een aparte cursus te geven. Als men het ware schoolprincipe volgt, zou men dat niet doen; men zou geen speciale groep voorbereiden. Dat zou de activiteit losmaken uit de reguliere stroom van schoollessen.Het creëren van een aristocratie van leerlingen verstoort hetpedagogische werk van de school.
X: Es ist deshalb gemacht worden, weil einige Kinder für Aufführungengebraucht wurden.
X: Het gebeurde omdat er enkele kinderen nodig waren voor optredens.
Dr. Stemer: Es müssen unter den gewöhnlichen Schülern einige sein,die man brauchen kann. Daß man extra welche präpariert, in einerbesonderen Gruppe, das ist unpädagogisch.
Er moeten onder de reguliere leerlingen wel enkelen zijn die ingezet kunnen worden. Er een paar uitpikken om ze in een speciale groep voor te bereiden, is onpedagogisch.
X.: Ich habe mit Herrn N. gesprochen, und er meinte, ob es nicht besser wäre,einen Kurs außerhalb der Schule zu machen.
X: Ik heb met de heer N. gesproken en hij vroeg zich af of het misschien beterzou zijn om een cursus buiten de school om te houden.
Blz. 276
Dr. Steiner: Dann können wir niemals sagen, daß wir die Waldorfschulkinder vorführen. Das ist ein Gesichtspunkt, der für die Öffentlichkeit in Betracht kommt.Es ist niemals in einer Konferenz von einem solchen Extrakurs dieRede gewesen.
Dan kunnen we nooit zeggen dat we de vrijeschoolleerlingen tentoonstellen. Dat is een gezichtspunt dat voor het publiek van belang is.Er is in een lerarenvergadering nooit sprake geweest van zo’n speciale cursus.
X.: Das hat sich bei der ersten Aufführung ergeben.
X.: Dat idee ontstond tijdens de eerste uitvoering.
Dr. Steiner: Es müßten solche einschneidenden Sachen innerhalb der Konferenz zur Sprache kommen. Sonst könnte eines Tages vonirgendjemand beschlossen werden, eine Anzahl Kinder auszuwählenund einen Schachkurs zu machen. Prinzipiell ist es dasselbe. Es gehteigentlich nicht. Es ist eine Aristokratie, die man bildet.
Zulke belangrijke zaken moeten in de lerarenvergadering worden besproken. Anders zou iemand op een dag kunnen besluiten een aantal kinderen te selecteren en een schaakcursus te geven. In principe komt het op hetzelfde neer. Dat kan echt niet. Het creëert een soort aristocratie.
Frau Dr. Steiner: Ich begreife das.
Mevrouw Steiner): Dat begrijp ik.
X.: Ich wollte fragen, ob der Gedanke an den Kindergarten aufgegeben ist.
X.: Ik wilde vragen of het idee van de kleuterschool is opgegeven.
Dr. Steiner: Aufgegeben ist er nicht. Wir müssen nur warten, bis wirihn einrichten können.
Die is niet opgegeven. We moeten alleen wachten tot we het kunnen opzetten.
X.; Wir wollten die Frage der Fortbildungsschule vorbringen.
X.: We wilden de kwestie van de vervolgschool aan de orde stellen.
Dr. Steiner: Gibt es da konkrete Möglichkeiten? Wir müssen einmal den Lehrplan der 10. Klasse festsetzen. Da muß etwas hinein, waswirkliche Lebenspraxis ist. Aber Fortbildungsschule? Liegen dennkonkrete Möglichkeiten dafür vor?
Zijn daar concrete mogelijkheden voor? We moeten op enig moment het leerplan voor de tiende klas vaststellen. Dat moet iets bevatten dat verband houdt met de praktijk van alledag. Maar een vervolgschool? Zijn daar concrete mogelijkheden voor?
X.: Es handelt sich um die Kinder, die ausgetreten sind, daß man die gefaßt hätte. Es war jetzt nicht möglich, aus Platzmangel und Geldmangel. Manmüßte es vorbereiten für das nächste Jahr.
X.: Het gaat om de kinderen die de school hebben verlaten; het idee was om hen samen te brengen. Dat was op dit moment niet mogelijk vanwege een gebrek aan ruimte en middelen. We zouden ons daarop moeten voorbereiden voor volgend jaar.
Dr. Steiner: Die Vorbereitung würde darin bestehen, zu sorgen, daßdie Behörden uns nicht in die Suppe spucken.
De voorbereiding zou eruit moeten bestaan dat we ervoor zorgen dat de autoriteiten geen roet in het eten gooien.
X.: Es ist so, daß nichtstaatliche Fortbildungsschulen vorgesehen sind. Siemüssen nachweisen, daß der Lehrplan nicht unter dem der andern ist.
X.: De situatie is zo dat er voorzieningen zijn voor niet-overheidsgebonden scholen voor vervolgonderwijs. Men moet aantonen dat het leerplan niet onderdoet voor dat van de andere scholen.
Dr. Steiner: Wir hätten den Wahnsinn machen sollen, die Kinder inspezielle Sachen hineinzustecken. Wir können das nicht mitmachen,wenn wir bei unserer Pädagogik bleiben wollen. Wir können dochnur dasjenige einrichten, was den Menschen vorwärtsbringt. Wennwir Fortbildungsschulen errichten wollen, müssen wir es so einrichten, daß die Kinder etwas davon haben für ihre menschliche Fortbildung.Von uns wird entschieden, was für eine Schule wir errichten wollen.Es hat kein Mensch bezweifelt, daß Strakosch berufen war zu einer
We zouden hebben moeten meegaan in de waanzin om de kinderen in gespecialiseerde programma’s onder te brengen. Daar kunnen we niet aan meedoen als we trouw willen blijven aan onze onderwijsaanpak. We kunnen immers alleen iets opzetten dat de menselijke ontwikkeling bevordert. Als we scholen voor vervolgonderwijs willen oprichten, moeten we ze zo inrichten dat de kinderen er daadwerkelijk baat bij hebben voor hun menselijke ontwikkeling.Het is aan ons om te beslissen wat voor soort school we willen oprichten.Niemand twijfelde eraan dat Strakosch de juiste persoon was voor een
Blz. 277
allgemeinen Fortbildungsschule. Es sollte eine Art praktisch-gymnasiale Fortbildung sein, eine menschliche Fortbildungsschule. Eineandere Sache zu errichten, haben wir nicht die geringste Veranlassung. Es ist doch nicht nötig, daß man dasselbe macht, was die anderen auch machen.
algemene school voor vervolgonderwijs. Het was de bedoeling dat het een soort praktisch en tegelijk gymnasiumvervolgonderwijs zou worden – een school voor menselijke ontwikkeling. We hebben niet de minste reden om iets anders op te zetten. Het is niet nodig dat wij precies doen wat anderen doen.
X.: Die Sache ist so: die Kinder, die in einen Beruf hineinkommen, müsseneine von den staatlichen Schulen besuchen.
X.: De situatie is als volgt: kinderen die een vakopleiding volgen,moeten naar een van de staatsscholen.
Dr. Steiner: Die, die schon in solche Fachschulen gehen, kommendoch nicht zu uns hinein. Wir werden niemand darinnen haben inunseren Klassen. Was uns fehlt, ist die Möglichkeit, die Kinder vomfünfzehnten Jahr an nach unserem Lehrplan zu unterrichten. Das istdazumal konstatiert worden. Die Frage ist vorläufig erledigt. Das haben wir schon einmal verhandelt; wir können es hier nicht weiter erörtern. Die ganze Frage ist die akuteste: wie ist die Zeit auszufüllen zwischen Volksschule und Hochschule? Wenn wir die Möglichkeit dadurch schaffen könnten, daß wir die Behörden dazu kriegen, uns anzuerkennen, dann würden wir furchtbar Zulauf haben.Ist denn eine Möglichkeit vorhanden, wenn nicht eine solche Lehrlingszeit vorliegt, daß jemand solche Leute in einen Betrieb aufnimmt?
Degenen die al dergelijke beroepsscholen bezoeken, zullen niet naar ons toe komen. Wij zullen hen niet in onze klassen hebben. Wat ons ontbreekt, is de mogelijkheid om kinderen vanaf hun vijftiende levensjaar volgens ons eigen leerplan les te geven. Dat is destijds zo vastgelegd. De zaak is voorlopig afgehandeld. We hebben dit al besproken; we kunnen er hier niet verder op ingaan. De allerbelangrijkste vraag is: hoe moet de tijd tussen de lagere school en het hoger onderwijs worden ingevuld? Als we de mogelijkheid zouden kunnen creëren — door erkenning van de autoriteiten te verkrijgen — dan zouden we een enorme toestroom van leerlingen zien. Bestaat er, bij gebrek aan een dergelijke leerlingopleiding, een mogelijkheid voor iemand om zulke jongeren in een bedrijf op te nemen?
X.: Wer nicht bei einem anerkannten Meister gelernt hat, kann nicht angestellt werden.
X.: Iemand die niet is opgeleid door een erkende meester, kan niet worden aangenomen.
Dr. Steiner: Man kann nichts machen! Es ist alles so abgezirkelt, daß es bloß noch kein Gesetz gibt, wie man die Gabel halten muß.Die Frage müßte studiert werden, auf welche Weise man Fortbildungsschulen einrichten kann, daß sie im Sinne der volkspädagogischen Aufsätze Fortbildungsschulen sein können. Die Waldorfschule müßte versuchen, das bei den Behörden durchzudrücken. Man müßte der Schule mehr Ansehen verschaffen.
Er is niets aan te doen! Alles is zo streng gereguleerd dat alleen een wet die voorschrijft hoe men een vork moet vasthouden, nog ontbreekt.We moeten onderzoeken hoe we scholen voor vervolgonderwijs kunnen opzettenzodat ze ook werkelijk als zodanig functioneren, in de geest van de essays over openbaar onderwijs.De Waldorfschool zou moeten proberen dit bij de autoriteiten gedaan te krijgen. We moeten meer aanzien voor de school verwerven. .
Bij de gegeven antwoorden is in het Duits telkens de naam van Steiner gegeven. Ik heb dat niet gedaan, zolang er geen verwarring kan ontstaan. De voetnoten die in de uitgave op aparte bladzijden staan, v.a. blz. 300, heb ik direct bij het verwijzende woord toegevoegd.
In deze vergadering gaat het over:
M.n. de 9e klas Geschiedenis, Hermann Grimm <1> Wiskunde, natuurkunde <2> Buitenlandse taal <3> Vrij godsdienstonderwijs <4> Muziek, euritmie <5> (Geen specifiek 9e klas) Handwerken, handvaardigheid, kunstzinnig! <6> Idem. Schilderen, kleurbeleving <7> Het maken van euritmieschoen met negatieve gevolgen <8> Kind wil niet meedoen met euritmie <9> Iets over een specifieke leerling <10>
RUDOLF STEINER
Konferenzen mit den Lehrern der Freien Waldorfschule in Stuttgart1919 bis 1924
Erster BandDas erste und zweite Schuljahr
Vergaderingen met de leerkrachten van de vrije Waldorfschool in Stuttgart
Band 1Het eerste en tweede schooljaar
Van de vergaderingen die de leerkrachten van de eerste vrijeschool in Stuttgart hielden, zijn verslagen bewaard gebleven van díe vergaderingen waarbij Rudolf Steiner aanwezig was.
Dr. Steiner: Wir werden heute zuerst wohl die Wünsche und Mitteilungen der verehrten Mitglieder des Lehrerkollegiums entgegennehmen, nicht wahr?
Ich möchte bitten, da wir den ersten Teil der Konferenz haben, ob Wünsche von den einzelnen Mitgliedern vorliegen oder Fragen, die aus dem Kollegium hervorgehen, und die innerhalb der Lehrerschaft ohne das erweiterte Kollegium, also ohne die später erscheinenden jüngeren Lehrer zu besprechen wären?
Ich würde zunächst fragen wollen, wie sich der Unterricht in der 9. Klasse nach den Erfahrungen der daran beteiligten Lehrer gestaltet hat.
We beginnen vandaag eerst met het in ontvangst nemen van de wensen en opmerkingen van de gewaardeerde leden van het docententeam, nietwaar?Aangezien dit het eerste deel van de vergadering is, wil ik graag vragen of er wensen zijn van individuele leden of vragen die vanuit het team zijn ontstaan en die besproken moeten worden met de docenten, zonder de uitgebreide staf, dus zonder de jongere docenten die later zullen aansluiten?
Ik wil allereerst vragen hoe de lessen in de negende klas zijn gestructureerd, gebaseerd op de ervaringen van de betrokken docenten.
Im Deutschen wird Herman Grimm gelesen, in der 8. und 9. Klasse.
Hermann Grimm wordt in het Duits gelezen in de achtste en negende klas.
Dr. Steiner: Hat sich Ihnen die Möglichkeit ergeben, verschiedenes
hineinzubeziehen in die Lektüre von Grimm? Wie weit sind Sie gekommen mit den Schülern in der Geschichte? Was haben Sie gemacht bei der Stelle, wo er im ersten Vortrag des zweiten Teiles die Charakteristik der letzten Jahrhunderte gibt, wo er über Rom spricht?
<1> Heeft u de mogelijkheid gehad om verschillende aspecten in het lezen van Grimm te verwerken? Hoe ver bent u gevorderd met de leerlingen in geschiedenis? Wat heeft u gedaan op het punt waar hij, in de eerste lezing van het tweede deel, de karakterisering van de laatste eeuwen geeft, waar hij het over Rome heeft?
X.: Da haben die Kinder die Geschichte nicht gekannt.
X.: De kinderen kenden de geschiedenis niet.
Dr. Steiner: Es würde sich darum handeln, daß Sie die Geschichte des 16., 17., 18., 19. Jahrhunderts behandelten, mindestens in der 9.
Vielleicht daß Sie es doch so machten. In der 9. fehlt es. Nicht wahr, bei diesen Jahrhunderten würde es sich darum handeln, daß man auf das Ziel losgeht, daß die Schüler ein Verständnis für die Gegenwart bekommen. Sie sind schon fünfzehn Jahre alt. Die Themen könnten Sie so nehmen, wie sie in dem Kapitel bei Herman Grimm für jedes Jahrhundert angegeben sind, das 19. Jahrhundert als Zusammenfluß der Völkergeschichte. Ich meine, die Themen für die letzten vier Jahrhunderte, als Leitmotive. Eigentlich würde es sich darum handeln, das in beiden Klassen zu machen. Nur wird es sich darum handeln, daß Sie die Dinge in verschiedener Weise vornehmen können: in der 8. mehr erzählend, in der 9. mehr auf die leitenden Ideen der letzten Jahrhunderte eingehend.
Sie müßten schon dahin arbeiten, daß Sie die leitenden Ideen den Kindern vortragen könnten. Es ist viel Material in den Zyklen da, was einfach erweitert werden kann dadurch, daß man die Literatur da und dort überall hernimmt.
Het gaat erom dat je de geschiedenis van de 16e, 17e, 18e en 19e eeuw behandelt, in ieder geval in de negende klas.
Misschien zou je het zo kunnen aanpakken. Het ontbreekt in de negende klas. Is het niet zo dat het doel met deze eeuwen is om de leerlingen te helpen een begrip van het heden te ontwikkelen? Ze zijn al vijftien jaar oud. Je zou de onderwerpen kunnen gebruiken zoals ze in het hoofdstuk van Herman Grimm voor elke eeuw worden genoemd, de 19e eeuw als het keerpunt van de nationale geschiedenis. Ik bedoel, de thema’s van de afgelopen vier eeuwen, als leidraad. Eigenlijk zou dat betekenen dat je dit in beide klassen doet. Je zou het echter op verschillende manieren moeten aanpakken: meer verhalend in de achtste klas en meer diepgaand ingaand op de leidende ideeën van de afgelopen eeuwen in de negende klas. Je zou zo moeten werken je de leidende ideeën aan de kinderen kan meegeven. De cycli [het tot dan verschenen werk van Steiner] bevatten veel materiaal dat gemakkelijk kan worden uitgebreid door literatuur van diverse bronnen te gebruiken. <1>
Blz. 236
(Zu einem anderen Lehrer): Dann hatten Sie die mathematischen Fächer. Haben Sie mit den Kindern schon geometrisches Zeichnen durchgenommen ?
Finden Sie notwendig — ich habe durch die viele Inanspruchnahme von anderer Seite zu wenig gesehen —, finden Sie, daß es notwendig ist, soviel Verstandesmäßig-Theoretisches in der Physik durchzunehmen? Hält das nicht auf, so viel rein Begriffliches?
<2> (Tegen een andere docent): Dus u had de wiskundevakken. Heeft u al geometrisch tekenen met de kinderen behandeld?
Vindt u het nodig – ik heb er door mijn vele andere verplichtingen niet genoeg van gezien – vindt u het nodig om zoveel intellectueel en theoretisch materiaal in de natuurkunde te behandelen? Vertraagt al die puur conceptuele stof hen niet?
X.: Ich möchte nur so viel bringen, als unbedingt notwendig ist.
X: Ik wil alleen datgene behandelen wat absoluut noodzakelijk is.
Dr. Steiner: Wieviel beherrschen denn die Schüler vom reinen Tatsachenmaterial? Es wäre natürlich bei der Elektrizität darauf zu
sehen, daß man möglichst in rationeller Weise die Erscheinungen
selbst in den Vordergrund stellt. Möglichst wenig theoretische Spekulationen. Das ist etwas, was vielleicht eben doch nicht sehr intensiv haftet; vom rein didaktischen Gesichtspunkt aus dürfte es nicht sehr haften. Ich würde meinen, daß man bei diesem Gegenstand als Ideal betrachten soll, möglichst nur am Experiment als solchem die nötigen Begriffe zu entwickeln, und zunächst möglichst wenig an der Tafel zu zeichnen, sondern die ganze Sache an dem Experiment entwickeln. Dann kann man auch die Sokratische Methode, die Sie
anwenden, versuchen.
Hoeveel van de puur feitelijke stof begrijpen de leerlingen eigenlijk? Bij elektriciteit is het natuurlijk belangrijk om de verschijnselen zelf op een rationele manier te benadrukken. Zo min mogelijk theoretische speculatie. Dat is iets wat misschien niet zo goed blijft hangen; vanuit een puur didactisch oogpunt zal het waarschijnlijk niet goed blijven hangen. Ik zou willen voorstellen dat men bij dit vak idealiter de noodzakelijke concepten uitsluitend via het experiment zelf ontwikkelt, en in eerste instantie zo min mogelijk op het bord tekent, maar het geheel via het experiment uitwerkt. Dan kan men ook de socratische methode proberen die u gebruikt.
Wenn man so theoretisch die Sache entwickelt, dann hilft einem die Sokratische Methode nichts. Woher sollen die Kinder etwas wissen? Man kann sie kaum so fragen. Da Sie schon die Möglichkeit zum Experimentieren haben, das habe ich
gesehen, da würde ich die Experimentier-Möglichkeit ausnützen.
Dann erspart man sehr viel Zeit. Wenn Sie so die Elektrizität durchnehmen wollen, dann werden Sie durchkommen. Die Kinder lernen dabei viel mehr, als wenn man ihnen die Begriffe der Spannung auseinandersetzt. Das wäre didaktisch nicht schlau. Sie müssen dann zwei Wochen geometrisches Zeichnen betreiben. Nur zwei Wochen die Deskriptive.
Als je het zo theoretisch aanpakt, heeft de socratische methode geen zin. Hoe moeten de kinderen er dan iets van afweten? Je kunt ze dat toch moeilijk vragen? Aangezien je al de mogelijkheid hebt om te experimenteren, zoals ik heb gezien, zou ik daar gebruik van maken. Dat scheelt een hoop tijd. Als je elektriciteit op deze manier wilt behandelen, kom je er wel mee weg. De kinderen leren veel meer dan wanneer je ze alleen de concepten van spanning uitlegt. Dat zou pedagogisch gezien niet goed zijn.
Dan zou je twee weken moeten besteden aan geometrisch tekenen. Slechts twee weken aan beschrijvend tekenen. <2>
X.: Im Fremdsprachenunterricht ist die Forumszene aus dem „Julius Cäsar”
gelesen worden.
<3> X.: In de les vreemde talen werd de forumscène uit “Julius Caesar” gelezen.
Dr. Steiner: Können Sie es nicht auch schriftlich machen lassen, als
eine Art Aufsatz? Es wäre notwendig, daß so etwas eingefügt würde.
Auch im Deutschen, daß man doch zu einer Darstellung käme. Daß
sie wirklich das auch formulieren.
Zou je ze het niet kunnen laten opschrijven, als een soort essay? Zoiets zou nodig ingevoerd moeten worden. Zelfs in het Duits, zodat ze het kunnen presenteren. Zodat ze het daadwerkelijk kunnen formuleren.
(Zum Deutschlehrer): Irgendwelche Themen stellen Sie gar nicht?
Es würde nicht schaden, wenn vorher der Stoff im Vortrag wiederholt ist. Wenn sie nur eigene Formulierungen bringen.
(Tegen de docent Duits): Zijn er nog onderwerpen die u helemaal niet aan de orde stelt?
Het zou geen kwaad kunnen als het materiaal voorafgaand aan de presentatie nog eens doorgenomen werd. Als je maar je eigen formulering gebruikt.
Blz. 237
Es wird über das Französische berichtet.
Er wordt verslag gedaan over het Frans.
Dr. Steiner: Jedenfalls können wir das, was wir für die 9. Klasse
projektiert haben, durchführen.
In elk geval kunnen we uitvoeren wat we voor de negende klas gepland hadden.
Der Deutschlehrer: Ich muß jetzt Jean Paul nehmen.
De docent Duits: Ik moet nu Jean Paul behandelen.
Dr. Steiner: Ich habe das nicht so gemeint, daß es der Reihe nach
gehen muß. Wir haben ja doch Mitte November; etwas Geschichte
müssen wir bewältigen. Zunächst eigentlich die vier Jahrhunderte im
Zusammenhang. Sie können damit wirklich brauchen bis Mitte
Januar in beiden Klassen. — Für alle anderen Klassen ist der Lehrplan
gegeben.
Ik bedoelde niet dat het in chronologische volgorde moest gebeuren. Het is immers half november; we moeten nog wat geschiedenis behandelen. Om te beginnen de vier eeuwen in context. Je kunt dit echt tot half januari in beide klassen gebruiken — Het leerplan is voor alle andere klassen vastgesteld.
X.: Wird dieser Lehrplan nicht allgemein als Norm gültig sein?
X: Wordt dit curriculum niet in zijn algemeenheid de norm?
Dr. Steiner: Zunächst ist es notwendig, daß wir in diesem Jahre
wissen, was wir zu tun haben.
Ten eerste is het nodig dat we weten wat we dit jaar moeten doen.
X..- Ist im Sprachunterricht schon so etwas wie Literaturgeschichte zu treiben?
X: Is het mogelijk om zoiets als literatuurgeschiedenis in de taallessen te behandelen?
Dr. Steiner: Mehr Literaturgeschichte als an dem Objekt einiges nebenher zu sagen über Shakespeare, und wenn Sie gerade das eine oder andere behandeln, die Kinder damit bekanntmachen, mehr Literaturgeschichte ist doch bei solchen Kindern nicht nötig.
Die Methoden in der Staatsschule für Latein und Griechisch, die sind die gräßlichsten, die äußerste Dekadenz. Wir müssen unsere Kinder so weit bringen, daß sie den Anschluß finden. Wenn wir einigermaßen unsere Methoden ausgebildet haben, müssen wir die Kinder ganz genau so weit bringen. Unsere Methode wird noch nicht so gehandhabt. Ich glaube, wenn einmal dieses Problem gelöst ist, daß Sie durch die Disziplin nicht mehr gestört werden, dann erreichen Sie das schon. Das ist die Crux, weil die Kinder Ihnen doch alle vier bis fünf Minuten einmal über den Kopf wachsen.
Die österreichischen Gymnasien waren Musteranstalten. Dieser Lehrplan war schon das allerbeste, was man denkt, wenn man die Sache als solche zugibt. Leo Thun, 1854; Gautsch hat es verdorben.
Es war die Geschichte gut verteilt. In Weimar fand ich gleich die Auffassung der Weltgeschichte: Von der Erschaffung der Welt bis zu den Hohenzollern fünfzig Seiten, und drei Bände Hohenzollern-Geschichte.
Meer literatuurgeschiedenis dan alleen een paar dingen over Shakespeare terloops zeggen, en als je momenteel één of twee onderwerpen behandelt en de kinderen daarmee laat kennismaken, is meer literatuurgeschiedenis voor die kinderen niet nodig.
De methoden op de staatsschool voor Latijn en Grieks zijn verschrikkelijk, het toppunt van decadentie. We moeten onze kinderen zover krijgen dat ze kunnen aansluiten. Zodra we onze methoden enigszins hebben ontwikkeld, moeten we de kinderen precies op hetzelfde niveau krijgen. Onze methode wordt nog niet op die manier toegepast. Ik geloof dat zodra dit probleem is opgelost, zodra je je niet meer druk hoeft te maken om discipline, lukt het wel. Dat is de kern van de zaak, want met de kinderen loopt het om de vier à vijf minuten uit de hand.
De Oostenrijkse gymnasia waren modelinstellingen. Dit leerplan was al het allerbeste wat je je kon voorstellen, als je de zaak maar accepteert zoals die is. Leo Thun, 1854; Gautsch heeft het verpest.
De geschiedenis was goed verdeeld. In Weimar vond ik meteen het
concept wereldgeschiedenis: van de schepping van de wereld tot de Hohenzollerns, vijftig pagina’s, en drie delen Hohenzollern-geschiedenis. <3>
Nicht wahr, dann haben wir ja für diese Klasse auch diesen freien
Religionsunterricht. Wie ist der eingeteilt?
<4> Oké, dan hebben we voor deze klas ook nog dit vrije godsdienstonderwijs . Hoe is dat ingedeeld?
X.: Wir haben neun Klassen in drei Gruppen.
X: We hebben negen klassen in drie groepen.
Blz. 238
Dr. Steiner: Wodurch sind die Klassen so riesig geworden? Wenn die Verteilung ordentlich ist, so schaden große Klassen nichts, aber bei Ihnen sitzt schon wirklich der eine auf dem Kopf des anderen. Die Klasse des Herrn U. ist zu groß. Die Klasse müßte geteilt werden. 73 Kinder! Sie gehen in die Bänke nicht hinein, und dann puffen sie sich wieder hinaus. Das ist eine Kalamität. Heute waren die schlimmsten Schüler nicht da. Also nicht wahr, bei dieser Klasse ist wohl eine Trennung notwendig. Ich würde doch meinen, es müßte die Klassegeteilt werden. Und da gerade bei diesem Unterricht doch wirklich sehr viel davon abhängt, daß man Kontakt hält mit den einzelnen — man müßte die Möglichkeit haben, den einen und den anderen möglichst oft zu fragen —, müßte die Möglichkeit bestehen, noch zwei Stunden einzurichten und die Hälfte der Schüler abzugliedern.
Es kann höchstens eine Raumfrage sein. Gelöst wird es werden müssen, sonst werden wir gerade mit diesem Unterricht scheitern. Wer könnte diesen Unterricht noch erteilen?
Wat heeft ertoe geleid dat de klassen zo enorm groot zijn geworden? Als de zitopstelling ordelijk is, richten grote klassen geen schade aan; maar in uw geval zitten de leerlingen werkelijk bovenop elkaar. De klas van de heer U. is te groot. De klas moet worden gesplitst. 73 kinderen! Ze passen niet eens in de banken, en dus dringen ze elkaar er uiteindelijk weer uit. Het is een ramp. Vandaag waren de meest onrustige leerlingen niet eens aanwezig. Dus — bent u het niet met mij eens? — is een splitsing voor juist deze klas toch zeker noodzakelijk? Ik zou er beslist op willen staan dat de klas gesplitst wordt. En aangezien er bij dit specifieke vak zoveel afhangt van het onderhouden van contact met de individuele leerlingen — men moet immers de gelegenheid hebben om deze of gene leerling zo vaak mogelijk vragen te stellen — moet er een mogelijkheid worden gevonden om twee extra lessen in te roosteren en de helft van de leerlingen af te splitsen.
Hoogstens zou het een kwestie van beschikbare ruimte kunnen zijn. Maar dat zal moeten worden opgelost; anders zijn we gedoemd te mislukken — specifiek bij dit vak.
Wie zou deze klas anders kunnen geven?
X.: Ich würde es gerne tun.
X.: Ik zou het heel graag willen doen.
Dr. Steiner: Es müßte jemand sein, der früher nicht in der Religion darinnen gestanden hat. Es kann ja sein, daß Sie nach vielen Jahren heraus sind. In den Gedankenformen sicher nicht. Es ist im Lehrerkollegium niemand da. Es ist natürlich eine schwer zu lösende Sache. Man muß auch, nicht wahr, die Klippe überwinden, Wärme hineinzukriegen in den Unterricht, Wärme, Wärme! Ich würde zum Beispiel ja schon A. vorschlagen, weiß aber nicht, ob er sich den nötigen pädagogischen Duktus aneignen würde. Wenn man es mit A. probiert? Denn wer ist sonst in der hiesigen Krisenzeit aus der anthroposophischen Bewegung heraus vorzuschlagen? Es gibt niemand.
Hier friert man furchtbar viel!
Het zou iemand moeten zijn die zich niet eerder in de religieuze sfeer heeft ondergedompeld. Het is natuurlijk mogelijk dat u daar na vele jaren inmiddels bovenuit bent gegroeid. Maar zeker niet wat uw denkwijze betreft. Binnen het lerarencorps is er niemand anders beschikbaar. Het is, vanzelfsprekend, een lastige kwestie om op te lossen.
Men moet toch ook – nietwaar? – de hindernis nemen om het onderwijs met warmte te doordringen – warmte, louter warmte! Ik zou bijvoorbeeld inderdaad A. willen voorstellen, al weet ik niet of hij de noodzakelijke pedagogische houding zou kunnen verwerven. Wat als we het eens met A. zouden proberen? Want wie anders zou er, in deze tijden van crisis hier, vanuit de antroposofische beweging kunnen worden voorgedragen? Er is niemand.
Het is hier verschrikkelijk koud! (= om koude rillingen van te krijgen?) <4>
Ich wüßte niemand anders zu finden. Den Lehrern von hier kann man nicht noch etwas aufhalsen. — Die 9. Klasse ist so klein, daß man sehr viel an die einzelnen Schüler herankommen kann.
(Zu einer Lehrerin): Ich habe die Meinung, daß Sie eigentlich eine Hilfe in Ihrer Klasse brauchen, Fräulein H. Auf die Weise würde es zu machen sein, daß Fräulein S. Ihnen hilft. Darüber müßte man reden.
Das namentlich dann, wenn es sich darum handelt, die Kinder zu beschäftigen. Die Klasse ist für Chorunterricht so, daß sie sich weitet.
Sie hat eine Peripherie, Sie dringen nicht ganz durch bis zu den letzten. Am liebsten wäre es mir auch, wenn es zwei Klassen werden könnten. Daß es schon möglich wäre, daß Fräulein S. am Unterrichtteilnimmt und Ihnen mithilft, wenn Sie die Kinder beschäftigen, wenn sie malen oder zeichnen.
Ik zou niemand anders kunnen vinden. De leraren hier kun je niet nog meer werk opdringen. — De 9e klas is zo klein dat je heel goed contact kunt maken met de individuele leerlingen.
(Tegen een lerares): Ik ben van mening dat u eigenlijk een hulp in uw klas nodig hebt, juffrouw H. Het zou zo kunnen dat juffrouw S. u helpt. Daar zou men over moeten praten. Dat geldt met name als het erom gaat de kinderen bezig te houden. De lesruimte voor koorlessen is zo ingericht dat deze zich kan uitbreiden.
De klas heeft een periferie, u dringt niet helemaal door tot de laatste. Het zou mij ook het liefst zijn als het twee klassen zouden kunnen worden. Dat het voor juffrouw S. mogelijk zou zijn om deel te nemen aan de lessen en u te helpen bij het bezighouden van de kinderen, wanneer ze schilderen of tekenen.
Blz. 239
Die Klasse fällt auseinander. Die einzelnen Kinder sind zu wenig aktiv dabei beim Unterricht. Die bleiben untätig eine Zeit. Ich habe mir auch schon gedacht, ob es nicht möglich wäre, daß Sie eine Stunde geben und darin bleiben, und die andere Stunde Fräulein S. den Unterricht gibt. Dadurch wäre auch für die Disziplin gesorgt. Man könnte noch nachdenken über den Modus. An sich kann man auch 150 Schüler haben. Wir werden solche großen Klassen nicht haben. Sie haben 50 Schüler, und Ihre Klasse, Fräulein H., ist im konkreten Fall zu groß.
De klas valt uit elkaar. De individuele kinderen doen niet actief genoeg mee aan de les. Ze blijven een tijdje passief. Ik vroeg me ook af of het niet mogelijk zou zijn dat u één uur lesgeeft en bij de klas blijft, en dat juffrouw S. het andere uur lesgeeft. Dat zou ook de discipline bevorderen. We zouden ook de opzet kunnen overwegen. In principe kan een klas 150 leerlingen hebben. Zulke grote klassen zullen we niet hebben. U heeft 50 leerlingen en uw klas, juffrouw H., is in dit specifieke geval te groot.
X.: Darf ich fragen, soll die C-Dur-Tonleiter festgehalten werden, und soll in der Toneurythmie Wert gelegt werden auf den absoluten Ton? Ich hätte mir gedacht, ob man nicht die Toneurythmie als relative Toneurythmie hinnähme.
<5>X: Mag ik vragen of de C-majeurtoonladder behouden moet blijven en of de nadruk moet liggen op de absolute toonhoogte bij toon-euritmie? Ik vroeg me af of toon-euritmie ook als relatieve toon-euritmie kan worden beschouwd.
Dr. Steiner: Das kann man gut machen.
Dat is een goede benadering.
Eine Eurythmielehrerin: Ich ging immer auf den absoluten Ton.
Een euritmiedocent: Ik heb me altijd gericht op de absolute toonhoogte.
Dr. Steiner: Man kann das Befestigen der eurythmischen Bewegung
schon machen dadurch, daß man im Absoluten bleibt. Man braucht
das nicht pedantisch festzuhalten.
Je kan de euritmische beweging ontwikkelen door in de absolute toonhoogte te blijven. Je hoeft er niet pedant aan vast te houden. <5>
Was machen die Kinder bei Ihnen im Werkstattunterricht?
<6> Wat doen de kinderen bij u in de handvaardigheidslessen?
Ein Werklehrer: Wir haben an den Arbeiten weitergemacht vom vorigen Jahr.
Een docent handvaardigheid: We zijn verdergegaan met het werk van vorig jaar.
Dr. Steiner: Geht es dieses Jahr mit der Disziplin im Handarbeitsunterricht? Im vorigen Jahr die letzte Stunde war in der Sache und Disziplin ganz schön.
Haben Sie viel zu tun? Ich frage deshalb, weil ich meine, daß zu einer
gewissen Anregung gut wäre, wenn gerade dieser Stoff der Pädagogik und Didaktik im vorjährigen Kurse verarbeitet würde. Ob es nicht möglich wäre, alle vierzehn Tage eine sachliche Konferenz zu machen? Abgesehen von der Schule als solcher. Bringen Sie es dazu, daß Sie Fragen formulieren, die ein positives Erträgnis haben. Es wäre doch gut, wenn man bei diesen Dingen in einem gewissen Kontakt bleiben könnte, indem Sie Zweifelsfragen ausarbeiten, und ich Themen stellen könnte, die dann zur Besprechung kämen, wenn ich hierherkomme. Aber ich hoffe, daß es in der Zukunft Zeit gibt, wo ich mich der Waldorfschule widmen kann. Notwendig wäre es doch, daß Sie Zweifelsfragen ausarbeiteten und diese Fragen mir schickten, und daß diese Fragen beantwortet würden, wenn ich komme.
Gaat het goed met de discipline in de handvaardigheidsles dit jaar? Vorig jaar was de laatste les, zowel inhoudelijk als qua discipline, erg goed. Heeft u het erg druk? Ik vraag dit omdat ik denk dat het goed zou zijn voor wat inspiratie als dit onderwerp van pedagogie en didactiek, in de cursus van vorig jaar verwerkt zou worden. Zou het niet mogelijk zijn om elke twee weken een inhoudelijk overleg te houden? Los van de school zelf. Probeer vragen te formuleren die een positief resultaat opleveren. Het zou goed zijn als we hierover enig contact zouden kunnen houden als u vragen formuleert waarover u twijfelt, en ik dan onderwerpen zou kunnen aandragen die we kunnen bespreken als ik hier ben. Maar ik hoop dat er in de toekomst tijd zal zijn om me aan de Waldorfschool te wijden. Het is nodig dat u vragen van twijfel uitwerkt en die naar mij stuurt, en dat deze vragen worden beantwoord wanneer ik kom. <6>
Über den Malunterricht.
Dr. Steiner (zu einer Klassenlehrerin): Sie haben den Unterricht veranlagt ?
<7> Over de schilderlessen.
Dr. Steiner (tegen een klassenleerkracht): Heeft u de lessen ontworpen?
Blz. 240
X.: Herr Doktor haben heute einige Versuche gesehen.
X.: Dokter, u heeft vandaag een paar experimenten gezien.
Dr. Steiner: Die sind als solche ganz gut. Es müßte noch mehr dazu kommen, daß das Herausarbeiten des Konventionellen, daß die Schrift aus dem Malen und Zeichnen herausgearbeitet wird; dazu müßte es überhaupt mehr kommen. Für die 1. Klasse sind Richtlinien gegeben. Allmählich weiter ausbilden, daß die Farbe weiter entwickelt wird.
Ze zijn best goed zoals ze zijn. Er moet meer gebeuren, met name de conventionele aanpak verder ontwikkelen, het schrijven vanuit schilderen en tekenen ontwikkelen; er moet in het algemeen meer gebeuren. Er zijn richtlijnen voor de eerste klas. Geleidelijk aan het kleurgebruik verder ontwikkelen.
X.: Ich finde es im Augenblick nicht, ich tappe herum.
X.: Ik heb het nu even niet; ik ben aan het zoeken.
Dr. Steiner: Einige von diesen Kindern haben ganz Gutes gemacht.
Es müßte etwas herauskommen aus der Farbe. Bei der T. F. ist etwas
darinnen.
Sommige van deze kinderen hebben het heel goed gedaan.
Er moet iets uit de kleur komen. Bij T.F. is er wel iets in.
X.: Ich habe gefunden, daß die Kinder bei den Wasserfarben sehr schwer zu
Formen kommen.
X.: Ik heb gemerkt dat de kinderen erg moeilijk vormen kunnen maken met waterverf.
Dr. Steiner: Die Kreidestifte sollte man nicht kultivieren. Worauf es
ankäme, das wäre — nur sind wir nicht so weit —, daß wir abgrenzen
könnten. Es würde erst ein ordentlicher, reinlicher Lehrplan sein in
den unteren Klassen. Die anderen müssen natürlich fast dasselbe
durchführen. Nur daß man auf das Alter des Schülers Rücksicht
nimmt. Die Hauptsache liegt jetzt schon darin, daß ein innerliches
Gefühl vom Farbaufbau in den Kindern erweckt wird, ein Erleben
der Farbenwelt, daß die Kinder ein Gefühl bekommen vom Leben
der Farbenwelt im Erleben der Märchen.
Krijtstiften moeten niet gestimuleerd worden. Wat belangrijk zou zijn – maar zover zijn we nog niet – is dat we grenzen kunnen stellen. Het zou beginnen met een degelijk, goed gestructureerd leerplan in de lagere klassen. De andere klassen moeten natuurlijk vrijwel hetzelfde leerplan volgen. Wel belangrijk om rekening te houden met de leeftijd van de leerling. Het gaat erom dat er bij de kinderen een innerlijk begrip van de kleurenopbouw wordt gewekt, dat ze de wereld van kleur ervaren en dat ze door middel van sprookjes een gevoel krijgen voor de levendigheid van die kleurenwereld.
X.: Man muß doch den Kindern Formen geben, bestimmte Motive.
X.: Je moet de kinderen toch vormen geven, specifieke motieven.
Dr. Steiner: Die Kinder kriegen schon Formen, wenn Sie die Phantasie wirken lassen. Sie müssen die Formen aus der Farbe herauswachsen lassen. Sie können in der Farbenwelt mit den Kindern reden. Denken Sie nur, wie anregend es ist, wenn Sie mit den Kindern bis zum Verständnis dessen es brächten: Da ist dieses kokette Lila, und im Nacken sitzt ihm ein freches Rötchen. Das ganze steht auf einem demütigen Blau.
Sie müssen es gegenständlich kriegen — das wirkt seelenbildend —, so daß die Farben auch etwas tun. Das, was aus der Farbe heraus gedacht ist, das kann man auf fünfzigerlei Weise machen. Man muß das Kind zum Darinnenleben in der Farbe bringen, indem man sagt: „Wenn das Rot durch das Blau hindurchguckt”, und das wirklich schaffen läßt vom Kinde. Ich würde versuchen, viel Leben gerade in dies hineinzubringen. Sie müssen sie etwas aus dem Klotzigen (Klätzigen?), aus dem Lässigen herausbringen.
Kinderen ontwikkelen vormen als je hun verbeelding de vrije loop laat. Je moet de vormen laten ontstaan vanuit de kleur. Je kunt met kinderen praten over de wereld van kleuren. Stel je eens voor hoe stimulerend het is als je kinderen begeleidt naar het punt van begrip: Daar is een koket lila, en op zijn nek zit een brutaal rood. Het geheel rust op een bescheiden blauw.
Je moet het concreet maken – dat heeft een zielvormend effect – zodat de kleuren daadwerkelijk iets doen. Wat vanuit de kleur wordt bedacht, kan op vijftig verschillende manieren worden gedaan. Je moet het kind tot innerlijk leven brengen binnen de kleur door te zeggen: “Wanneer het rood door het blauw heen kijkt,” en het kind dat echt laten creëren. Ik zou juist hier veel leven in proberen te krijgen. Je moet ze weghalen uit het onbeholpene en het nonchalante.
Blz. 241
Es muß Feuer hinein! Es ist im allgemeinen notwendig, daß in der jetzigen Zeit dieses Farbengefühl, das nicht so korrumpiert ist wie das Musikalische, entwickelt wird. Es wird auf das Musikalische günstig zurückwirken, wenn das Farbenleben entwickelt wird.
Er moet enthousiasme bij! Het is over het algemeen noodzakelijk dat in deze tijd dit kleurgevoel, dat niet zo aangetast is als het muzikale gevoel, wordt ontwikkeld. Het zal een gunstig effect hebben op het muzikale gevoel wanneer de levendigheid van kleur wordt ontwikkeld.
X.: Wären Sie dafür, daß man außer dem Malen das Zeichnen übt?
X.: Zou u voorstander zijn van het oefenen met tekenen naast schilderen?
Dr. Steiner: Das lineare Zeichnen nicht. Das lineare Zeichnen nur, wenn es sich darum handelt, Geometrisches zu verstehen. Jedenfalls wichtig ist das andere: aus dem Hell-Dunkel heraus arbeiten! In dieser Beziehung hat sich die 9. Klasse noch nicht lebendig erwiesen. Man muß alles zu Hilfe nehmen.
Geen lijntekenen. Lijntekenen alleen als het gaat om het begrijpen van geometrie. In elk geval is het andere belangrijk: werken met licht en donker! Wat dat betreft heeft de negende klas zich nog niet erg levendig getoond. Je moet alles gebruiken wat beschikbaar is.
X.; Könnte die 9. und 8. Klasse Malstunden nehmen?
X.: Zouden de negende en achtste klas schilderlessen kunnen volgen?
Dr. Steiner: Man müßte das in den Stunden, die jetzt schon da sind,
hereinbringen. Daß mehr Künstlerisches getrieben werden sollte, das
ist ganz evident. Deshalb war mir zu tun, daß Fräulein Hauck hereinkommt in den Handfertigkeitsunterricht, daß die Handarbeit künstlerisch gestaltet wird. Zumeist ist das Handarbeitliche philiströs. Ich möchte, daß es wirklich künstlerisch gestaltet wird. Da in der Handarbeit kann man das Lineare anwenden. Auf dem Papier ist das Lineare etwas unwesenhaft.
Dat zou je moeten integreren in de lessen die er al zijn. Dat er meer artistieke activiteiten moeten worden ondernomen, is overduidelijk. Daarom wilde ik graag dat juffrouw Hauck naar de handvaardigheidsles kwam, zodat het handwerk kunstzinnig vormgegeven zou worden. Meestal is handwerk onbeholpen. Ik wil dat het echt kunstzinnig is. Want bij handwerk kun je lineaire principes toepassen. Op papier zijn lineaire principes minder belangrijk.
Es kann die Brücke geschlagen werden vom Handarbeitsunterricht zum Handfertigkeitsunterricht. Es gibt doch eine ganze Menge Gegenstände, die man bemalen kann. Es gibt im Haushalt Dinge, die von den Menschen selbst bemalt werden sollten. Wenn die Kinder Puppensachen machen, da könnte viel
Kunst entwickelt werden. Da könnte Stil, Farbensinn entwickelt werden; alles könnte entwickelt werden. Wenn man da durchdringt damit, daß der Naturalismus der Puppenbereitung überwunden wird, daß etwas Lebendiges da wäre, lachende Puppen, künstlerisch gestaltet, da könnte man segensreich wirken.
Geradeso wie man die Kinder daran gewöhnt, daß sie Wechsel schreiben lernen, weiß ich nicht, warum man die Kinder nicht daran gewöhnen soll, wie man ein Plakat macht, wie man ein Plakat schön findet und bei einem schönen Plakat auch dessen Schönheit wirklich erkennt. Das häßliche, unmögliche Plakat sollte ebenfalls erkannt werden. Aber die Menschen schauen sich die Sachen an, ohne rasend zu werden. Der Geschmack müßte gebildet werden; Stilgefühl müßte entwickelt werden. Was Stilgefühl betrifft, ist der Unterricht, selbst in künstlerischen Anstalten, etwas Scheußliches.
Die scheußlichsten Proben haben wir hier vor kurzem erlebt. Sie kennen das graphische Zeichen der Dreigliederung von den Kernpunkten.
Er kan een brug geslagen worden tussen handwerken en lessen in handvaardigheid. Er zijn talloze voorwerpen die beschilderd kunnen worden. Er zijn dingen in huis die mensen zelf zouden moeten beschilderen. Wanneer kinderen poppenkleertjes maken, kan er veel artistiek talent ontwikkeld worden. Stijl, gevoel voor kleur, alles kan ontwikkeld worden. Als je erin slaagt het naturalisme van het poppenmaken te doorbreken, en er levende, lachende poppen ontstaan, artistiek vormgegeven, dan kan dat een positief effect hebben. Net zoals je kinderen leert cheques uit te schrijven, zie ik geen reden waarom je ze niet zou leren hoe ze een poster moeten maken, hoe ze een poster mooi kunnen vinden en hoe ze de schoonheid van een mooie poster echt kunnen herkennen. Ook de lelijke, onmogelijke poster moet herkend worden. Maar mensen kijken naar dingen zonder er gek van te worden. Smaak moet gecultiveerd worden; een gevoel voor stijl moet ontwikkeld worden. Wat stijl betreft, is instructie, zelfs in kunstinstituten, verschrikkelijk.
We hebben hier onlangs de meest verschrikkelijke probeersels gezien. Je kent het grafische symbool van het drieledig sociale organisme.
Blz. 242
Es ist abgeändert worden. Es hat sich darum gehandelt, etwas Aktuelles zu machen. Was tut der Künstler? Er setzt das Motiv, das er macht, so zusammen, daß er das, was links ist, wieder rechts macht. Er macht ein gotisches Fenster daraus. Diese Dinge kommen vor.
Es wäre wirklich möglich, daß etwas Schönes erreicht wird in der 10., 11. Klasse. Jetzt will einer unserer Fabrikanten eine Vignette haben für Kindermehl. Daß von innen heraus etwas geschaffen werden kann. Es gibt innere Notwendigkeiten. Heute kennt ja der Mensch bloß ein Kunstobjekt. Das muß so sein, wenn es etwas nachahmt. In Basel gibt es einen Lehrer des Kunstgewerbes, der sagt, er sehe gar nicht ein, wozu es notwendig ist, wenn ich das eine Auge
hier male, warum ich das andere nicht hier malen kann. Das hat etwas für sich, solange man nicht mit den Sachen mitgeht. Was ich meine, ist das innerliche Erlebenkönnen. Das meine ich mit dem Stilgefühl. Man muß ein Dreieck erleben können, ein Viereck erleben können. Nicht sich halten an die Imitation, an die Nachahmung. Es macht doch heute jeder nur eine Puppe, indem er nachahmt und nicht innerlich erlebt. Man muß es von innen heraus erleben können, wie eine Puppe weint oder lacht. Dies müßte alles sinnvoll bis auf die Kleidung hin gemacht werden. — Die Mädchen können eine Puppe, die Knaben einen Kasperl machen. Das innerliche Erlebenkönnen, das müßte berücksichtigt werden beim Farbenmalen.
Dat is veranderd. Het ging erom, iets actueels te maken. Wat doet de kunstenaar? Hij heeft een motief en dat zet hij zo neer dat wat links staat, rechts ook weer komt. Hij maakt er een Gotisch raam van. Dit soort dingen gebeurt. Het is echt wel mogelijk dat er in de 10e of 11e klas iets moois wordt bereikt. Nu wil een van onze fabrikanten een vignet voor kindermeel. Nu moet er iets van binnenuit gecreëerd worden. Vanuit het innerlijk moet dat op een bepaalde noodzakelijke manier. Tegenwoordig kennen mensen alleen een kunstobject. Dat moet wel het geval zijn als het iets imiteert. Er is een kunst- en ambachtsleraar in Bazel die zegt dat hij niet begrijpt waarom het nodig is dat als ik het ene oog hier schilder, waarom ik het andere dan niet hier kan schilderen. Op zich heeft het iets, zolang je maar niet in die dingen meegaat. Wat ik bedoel is het innerlijke vermogen om te ervaren. Dit bedoel ik met gevoel voor stijl. Je moet een driehoek kunnen ervaren, een vierkant kunnen ervaren. Je niet aan het uiterlijke nadoen houden. Tegenwoordig maakt iedereen gewoon een pop door deze te imiteren en niet door innerlijk te ervaren. Je moet het van binnenuit kunnen ervaren, zoals een pop huilt of lacht. Dit zou allemaal zinvol gemaakt moeten worden, tot aan de kleding toe. — De meisjes kunnen een pop maken, de jongens een Jan Klaassen. Bij het schilderen met kleuren gaat het om het om het innerlijke beleven. <7>
X.: Läßt sich auch bei den Tönen etwas anwenden?
X.: Kan er ook zoiets met de tonen gebeuren?
Dr. Steiner: Ich glaube doch, daß es sich auch innerlich erleben läßt.
Ik geloof dat het ook innerlijk ervaren kan worden.
Musiklehrer: Soll man mit Worten den Kindern etwas näherzubringen
suchen? Die Melodie als solche oder die einzelnen Töne?
Muziekdocent: Moet je de kinderen iets met woorden proberen over te brengen? De melodie als zodanig of de afzonderlijke noten?
Dr. Steiner: Es wird sich nur im Thema oder in der Melodie ergeben. Wenn man so die Töne behandelt, kommt ein Künstlerisches heraus.
Ich glaube, daß Goethe so etwas meint, wie er Klavier gelernt hat.
Het komt alleen tot uiting in het thema of in de melodie. Als je de tonen op deze manier behandelt, ontstaat er iets artistieks.
Ik denk dat Goethe zoiets bedoelde als hoe hij piano leerde spelen.
Es wird gefragt, ob die Kinder Eurythmieschuhe herstellen sollen.
<8> De vraag wordt gesteld of de kinderen euritmieschoenen moeten maken.
Dr. Steiner: Dadurch würden die Kinder schwächlich und kränklich.
Ich glaube, daß es zu Unzukömmlichkeiten kommen könnte. Auf der anderen Seite, ist so furchtbar viel an Eurythmieschuhen zu erzeugen?
Dat zou de kinderen zwak en ziek maken.
Ik geloof dat het zou kunnen leiden tot ongemak. Aan de andere kant, is er nou zo vreselijk veel te ontwikkelen aan euritmieschoenen?
X.: Jetzt ist es so, daß viele Kinder es für die anderen machen.
X.: Op dit moment maken veel kinderen ze voor elkaar.
Dr. Steiner: Wie lange braucht ein Kind, um ein Paar Eurythmieschuhe zu machen?
Hoe lang doet een kind erover om een paar eurythmieschoenen te maken?
Blz. 243
Ich denke, daß unter den Mitgliedern sehr viele wären; ich kann mir denken, daß unter den Mitgliedern manche Frau ist, die kann mindestens im Tag ein Dutzend solche Schuhe machen, oder neun oder zehn.
Ik denk dat er veel van zulke mensen onder de leden zijn; ik kan me voorstellen dat er onder de leden vrouwen zijn die minstens een dozijn van zulke schoenen per dag kunnen maken, of negen of tien. <8>
X.: In der 5. Klasse ist ein Schüler, der nicht Eurythmie machen will. Er hat
für Künstlerisches kein Interesse, sondern nur für Physik, Elektrizität.
<9> X.: In de vijfde klas zit een leerling die geen zin heeft in euritmie. Hij heeft geen interesse in kunst, alleen in natuurkunde en elektriciteit.
Dr. Steiner: Wie es unmusikalische Menschen gibt, kann es auch uneurythmische Menschen geben. Ich würde ihn nicht dispensieren.
Man sollte nur dispensieren, wenn partielle Idiotie vorhanden ist.
Net zoals er mensen zijn die niet muzikaal zijn, zijn er ook mensen die niet euritmisch zijn. Ik zou hem geen vrijstelling geven. Dat kan alleen als er sprake is van een zekere mate van geestelijk onvermogen. <9>
Wegen eines Schülers S.
<10> Over leerling S.
Dr. Steiner: Der unter den Bänken hervorgekrochen ist?
Man muß immer denken, zum Beispiel: werde ich die Zeichnung in
die Ecke machen, werde ich es klein oder groß machen. Der muß
veranlaßt werden, innere Aktivität zu entwickeln. Der muß angehalten werden, nicht so hinzuschlafen. Innerlich tätig sein. Es ist besser, wenn der Junge etwas machen muß, wozu er sich erst entschließen muß. Das meiste erreicht man mit dem Jungen, wenn man ihn berücksichtigt und freundlich ist. Er kann auch artig sein. Ich habe es merkwürdig gefunden, ich habe immer nur bemerkt, wenn er bestraft worden ist. Was er getan hat, habe ich nicht bemerkt.
Die onder de bank vandaan kroop?
Je moet altijd nadenken, bijvoorbeeld: ga ik de tekening in de hoek maken, maak ik hem klein of groot? Hij moet worden aangemoedigd om zijn innerlijke activiteit te ontwikkelen. Hij moet worden tegengehouden om alleen maar in slaap te vallen. Hij moet innerlijk actief zijn. Het is beter als de jongen iets moet doen waar hij eerst zelf voor moet kiezen. Je bereikt het meeste met de jongen als je attent en aardig voor hem bent. Hij kan zich ook goed gedragen. Ik vond het vreemd; ik merkte alleen dat hij straf kreeg, niet wat hij gedaan had. <10>
Bij mijn artikelen zoek ik weleens illustraties. Die kom je te kust en te keur tegen op Pinterest.
De bezitter van deze illustraties heeft ze wetend of onwetend in de openbaarheid gebracht. Daar worden ze gezien als ‘des vrijeschools’.
Maar zijn ze dat ook.
Voor sommige meen ik van niet.
Wat ik bedenkelijk vind is, dat ze ook als inspiratie kunnen dienen voor iemand die nog niet zo thuis is in het vrijeschoolonderwijs. Die ze in de praktijk kopieert en dus het niveau van hoe iets zijn kan/moet, naar beneden haalt. Zonder dat te beseffen en met de beste bedoelingen.
Van tijd tot tijd stel ik een aantal van die illustraties ter discussie.
[1] Overgetuigschriften Het handschrift van de leerkracht; of met de pc; gekopieerde spreuken; tekst voor de ouders.
[2] Over bordtekeningen Welke achtergrond; hoe betrek je die erbij; de functie van zwart; bij plantkunde de realiteit van de elementen.
[3-1] Over vormtekenen, vlechtvormen
Een filmpje met instructie hoe een vlechtvorm te maken. Helaas wordt er voorbijgegaan aan essentiële gezichtspunten m.b.t. ‘vormen maken’.
[3-2] Over het gebruik van wasblokjes Wasblokjes zijn er om kleurvlakken te maken, niet om lijnen te tekenen.
Bij de gegeven antwoorden is in het Duits telkens de naam van Steiner gegeven. Ik heb dat niet gedaan, zolang er geen verwarring kan ontstaan. De voetnoten die in de uitgave op aparte bladzijden staan, v.a. blz. 300, heb ik direct bij het verwijzende woord toegevoegd.
In deze vergadering gaat het over:
Steiner houdt hier a.h.w. een korte pedagogische voordracht. <1> Daarin: bij vernieuwende pedagogen goede ideeën, maar daar blijft het bij. <2> Materialisme en geest; het gevaar voor de mens wat ziel en geest betreft. <3> De cultuur gaat achteruit. Wat kan de vrijeschool doen. Het gaat om de geest van de school, niet om het kopiëren van het model. <4> Geen compromissen. <5> Leraar moet in hart antroposoof zijn; wij zijn eerder uit de geestelijke wereld gekomen; kind brengt boodschap mee <6> Praktisch-pedagogische psychologie moet verder worden uitgewerkt <7> Vanaf <8> gaat het om zaken die direct te maken hebben met de omstandigheden toen: zitten er geen kinderen in te hoge/lage klassen; te veel leerlingen in een klas; splitsen; ruimtetekort. Verschil in koor spreken en individueel. <9> Bij taal [ik neem aan vreemde talen] onderwijs kinderen van verschillende leeftijd bij elkaar, zodat ze van elkaar kunnen leren. <10> Vanaf <11> allerlei op te lossen problemen: hoeveel uur beschikbaar; verhouding euritmie-gymnastiek; kunnen jongens en meisjes samen in gymn.; huisvesting; geldgebrek
RUDOLF STEINER
Konferenzen mit den Lehrern der Freien Waldorfschule in Stuttgart1919 bis 1924
Erster BandDas erste und zweite Schuljahr
Vergaderingen met de leerkrachten van de vrije Waldorfschool in Stuttgart
Band 1Het eerste en tweede schooljaar
.
Van de vergaderingen die de leerkrachten van de eerste vrijeschool in Stuttgart hielden, zijn verslagen bewaard gebleven van díe vergaderingen waarbij Rudolf Steiner aanwezig was.
Dr. Steiner: Ich darf Herrn Molt das Wort erteilen.
Ik geef het woord aan de heer Molt.
Molt dankt den Lehrern für ihre Arbeit im verflossenen ersten Schuljahr und spricht insbesondere den Dank aus an Herrn Dr. Steiner. Er erinnert an dessen Worte über Kraft, Mut, Licht beim Kursbeginn 1919.
Molt bedankt de leraren voor hun werk in het afgelopen eerste schooljaar en spreekt in het bijzonder zijn dank uit aan Dr. Steiner. Hij herinnert aan diens woorden over kracht, moed en licht bij de start van de cursus in 1919.
Dr. Steiner: Meine lieben Freunde, auch ich muß gedenken der Stunde, in der wir unsere Kursbemühungen begonnen haben im Herbst des vorigen Jahres, und es wird wohl so sein, daß in unseren Seelen die dazumal angeregten Impulse, die versucht worden sind aus dem geistigen Leben herab in unsere eigenen Geister zu leiten, nachgewirkt haben. Ich möchte gerade an diesen Augenblick erinnern und von allen über unserer Sache waltenden guten Geistern erflehen: Möge in unsere Herzen hinein der Segen und die Kraft für unsere Arbeit herabfließen. Ich möchte an dasjenige noch einmal anknüpfen, das ich schon am Morgen mit einigen Worten berührt habe. Ich sagte zu Ihnen, meine lieben Freunde, daß es besonders zu schätzen ist, daß Sie in einem bedeutungsvollen Augenblicke der europäischen Menschheitsentwickelung den Glauben gehabt haben, Sie müßten Ihre Tätigkeit und Ihre ganze Persönlichkeit einsetzen für dasjenige, was mit der Waldorfschule gewollt werden soll. Bedenken wir doch das Folgende: ich habe auf das, worauf jetzt hingedeutet worden ist, in einem Kurs, den ich in Basel über Pädagogik hielt, gleich in der Einleitung hingewiesen.
<1> Beste vrienden, ook ik moet terugdenken aan het het moment waarop we onze cursusinspanningen zijn begonnen in de herfst van vorig jaar, en het zal wel zo zijn dat in onze zielen de toen opgewekte impulsen, die zijn geprobeerd om vanuit het spirituele leven naar onze eigen geest te leiden, een nawerking hebben gehad. Ik wil juist aan dit moment herinneren en alle goede geesten die over onze zaak heersen smeken: moge de zegen en de kracht voor ons werk in onze harten neerdalen. Ik wil nog eens terugkomen op wat ik vanochtend al in enkele woorden heb aangestipt. Ik zei tegen u, mijn beste vrienden, dat het bijzonder te waarderen is dat u op een belangrijk moment in de ontwikkeling van de Europese mensheid het geloof had uw activiteiten en uw hele persoonlijkheid in te zetten voor datgene wat met de Waldorfschool beoogd wordt. Laten we het volgende eens overwegen: ik heb in een cursus die ik in Bazel over pedagogiek gaf, in de inleiding al gewezen op datgene waar nu op is gewezen.
Ich habe gesagt: Pädagogen, die Erziehungs- und Unterrichtsgrundsätze hervorragender Art aufgestellt haben, gibt es sehr viele, und es kann nicht die Aufgabe derjenigen pädagogischen Kunst sein, an die wir uns wenden als Anthroposophen, etwa gegenüber demjenigen, was durch das Erarbeiten von Pestalozzi, Fröbel und durch alles dasjenige, was durch Diesterweg und Dittes heraufgekommen ist, zu ersetzen. Im Prinzip ausgesprochen: die abstrakten Grundsätze, die von großen Pädagogen des 19. Jahrhunderts herüberkamen, werden sich vor einer didaktisch-pädagogischen Beurteilung im Grunde recht gut ausnehmen, und man setzt sich einer gerechten Kritik aus, wenn man von einer Erneuerung der pädagogischen Wissenschaft sprechen will. Aber in Wirklichkeit handelt es sich um etwas ganz anderes. Wer heute Pestalozzi liest, wer Fröbels Schriften liest, wer Herbart liest und außerdem bis zu Dittes herauf, der wird finden, daß viel Schönes
<2>Ik heb gezegd: er zijn heel veel pedagogen die uitstekende opvoedings- en onderwijsprincipes hebben opgesteld, en het kan niet de taak zijn van de pedagogische kunst om ons als antroposofen te richten op bijvoorbeeld wat Pestalozzi, Fröbel en Diesterweg en Dittes hebben ontwikkeld. In principe gezegd: de abstracte principes die door grote pedagogen uit de 19e eeuw zijn overgeleverd, zullen in principe vrij goed uit de bus komen bij een didactisch-pedagogische beoordeling, en men stelt zich bloot aan terechte kritiek als men wil spreken van een vernieuwing van de pedagogische wetenschap. Maar in werkelijkheid gaat het om iets heel anders. Wie vandaag Pestalozzi leest, wie de geschriften van Fröbel leest, wie Herbart leest en bovendien tot aan Dittes, zal ontdekken dat er veel moois
Blz. 163
in pädagogischer Beziehung ausgesprochen worden ist. Aber wer da ins innere Getriebe des Unterrichts-unddesErziehungswesenshineinschaut, selbst wenn man in das innere Getriebe der Pestalozzischen Schule selbst hineinschaut, dann zeigt sich, daß ein Geist darin nicht waltet, der diesen ausgesprochenen Grundsätzen, zu denen man sich durchaus in abstrakter Beziehung bekennen kann, entspricht. Man braucht nur zu verfolgen, was Fröbel an herber Kritik gegenüber Pestalozzischen Anstalten geschrieben hat. Und gerade wenn man die Entwickelung des Erziehungs- und Unterrichtswesens im 19. Jahrhundert verfolgt, wird man sehen, daß, trotzdem die Leute vielfach richtig denken, das Richtige nicht bewirkt, nicht getan wird. Woher kommt das? Darauf gibt es nur eine Antwort. Es ist die, daß das 19. Jahrhundert — gleichgültig aufweichen Kulturzweig man die Aufmerksamkeit richtet, es ist überall dasselbe —, daß das ganze Jahrhundert stand unter dem Einfluß der materialistischen Zeitströmung. Und wenn wir heute aus unserer anthroposophischen Grundüberzeugung heraus irgendeinen Erziehungsgrundsatz formulieren, so kann er wörtlich gleichklingen dem, was Pädagogen des 19. Jahrhunderts gesagt haben — wir müssen es anders meinen. Wir sprechen aus dem Geiste heraus, diese haben aus dem sie überwältigenden Impuls der materialistischen Weltanschauung gesprochen.
in pedagogisch opzicht is uitgesproken. Maar wie in de interne werking van het onderwijs- en opvoedingswezen kijkt, zelfs als men in de interne werking van de Pestalozziaanse school zelf kijkt, dan blijkt dat daar geen geest heerst die overeenkomt met deze uitgesproken principes, waartoe men zich in abstracte zin weliswaar kan bekennen. Men hoeft alleen maar te kijken naar wat Fröbel aan scherpe kritiek op de Pestalozziaanse instellingen heeft geschreven. En juist als men de ontwikkeling van het onderwijs en de opvoeding in de 19e eeuw volgt, zal men zien dat, hoewel de mensen vaak juist denken, het juiste niet wordt bewerkstelligd, niet wordt gedaan. <2> <3> Waar komt dat vandaan? Daar is maar één antwoord op. Dat is dat de 19e eeuw – ongeacht op welke tak van cultuur men zijn aandacht richt, het is overal hetzelfde – dat de hele eeuw onder invloed stond van de materialistische tijdsstroom. En als we vandaag vanuit onze antroposofische basisovertuiging een opvoedingsprincipe formuleren, kan dat letterlijk hetzelfde klinken als wat pedagogen uit de 19e eeuw hebben gezegd – wij moeten het anders bedoelen. Wij spreken vanuit de geest, zij spraken vanuit de overweldigende impuls van het materialistische wereldbeeld.
Wenn die Dinge noch so idealistisch klingen, so sind sie dennoch aus dem Geiste des Materialismus gedacht. Es handelt sich nicht darum, in abstrakter Beziehung etwas Neues zu finden, sondern darum, einen neuen Geist zu finden. Sehen Sie, auch Ihnen möchte ich heute etwas vorbringen, was ich in der letzten Zeit an einzelnen Orten schon wiederholt gesagt habe, was gerade in unserer Zeit berücksichtigt werden muß. Man hat heute die Meinung, wenn man von Materialismus spricht, daß der Materialismus eine falsche Weltanschauung ist, daß er abzulehnen ist, weil er nicht richtig ist. So einfach verhält sich die Sache nicht. Der Mensch ist ein seelisch-geistiges Wesen, er ist ein leiblich-physisches Wesen. Aber das Leiblich-Physische ist ein getreues Abbild des Seelisch-Geistigen, insofern wir leben zwischen Geburt und Tod. Und wenn die Menschen so verphilistert sind in den materialistischen Gedanken, wie das geworden ist im Laufe des 19. Jahrhundertsund bis in die Gegenwart hinein, dann wird immer mehr das LeiblichPhysische ein Abdruck dieses Seelisch-Geistigen, das selbst in den materialistischen Impulsen lebt. Dann ist es nicht etwas Falsches, wenn man sagt, das Gehirn denkt, dann wird es richtig. Es werden durch das Fest-darin-Stecken im Materialismus nicht bloß Menschen
Hoe idealistisch dit ook klinkt, het is toch vanuit de geest van het materialisme bedacht. Het gaat er niet om iets nieuws te vinden in een abstracte relatie, maar om een nieuwe geest te vinden. Ziet u, ook aan u wil ik vandaag iets voorleggen wat ik de laatste tijd op verschillende plaatsen al herhaaldelijk heb gezegd, en wat juist in onze tijd in aanmerking moet worden genomen. Tegenwoordig is men van mening dat, als men het over materialisme heeft, het materialisme een verkeerde wereldbeschouwing is, die moet worden afgewezen omdat ze niet juist is. Zo eenvoudig ligt de zaak echter niet. De mens is een ziels-geestelijk wezen, hij is een lijfelijk-fysiek wezen. Maar het lijfelijk-fysieke is een getrouwe afspiegeling van het het ziels-geestelijke, voor zover we leven tussen geboorte en dood. En als de mensen zo bekrompen zijn in het materialistische denken, zoals dat in de loop van de 19e eeuw en tot op de dag van vandaag is gebeurd, dan wordt het lijfelijk-fysieke steeds meer een afdruk van dit ziels-geestelijke, dat zelf leeft in de materialistische impulsen. Dan is het niet verkeerd om te zeggen dat de hersenen denken, dan wordt het juist. Door het vastzitten in het materialisme worden niet alleen mensen
Blz. 164
erzeugt, die schlecht denken über das Leibliche, Seelische und Geistige, sondern es werden materiell denkende und materiell fühlende Menschen erzeugt. Das heißt, der Materialismus bewirkt, daß der Mensch ein Denkautomat wird, daß der Mensch ein Wesen wird, das als physisches Wesen denkt, fühlt und will. Und es ist nicht bloß die Aufgabe der Anthroposophie, an die Stelle einer falschen Weltanschauung eine richtige zu setzen — das ist eine theoretische Forderung —, das Wesen der Anthroposophie heute besteht darin, daß angestrebt wird nicht nur eine andere Idee, sondern eine Tat: das Geistig-Seelische wieder herauszureißen aus dem Leiblich-Physischen, den Menschen heraufzuheben in die Sphäre des Geistig-Seelischen, damit er nicht ein Denk-, Fühl- und Empfindungsautomat sei. Die Menschheit steht heute in der Gefahr — einiges soll auch morgen im Zweigvortrag angedeutet werden —, das Seelisch-Geistige zu verlieren. Denn das, was leiblich-physisch ein Abdruck des Geistig-Seelischen ist, das steht heute, weil viele Menschen so denken, weil das Geistig-Seelische schläft, vor der Gefahr, in die ahrimanische Welt überzugehen, und das Geistig-Seelische wird sich verflüchtigen im Weltall. Wir leben in einer Zeit, in der die Menschen die Gefahr vor sich haben, durch den materialistischen Impuls die Seele zu verlieren. Dies ist eine ernste Sache. Dieser Tatsache steht man gegenüber. Diese Tatsache soll eigentlich heute das Geheimnis, das immer mehr und mehr offenbar werdende Geheimnis werden, aus dem heraus wir überhaupt fruchtbar wirken wollen.
die slecht denken over het lichamelijke, het zielsmatige en het geestelijke, maar er worden materieel denkende en materieel voelende mensen voortgebracht. Dat wil zeggen dat het materialisme ervoor zorgt dat de mens een denkende automaat wordt, dat de mens een wezen wordt dat als fysiek wezen denkt, voelt en wil. En het is niet alleen de taak van de antroposofie om een verkeerde wereldbeschouwing te vervangen door een juiste – dat is een theoretische eis –, de essentie van de antroposofie bestaat er vandaag de dag in dat niet alleen naar een ander idee wordt gestreefd, maar naar een daad: het het geestelijk-zielsmatige weer uit het lijfelijk-fysieke te rukken, de mens op te heffen naar de sfeer van het geestelijk-zielsmatige, zodat hij geen denk-, voel- en waarnemingsautomaat is. De mensheid loopt vandaag het gevaar – een en ander zal morgen ook in de voordracht worden aangegeven – het zielsmatige-geestelijke te verliezen. Want wat lijfelijk-fysiek een afdruk is van het geestelijk-zielsmatige, staat vandaag, omdat veel mensen zo denken, omdat het geestelijk-zielsmatige slaapt, voor het gevaar om over te gaan in de ahrimanische wereld, en het geestelijk-zielsmatige zal verdampen in het heelal. We leven in een tijd waarin mensen het gevaar lopen door de materialistische impuls hun ziel te verliezen. Dit is een ernstige zaak. Men wordt met dit feit geconfronteerd. Dit feit zou vandaag eigenlijk het geheim moeten zijn, het steeds meer en meer openbaar wordende geheim worden, van waaruit we überhaupt vruchtbaar willen werken.
Sehen Sie, aus einer Erkenntnis dieser Notwendigkeit eines Hinwendens der Menschheit zu einer spirituellen Betätigung — nicht bloß zu einer Umänderung einer Theorie —, aus dieser Erkenntnis heraus sind solche Dinge entstanden wie die Didaktik und Pädagogik der Waldorfschule. Und aus einem solchen Geiste heraus sollte hier gewirkt werden. Da ist vor allem zu schätzen, daß sich in Ihnen hier ein Kreis gefunden hat, der aus einem mehr oder weniger deutlichen Gefühl heraus sich sagt: es muß so gewirkt werden. Sie brauchen nur die Keime, die hier gelegt werden in der Waldorfschule, mit all dem wüsten Zeug, das als feindlicher Sturm heraufzieht, zu vergleichen. Wir haben die Schule begründet unter den letzten Nachwirkungen dessen, was wir von Stuttgart vom April 1919 an versuchten. Seit der Zeit hat sich ja so herrlich viel vollzogen. Vollständig versagt, meine lieben Freunde, das dürfen wir nicht vergessen, vollständig ins Wasser gefallen ist dasjenige, was da unternommen werden sollte mit dem gutgemeinten Aufruf zum Kulturrat im vorigen Jahre. Warum er versagen mußte, das zeigt der wüste Skandal am Goetheanum, das
Ziet u, vanuit het besef dat de mensheid zich moet richten op spirituele activiteiten – en niet alleen op een verandering van theorie – zijn zaken als de didactiek en pedagogiek van de Waldorfschool ontstaan. En vanuit een dergelijke geest moet hier worden gewerkt. <3> Het is vooral te waarderen dat er hier een kring is gevonden die vanuit een min of meer duidelijk gevoel zegt: zo moet er gewerkt worden. U hoeft alleen maar de kiemen die hier in de Waldorfschool worden gelegd te vergelijken met al het woeste gedoe dat als een vijandige storm opkomt. <4> We hebben de school opgericht onder de laatste nawerkingen van wat we vanaf april 1919 in Stuttgart hebben geprobeerd. Sinds die tijd is er zoveel moois gebeurd. Volledig mislukt, mijn beste vrienden, dat mogen we niet vergeten, volledig in het water gevallen is wat er vorig jaar met de goedbedoelde oproep tot een cultuurraad moest worden ondernomen. Waarom het moest mislukken, blijkt uit het woeste schandaal rond het Goetheanum, dat
Blz. 165
zeigt dieser krasse Niedergang des deutschen Geisteslebens, das sich doch nur als in einem Symptom in den Dingen am Goetheanum ausdrückt. Wir werden natürlich jetzt nötig haben in einer noch ganz anderen Weise, als wir es getan haben, unsere Kräfte darauf zu verwenden, um diesem Niedergang entgegenzuarbeiten. Das kann ja natürlich nicht von der Waldorfschule allein ausgehen, aber durch jene Erkenntnis, die unsere Waldorflehrer gezeigt haben, indem sie sich dieser Aufgabe gewidmet haben, sind sie die Berufenen, um nach dieser Richtung hin allgemein anthroposophisch-kulturell zu wirken. Das ist dasjenige, was ich heute am Schlüsse des ersten Schuljahres so lebhaft empfinden mußte, was ich mit den ernsten Worten gemeint habe, die ich in Gegenwart der Kinder heute morgen ausgesprochen habe. Die Kinder werden die Worte nicht verstanden haben, aber das macht nichts. Wir wissen, daß es sich nicht darum handelt, daß nur das herangebracht wird, was die Kinder verstehen, sondern manches, was später in den Seelen der Kinder lichtvoll aufgeht. Der Dank, den Herr Molt ausgesprochen hat, der wird auch von mir selbst warm empfunden im Namen desjenigen Geistes, der die Waldorfschule durchdringen soll, der immer mehr und mehr der Geist der mitteleuropäischen Kultur werden soll. Diejenigen, die sich selbst materialistisch machen, die ihre Seele verlieren, so daß die Zivilisation eine materialistische Zivilisation würde, diejenigen Menschen wären heute noch zu retten, wenn das, was wir hier an Waldorfschulgeist haben, weiter in der Welt verbreitet werden könnte.
deze flagrante achteruitgang van het Duitse geestesleven toont, dat zich toch alleen maar als een symptoom in de zaken rond het Goetheanum uitdrukt. We zullen nu natuurlijk op een heel andere manier dan we tot nu toe hebben gedaan onze krachten moeten aanwenden om deze achteruitgang tegen te gaan. Dat kan natuurlijk niet alleen vanuit de Waldorfschool gebeuren, maar door het inzicht dat onze Waldorfleraren hebben getoond door zich aan deze taak te wijden, zijn zij de aangewezenen om in deze richting algemeen antroposofisch-cultureel te werken. Dat is wat ik vandaag, aan het einde van het eerste schooljaar, zo levendig heb gevoeld, wat ik bedoelde met de ernstige woorden die ik vanmorgen in aanwezigheid van de kinderen heb uitgesproken. [Rudolf Steiner in der Waldorfschule GA 298/57Vertaald/49] De kinderen zullen de woorden niet hebben begrepen, maar dat maakt niet uit. We weten dat het er niet om gaat alleen datgene aan te bieden wat de kinderen begrijpen, maar ook veel wat later in de zielen van de kinderen lichtrijk tot bloei komt. De dank die de heer Molt heeft uitgesproken, wordt ook door mijzelf warm gevoeld in naam van de geest die de Waldorfschool moet doordringen, die steeds meer en meer de geest van de Midden-Europese cultuur moet worden. Degenen die zichzelf materialistisch maken, die hun ziel verliezen, zodat de beschaving een materialistische beschaving zou worden, die mensen zouden vandaag nog te redden zijn, als datgene wat we hier aan Waldorfschoolgeest hebben, verder in de wereld verspreid zou kunnen worden.
Wir müssen selbstverständlich die Waldorfschule behüten vor jedem Scheinwesen. Wir müssen uns klar sein darüber, daß wir gewissermaßen immer zurückhaltender und zurückhaltender sein müssen gegenüber all denjenigen Leuten, die, nachdem sie gehört haben, die Waldorfschule ist begründet worden, es nun als nächste Aufgabe betrachten, ihr Welt-Herumlungern darauf auszudehnen, daß sie auch in die Waldorfschule hineinriechen, um hier zu hospitieren, um hier einiges mitzunehmen, um etwas Ähnliches da oder dort einfließen zu lassen. Wir müssen uns klar sein darüber, daß es sich nicht darum handelt, das zu fördern, daß möglichst viel Welt-Herumlungerer hier hospitieren, sondern daß es darauf ankommt, daß der anthroposophische Geist klar da sein muß, aus dem heraus die Nachfolgeschaft der Waldorfschule entstehen soll. Zu mir kam vor einigen Monaten eine Persönlichkeit, die auch in Frankreich etwas Ähnliches begründen will wie eine Waldorfschule, und fragte, ob ich nicht Ratschläge dazu geben könne, ob sie nicht
We moeten natuurlijk de Waldorfschool beschermen tegen elke schijnwereld. We moeten ons ervan bewust zijn dat we in zekere zin steeds terughoudender moeten zijn ten opzichte van al die mensen die, nadat ze hebben gehoord dat de Waldorfschool is opgericht, het nu als hun volgende taak beschouwen om verder in de wereld rond te kijken, zodat ze ook in de Waldorfschool kunnen rondneuzen, om hier te komen kijken, om hier het een en ander mee te nemen, om hier en daar iets soortgelijks te laten instromen. We moeten ons ervan bewust zijn dat het er niet om gaat om zoveel mogelijk mensen die in de wereld rondneuzen hier te laten meelopen, maar dat het erom gaat dat de antroposofische geest duidelijk aanwezig moet zijn, waaruit moet voortkomen hoe het met de Waldorfschool verder gaat. Enkele maanden geleden kwam er iemand bij mij die ook in Frankrijk iets soortgelijks als een Waldorfschool wil oprichten en vroeg of ik advies kon geven over de vraag of zij niet
Blz. 166
hier in der Waldorfschule hospitieren könne. Ich habe ihr gesagt, anerkannt, als im Geiste der Waldorfschule gehalten, würde dasjenige, was sie in Frankreich, in Paris, begründen will, von mir nur dann, wenn es ganz genau ebenso eingerichtet würde, wie die Waldorfschule eingerichtet ist. Es müßten sich sodann die französischen Freunde zunächst bereit erklären, mich dorthin zu rufen, um einen Kurs abzuhalten, nicht wahr, und ausdrücklich erklären, daß die Schule aus demselben Geist hervorgegangen ist. Sonst würde ich es strikt ablehnen, daß so etwas wie eine Nachfolgerschaft vorliegt. Glauben Sie nicht, daß solche Antworten nur eigensinnige Dinge sind. Sie müssen sich klar sein darüber, wir kommen nicht weiter, wenn wir uns nicht auf den Standpunkt des bestimmt Anthroposophischen stellen, wenn wir uns nicht freihalten von jeder irgendwie gearteten Kompromißlerei. Stellen wir uns auf einen scharfbegrenzten Standpunkt, dann ist es nicht ausgeschlossen, daß wir selbst in Paris eine Waldorfschule begründen können. Es kommt nur darauf an, daß wir uns nicht bewegen lassen, irgendwie Kompromisse zu schließen. Heute ist es so, daß man am weitesten kommt, wenn man sich fest auf einen bestimmten Standpunkt stellt. Nach außen mag man konziliant sein, aber innerlich, wenn es sich um Prinzipielles handelt, da kommt es darauf an, daß man ganz fest auf seinen Standpunkt sich stellt. Dazu ist es notwendig, die Kraft zu haben, die Dinge wirklich radikal zu durchschauen und keine Neigung zu irgendwelchem Kompromiß zu haben. Sie wissen ja, wenigstens im Sinne und Geist der Führung nach haben wir uns bemüht, während des ersten Jahres solche feste Standpunkte anzustreben.
hier in de Waldorfschool stage konden lopen. Ik heb haar gezegd, dat wat zij in Frankrijk, in Parijs, wil oprichten, door mij alleen dan erkend wordt als de geest van de Waldorfschool, als het precies zo zou worden ingericht als de Waldorfschool is opgezet. De Franse vrienden zouden dan eerst bereid moeten zijn mij daarheen te roepen om een cursus te geven, nietwaar, en uitdrukkelijk verklaren dat de school uit dezelfde geest is voortgekomen. Anders zou ik het strikt afwijzen dat er sprake is van een soort opvolging. Denk niet dat zulke antwoorden alleen maar eigenzinnige dingen zijn. <4> <5> U moet zich realiseren dat we niet verder komen als we niet het standpunt van het uitgesproken antroposofische innemen, als we ons niet vrijhouden van elke vorm van compromis. Als we een scherp afgebakend standpunt innemen, is het niet uitgesloten dat we zelfs in Parijs een Waldorfschool kunnen oprichten. Het komt er alleen op aan dat we ons niet laten verleiden tot het sluiten van compromissen Vandaag de dag is het zo dat je het verst komt als je vastberaden een bepaald standpunt inneemt. Naar buiten toe mag je verzoenend zijn, maar innerlijk, als het om principes gaat, is het belangrijk dat je heel vastberaden je standpunt inneemt. Daarvoor is het nodig om de kracht te hebben om de dingen echt radicaal te doorzien en geen neiging te hebben tot enig compromis. U weet immers dat we, althans in de zin en geest van het besturen, ons tijdens het eerste jaar hebben ingespannen om zulke vaste standpunten na te streven.
Ich hoffe, daß sie immer mehr zum Ausdruck kommen werden. Sie selbst als Lehrer der Waldorfschule werden sich immer mehr in die Durchschlagskraft des Geistes hineinfinden und die Möglichkeit finden, alle Kompromisse beiseite zu lassen. Wir können nicht darum herum kommen, daß allerlei Leute von außen in die Angelegenheiten der Schule hineinreden. Wenn wir nur selbst in unserem Gemüte nichts von der notwendigen Anschauung, die wir haben müssen, aufgeben, daß im Grunde genommen jede Zustimmung, die von irgendwelcherpädagogischen Seite von heute kommt, zu dem, was in der Waldorfschule geschieht, uns eher traurig stimmen könnte als heiter. Wenn solche Leute, die im heutigen pädagogischen Leben drinnenstehen, uns loben, da müssen wir denken, da muß etwas bei uns nicht stimmen. Wir brauchen nicht jeden gleich hinauszuwerfen, der uns lobt, aber wir müssen uns klar sein, daß wir sorgfältig untersuchen, was wir nicht richtig machen, wenn wir gelobt werden
Ik hoop dat ze steeds meer tot uiting zullen komen. Uzelf als leraar aan de Waldorfschool zult steeds meer de slagkracht van de geest ontdekken en de mogelijkheid vinden om alle compromissen terzijde te schuiven. We kunnen er niet omheen dat allerlei mensen van buitenaf zich mengen in de zaken van de school. Als we zelf maar niets opgeven van de noodzakelijke visie die we moeten hebben, dat in feite elke instemming die van welke pedagogische kant dan ook komt met wat er in de Waldorfschool gebeurt, ons eerder verdrietig dan vrolijk zou kunnen stemmen. Als zulke mensen, die deel uitmaken van het huidige pedagogische leven, ons prijzen, moeten we denken dat er iets niet klopt bij ons. We hoeven niet iedereen die ons prijst meteen weg te sturen, maar we moeten ons wel realiseren dat we zorgvuldig moeten onderzoeken wat we niet goed doen als we geprezen worden
Blz. 167
von denjenigen, die im heutigen Erziehungswesen drinnenstehen. Das muß unsere gründliche Überzeugung werden. Indem ich ganz lebhaft empfinde, was es eigentlich von Ihnen bedeutet, daß Sie sich mit Ihrer ganzen Persönlichkeit der Angelegenheit der Waldorfschule gewidmet haben, möchte ich an das Gesagte dieses eine noch hinzufügen: Wir müssen auch innerlich, dem Gemüte nach, tatsächlich Anthroposophen sein im tiefsten Sinne des Wortes als Waldorflehrer und müssen Ernst machen können mit einer Idee, die auf anthroposophischem Boden wiederholt ausgesprochen worden ist, die für uns wichtig ist: Wir sind zu einer bestimmten Zeit heruntergestiegen aus den geistigen Welten in die physische Welt. Diejenigen, die uns als Kinder entgegentreten, sind später heruntergekommen, sie haben die geistige Welt noch eine Zeitlang durchlebt, in der wir schon hier in der physischen Welt waren. Es ist etwas ungeheuer innerlich Erwärmendes, etwas ganz in der Seele Wirkendes, wenn man in einem Kinde sieht ein Wesen, das einem etwas herunterträgt aus der geistigen Welt, das man nicht selbst mitgemacht hat, in der geistigen Welt, weil man älter ist. Dieses Ältersein bedeutet für uns noch etwas ganz anderes. Wir empfangen mit jedem Kinde eine Botschaft aus der geistigen Welt über Dinge, die wir nicht mehr miterlebt haben.
door degenen die vandaag de dag in het onderwijs werkzaam zijn. Dat moet onze diepe overtuiging worden. <5> <6> Omdat ik heel levendig voel wat het eigenlijk voor u betekent dat u zich met uw hele persoonlijkheid aan de zaak van de Waldorfschool hebt gewijd, wil ik aan het gezegde nog dit toevoegen: We moeten ook innerlijk, in ons hart, werkelijk antroposofen zijn in de diepste zin van het woord als Waldorfleerkrachten en we moeten serieus kunnen omgaan met een idee dat herhaaldelijk op antroposofische grond is uitgedrukt en dat voor ons belangrijk is: we zijn op een bepaald moment uit de geestelijke werelden naar de fysieke wereld afgedaald. Degenen die we als kinderen ontmoeten, zijn later neergedaald, zij hebben de geestelijke wereld nog een tijdje doorleefd, terwijl wij al hier in de fysieke wereld waren. Het is iets ongelooflijk hartverwarmends, iets dat diep in de ziel werkt, wanneer je in een kind een wezen ziet dat voor jou iets meebrengt uit de geestelijke wereld, iets wat je zelf niet hebt meegemaakt in de geestelijke wereld, omdat je ouder bent. Dit ouder zijn betekent voor ons nog iets heel anders. Met elk kind ontvangen we een boodschap uit de geestelijke wereld over dingen die we niet meer hebben meegemaakt.
Dieses Bewußtsein gegenüber der Botschaft, die das Kind herunterträgt, das ist ein positives Gefühl, das in vollem Ernst Platz greifen kann in der Waldorflehrerschaft, das der abwärtsgehende Kulturverlauf bekämpft, sogar getreten hat. Das tun auch die traditionellen Religionsbekenntnisse, die von allen Kanzeln die Ewigkeit predigen, die Post-mortem-Ewigkeit, jene Ewigkeit, auf die die Leute hinschauen aus dem raffinierten Egoismus ihrer Seele heraus, weil sie nicht zugrunde gehen wollen. Der Mensch geht nicht zugrunde, aber es handelt sich darum, wie man zur Überzeugung kommt von der Ewigkeit der Seele, ob aus Egoismus heraus, oder ob man lebendig, aus der Anschauung, drinnensteht in der Erfassung der ewigen Menschenseele. Hier in dieses lebendige Darinnenstehen führt das Hinschauen auf die Präexistenz der Seele, das Hinschauen auf das, was der Mensch vor der Geburt erlebt, das Hinschauen auf den Menschen hier in der physischen Welt, wie sein Leben eine Fortsetzung desjenigen ist, was er vorher erlebt hat. Die traditionellen Bekenntnisse, die versumpft sind, diese Bekenntnisse bekämpfen am schärfsten die Präexistenz, dasjenige, was den Menschen selbstlos machen kann, dasjenige, was niemals zielt auf dieses dumpfe, versumpfte erkenntnislose Glauben, das zielen muß auf Wissen, auf das klare Licht der Erkenntnis.
Dit bewustzijn van de boodschap die het kind uitdraagt, is een positief gevoel dat in alle ernst zijn intrede kan doen bij Waldorfleerkrachten, die de neergaande culturele ontwikkeling bestrijden, zelfs hebben bestreden. Dat doen ook de traditionele religieuze geloofsbelijdenissen, die vanaf alle preekstoelen de eeuwigheid prediken, de postmortale eeuwigheid, die eeuwigheid waarnaar de mensen kijken vanuit het geraffineerde egoïsme van hun ziel, omdat ze niet ten onder willen gaan. De mens gaat niet ten onder, maar het gaat erom hoe men tot de overtuiging komt van de eeuwigheid van de ziel, of dat nu uit egoïsme is, of dat men levendig, vanuit de aanschouwing, staat in het begrip van de eeuwige mensenziel. Hier, in dit levendige binnenstaan, leidt het kijken naar het voorbestaan van de ziel, het kijken naar wat de mens vóór de geboorte ervaart, het kijken naar de mens hier in de fysieke wereld, hoe zijn leven een voortzetting is van wat hij eerder heeft meegemaakt. De traditionele geloofsbelijdenissen, die zijn verzand, bestrijden het scherpst het voorbestaan, datgene wat de mens onbaatzuchtig kan maken, datgene wat nooit gericht is op dit doffe, verzande, onwetende geloof, dat gericht moet zijn op kennis, op het heldere licht van het inzicht.
Blz. 168
Solche Dinge werden praktisch, wenn wir sagen: Dieses Kind ist später heruntergekommen aus der geistigen Welt als ich selbst. Ich kann erraten aus dem, was es mir entgegenlebt, was geschehen ist in der geistigen Welt, nachdem ich selbst die geistige Welt verlassen habe. Daß wir das als lebendiges Gefühl in uns tragen, das ist eine rechte Lehrermeditation, von einer ungeheuer großen und starken Bedeutung. Und durch ein solches bestimmtes Ausleben des anthroposophischen Wesens werden wir in Wahrheit dasjenige, was Lehrer sind, die aus anthroposophischem Geist heraus wirken. Das Beste, was hier in Anthroposophie entwickelt wird, ist nicht dasjenige, was die Welt-Herumlungerer bei uns heraushospitieren wollen, das Beste ist dasjenige, was sich in Ihren Gemütern,in Ihren Seelen, als der Geist der Waldorfschule entwickelt. Es ist wirklich im ersten Jahre dieser Geist in Ihren Seelen schon lebendig. Und es soll unser Bemühen sein — das wollte ich mit diesen Worten zu Ihnen sprechen —, gerade diesen Geist in der Folgezeit weiter zu pflegen. Aus diesem Geiste heraus wollen wir auch versuchen, alle Einzelmaßnahmen vorzunehmen. Es hat mir leid getan, daß ich erst am 24. kommen konnte, denn bei der Ausgestaltung der Zeugnisse wäre ich gerne dabei gewesen. Das was ich sage, praktisch-pädagogische Psychologie zu treiben, das muß ausgebaut werden. Ich sehe, wie sehr Sie sich haben angelegen sein lassen, diese Psychologie sich zur Kraft werden zu lassen. Wir wollen weiter streben, denn wenn wir uns entschlossen haben, Waldorflehrer zu sein aus einem welthistorischen Impuls heraus: wir wollen es im ernstesten Sinne bleiben, wiederum aus einem großen welthistorischen Impuls heraus.
Zulke dingen worden praktisch als we zeggen: dit kind is later uit de geestelijke wereld neergedaald dan ikzelf. Ik kan uit wat het mij tegemoet leeft raden wat er in de geestelijke wereld is gebeurd nadat ik zelf de geestelijke wereld heb verlaten. Dat we dat als een levend gevoel in ons dragen, dat is een echte lerarenmeditatie, van een enorm grote en sterke betekenis. En door een dergelijke bepaalde beleving van het antroposofische wezen worden we in werkelijkheid datgene wat leraren zijn, die vanuit de antroposofische geest werken. Het beste wat hier in de antroposofie wordt ontwikkeld, is niet datgene wat de wereld-rondhangers bij ons willen ontfutselen, het beste is datgene wat zich in uw gemoed, in uw ziel ontwikkelt als de geest van de Waldorfschool. Deze geest leeft werkelijk al in het eerste jaar in uw ziel. En het moet ons streven zijn – dat wilde ik u met deze woorden zeggen – om juist deze geest in de komende tijd verder te koesteren. Vanuit deze geest willen we ook proberen alle afzonderlijke maatregelen te nemen. <6> Ik vond het jammer dat ik pas op de 24e kon komen, want ik had graag bij de opstelling van de getuigschriften aanwezig willen zijn. <7> Wat ik bedoel met praktisch-pedagogische psychologie, moet verder worden uitgewerkt. Ik zie hoe zeer u zich heeft ingezet om deze psychologie tot kracht te laten komen. We willen verder streven, want als we hebben besloten om Waldorfleerkracht te worden vanuit een wereldhistorische impuls, dan willen we dat ook in de meest serieuze zin blijven, opnieuw vanuit een grote wereldhistorische impuls. <7>
(Dr. Steiner, der bis dahin stehend gesprochen hatte, setzt sich nieder.)
(Dr. Steiner, die tot dan toe staand had gesproken, gaat zitten.)
Dr. Steiner: Wir wollen jetzt weitergehen in unseren Verhandlungen. Namentlich werden wir einiges zu besprechen haben, was sich uns in der letzten Zeit ergeben hat, und dann werden wir zu sorgen haben für die Art und Weise, wie unser Unterricht und die Führung weitergehen sollen.
<8> Laten we nu verdergaan met onze besprekingen. We zullen met name een aantal zaken bespreken die zich de laatste tijd hebben voorgedaan, en daarna zullen we ons moeten buigen over de manier waarop ons onderwijs en ons leiderschap verder moeten worden vormgegeven.
X. berichtet über die Zeugniskonferenzen. Es sei bei einzelnen Kindern die Frage entstanden, ob sie nach Alter und Kenntnissen auch wohl in der richtigen Klasse wären.
X. brengt verslag uit over de getuigschriftvergaderingen. Bij sommige kinderen is de vraag gerezen of zij, gezien hun leeftijd en kennis, wel in de juiste klas zitten.
Dr. Steiner: Eine sehr wichtige Frage, und es wird ja natürlich berücksichtigt werden müssen, daß die Lösung der Frage praktisch nicht ganz leicht sein wird. Aber wenn Sie jetzt, namentlich beim Durchsprechen der Dinge, die zum Verfassen der Zeugnisse geführt
Een zeer belangrijke vraag, en er zal natuurlijk rekening mee moeten worden gehouden dat het antwoord op deze vraag in de praktijk niet zo eenvoudig zal zijn. Maar als u nu, met name bij het bespreken van de zaken die hebben geleid tot het opstellen van de getuigschriften
Blz. 169
haben, nach dieser Richtung bestimmte Eindrücke bekommen haben, so wird es notwendig sein, diese vielleicht im einzelnen zu besprechen. Die ganze Frage nimmt sich anders aus, wenn es sich nur um einzelne Fälle handelt, oder wenn in einem erheblichen Maße Schüler nicht in der richtigen Klasse gesessen haben. Wir müssen eine Vorstellung bekommen darüber, wie groß die Anzahl der Schüler sein könnte, die wir das nächste Mal nicht in eine nächsthöhere Klasse setzen, sondern in eine niederere Klasse zu setzen haben; wir müssen das im einzelnen durchgehen, namentlich die Zahl. Natürlich, eine neue Verteilung der Schüler im größeren Maße wirkt zurück auf unsere unzulänglichen Maßnahmen bei diesem Schulanfang, bei dem wir uns haben leiten lassen, einfach die Kinder hereinzunehmen nach Maßgabe der Klassen, in denen sie draußen waren. Wir werden vielleicht nicht davor zurückschrecken dürfen, uns in dieser Beziehung zu desavouieren. Das müssen wir im einzelnen durchprüfen. Ich würde die Lehrer, die solche Kinder in den Klassen haben, von denen sie glauben, daß sie nicht richtig in der.Klasse waren, bitten, sich auszusprechen. Kann man etwas über solche sagen?
indrukken in die richting hebt gekregen, dan zal het nodig zijn om deze misschien in detail te bespreken. De hele kwestie ziet er anders uit als het alleen om individuele gevallen gaat, of als een aanzienlijk aantal leerlingen niet in de juiste klas heeft gezeten. We moeten een idee krijgen van het aantal leerlingen dat we de volgende keer niet in een hogere klas, maar in een lagere klas moeten plaatsen; we moeten dat in detail doornemen, met name het aantal. Natuurlijk heeft een nieuwe verdeling van de leerlingen in grotere mate een terugwerkende kracht op onze ontoereikende maatregelen bij deze schoolstart, waarbij we ons hebben laten leiden door de kinderen gewoon op te nemen op basis van de klassen waarin ze op een andere school zaten. We zullen misschien niet mogen terugdeinzen om er in deze relatie afstand van te nemen. We moeten dat in detail onderzoeken. Ik zou de leraren die zulke kinderen in de klassen hebben waarvan zij denken dat ze niet in de juiste klas zaten, willen vragen zich uit te spreken. Kan men iets over zulke kinderen zeggen?
X. erwähnt den G. T. in der 4. Klasse, der zu alt ist.
X. noemt G. T. in de 4e klas, die te oud is.
Dr. Steiner: Bei G. T. würde es sich darum handeln, ob wir ihn in eine andere Klasse setzen. Es fragt sich, ob wir das nächstes Jahr noch nachholen können. Er ist beinahe zwölf Jahre alt. Ich glaube doch, daß wir es versuchen sollten. Die Sache mit dem Französischen und Englischen, die kann nebenbei geregelt werden. Er lernt sehr gut. Das Zeugnis ist so, daß er mit Unrecht in der 4. sitzt. Man ist verpflichtet, diesen Unterschied wieder gut zu machen. (Zu Fräulein Dr. v. Heydebrand:) Haben Sie mit dem F. R. schon irgendwelche Erfahrungen gemacht?
Bij G. T. zou het erom gaan of we hem in een andere klas plaatsen. De vraag is of we dat volgend jaar nog kunnen inhalen. Hij is bijna twaalf jaar oud. Ik denk toch dat we het moeten proberen. De kwestie met het Frans en Engels kan terloops worden geregeld. Hij leert heel goed. Het rapport laat zien dat hij ten onrechte in de 4e zit. Men is verplicht om dit verschil weer goed te maken. (Tegen juffrouw Dr. v. Heydebrand:) Heeft u al ervaring met F. R.?
X.: Sein Betragen ist ausgezeichnet. Er hat nicht die Kenntnisse der Kinder meiner Klasse.
X.: Zijn gedrag is uitstekend. Hij heeft niet de kennis van de kinderen in mijn klas.
Dr. Steiner: Aber die Reife hat er. Mitkommen wird er sicher. Dann ist dies kein Fehlschluß gewesen. Im Zusammenhang damit können wir auf die Frage eingehen, von der ich gehört habe, daß sie Ihnen sehr viel Kopfzerbrechen machte. Nicht wahr, ich kann mir denken, wie ungeheuer schwierig es werden soll, aber es muß sachlich erwogen werden, ob wir nicht eben eine Klasse zusammenstellen als 6., die psychologisch alle die Eigentümlichkeiten hätte, die die jetzige 5. hat; ob wir nicht doch eine Nebenklasse einrichten. Es ist nicht notwendig, daß wir sie in der
Maar hij heeft de rijpheid. Hij zal zeker meekomen. Dan is dit geen verkeerde beslissing geweest. In verband hiermee kunnen we ingaan op de vraag waarvan ik heb gehoord dat u zich daar veel zorgen over maakte. Ik kan me voorstellen hoe ontzettend moeilijk het zal worden, maar we moeten objectief overwegen of we niet gewoon een klas samenstellen als 6e klas, die psychologisch gezien alle eigenaardigheden heeft die de huidige 5e klas heeft; of we toch niet een nevenklas moeten instellen. Het is niet nodig dat we ze
Blz. 170
Mitte auseinander schneiden, es kann so sein, daß Sie als bisherige Klassenlehrerin absolut das freie Vorschlagsrecht hätten. Es sind einundfünfzig Kinder; also ich meine, es würde so sein müssen, daß Sie das Vorschlagsrecht hätten, daß Sie eventuell Ihre 6. Klasse aus dreißig zusammenstellen und zwanzig abspalten würden. Und da würde ich absolut das Vorschlagsrecht für jeden einzelnen nehmen. Wählen Sie fünfzehn Buben und fünfzehn Mädchen aus.
zonder meer halveren, het kan zijn dat u als huidige klaslerares absoluut het vrije recht van keuze zou hebben. Het zijn eenenvijftig kinderen; dus ik bedoel, het zou zo moeten zijn dat u het recht van keuze zou hebben, dat u eventueel uw 6e klas uit dertig zou samenstellen en twintig zou afsplitsen. En dan zou ik absoluut het recht nemen bij de keuze voor elk individu een voorstel te doen. Kies vijftien jongens en vijftien meisjes uit.
X.; Ich hatte eine Liste, sechsundzwanzig für mich.
X.; Ik voor mij had een lijst, zesentwintig.
Dr. Steiner: Wie Sie es wollen. Dieser Vorschlag steht ganz bei Ihnen. Aber es scheint doch, daß dies gemacht werden müßte, denn die Klasse war etwas zu groß. Was haben Sie gegen die Teilung der Klasse? Sie haben sie alle so gern, daß Sie keinen weggeben wollen. Es ist doch besser. Sie werden mit dem Pensum der 6. Klasse leichter zurechtkommen, wenn Sie nicht mehr als dreißig haben. Wenn Sie also selbst die zurückbehalten, die Sie für richtig halten, und eine Klasse von zwanzig abspalten, werden Sie auch einverstanden sein können. Das ist richtig. Dann wird ja auch das leichter sich machen lassen mit solchen Leuten wie G. T. Ist noch jemand, der in Betracht käme?
Zoals u wilt. Dit voorstel is geheel aan u. Maar het lijkt erop dat dit moet gebeuren, want de klas was iets te groot. Wat heeft u tegen het splitsen van de klas? U vindt ze allemaal zo aardig dat u niemand wil laten gaan. Toch is het beter. U zult gemakkelijker met de lesstof van de 6e klas kunnen omgaan als u niet meer dan dertig leerlingen heeft. Als u dus zelf degenen behoudt die u geschikt acht, en een klas van twintig afsplitst, zult u het daar ook mee eens kunnen zijn. Dat klopt. Dan wordt het ook makkelijker met mensen als G. T. Is er nog iemand anders die in aanmerking komt?
X.: Ich hätte den A. S. K. in der 6. Klasse. Er ist Epileptiker und mußte monatelang wegbleiben.
X.: Ik zou A. S. K. in de zesde klas hebben. Hij is epileptisch en moest maandenlang wegblijven.
Dr. Steiner: Der müßte wieder in der 6. bleiben. Den würde man in die neue 6. setzen. Wir wollen im allgemeinen mit dem Sitzenbleiben vorsichtig sein. Bei ihm müßte mit den Eltern gesprochen werden.
Hij zou weer in de zesde klas moeten blijven. Hij moet in de nieuwe zesde klas worden geplaatst. Over het algemeen willen we voorzichtig zijn met doubleren. In zijn geval zou er met de ouders moeten worden gesproken.
X.: Heikel ist es. Die Eltern werden es nicht verstehen. Sie sind nicht sehr günstig eingestellt; es gibt mit dem Buben immer Schwierigkeiten.
X.: Dat is een delicate kwestie. De ouders zullen het niet begrijpen. Ze staan er niet erg positief tegenover; er zijn altijd problemen met die jongen.
Dr. Steiner: Das darf kein Grund sein. Nun gewiß nicht! Der Vater ist ja ein vernünftiger Mensch; er ist kein wahrer Mensch, vernünftig ist er doch. Man wird am besten mit ihm reden, nicht mit seiner Frau. Der Bub, der erweist sich als verwahrlost. Nicht wahr, es würde ja an sich nichts machen, wenn er in der 6. Klasse bleibt; es ist nur dieFrage, ob er nicht hinausgenommen wird, und ob wir es dazu kommen lassen sollen. Es liegt auch der Grund vor: bei dem Buben ist es so, wenn er wirklich herauskommt, dann ist es Schluß. Wenn er hier bleibt, wird er nicht weiter herunterkommen. Nach dem Zeugnis ist es nicht gut anders möglich, als daß man ihn in der 6. zurückläßt. Zunächst würde ich vorschlagen, man redet einmal mit dem Vater. Es braucht erst zu geschehen, wenn das neue Schuljahr beginnt. Es hat Vorteile, wenn der Junge die 6. noch einmal
Dat mag geen reden zijn. Zeker niet! De vader is een redelijk mens; hij is geen reëel mens, maar hij is wel redelijk. Je kunt het beste met hem praten, niet met zijn vrouw. De jongen blijkt verwaarloosd te zijn. Het zou op zich niets uitmaken als hij in de zesde klas blijft; het is alleen de vraag of hij niet van school wordt gestuurd en of we dat moeten laten gebeuren. Er is ook een reden: bij deze jongen is het zo dat als hij echt van school wordt gestuurd, het voorbij is. Als hij hier blijft, zal hij niet verder achteruitgaan. Na het rapport is er geen andere mogelijkheid dan hem in de zesde klas te laten zitten. Ik zou voorstellen om eerst eens met de vader te praten. Dat hoeft pas te gebeuren als het nieuwe schooljaar begint. Het heeft voordelen als de jongen de zesde klas nog een keer doet.
Blz. 171
macht. Ich würde dem Vater das einfach objektiv auseinanderlegen; so wie Sie ihn beurteilen müßten, muß man sagen, wenn er manches von dem, was er lückenhaft gehört hat, noch einmal hören würde, wäre es gut. Wenn Sie dann bemerken, daß der Vater ihn herausnehmen würde, so nehmen wir ihn herauf in die 7. Klasse. Aber es ist eine schwierige Sache. Es sind nur diese paar Fälle?
Ja. Ik zou het gewoon objectief aan de vader uitleggen; aangezien je hem moet beoordelen, moet je zeggen dat het goed zou zijn als hij sommige dingen die hij nu maar gedeeltelijk heeft gehoord, nog eens zou horen. Als je dan merkt dat de vader hem van school wil halen, zullen we hem tot en met de zevende klas laten meedoen. Maar het is een lastige kwestie. Gaat het hier alleen om deze paar gevallen?
X. fragt wegen des F. M. in der 4. Klasse.
X. vraagt naar F.M. in de vierde klas.
Dr. Steiner: Da liegt kein richtiger Grund vor, den müßten wir schon mitnehmen. Das ist ein schwer zu behandelnder, schwacher Schüler. Den müssen wir vorläufig mitnehmen. Man kann etwas tun, daß er das eine oder das andere lernt, daß er nachkommt. Da würde man sich zu stark desavouieren.
Er is geen echte reden waarom we hem mee zouden moeten nemen. Hij is een lastige, zwakke leerling. We moeten hem voorlopig wel meenemen. Er kan iets gedaan worden zodat hij dit of dat leert, zodat hij zijn achterstand inhaalt. Je zou te veel afstand kunnen nemen.
X. fragt wegen K. A. in der 5. Klasse und schlägt vor, daß er ein Vierteljahr in die Hilfsklasse kommt.
X. vraagt naar K.A. in de vijfde klas en stelt voor dat hij een kwart jaar naar de ondersteuningsklas gaat.
Dr. Steiner (zu Dr. Schubert): Vielleicht können Sie sich für ein Vierteljahr die Aufgabe setzen, ihn nachzubringen. Offenbar liegt eine gewisse Gehirnweiche in der Familie. Da würde ich doch raten, ihn mitzunehmen. Die H. bleibt weiter bei Ihnen in der Hilfsklasse, und man kann es dann entscheiden, wenn Sie finden, daß sie soweit nachgeholt hat, daß sie in eine Klasse kommen kann. Die Hilfsklasse bleibt wie bisher zusammen.
Dr. Steiner (tegen Dr. Schubert): Misschien kunt u zich voornemen hem een kwart jaar mee te nemen. Blijkbaar is er een bepaalde hersenzwakte in de familie. Ik zou u aanraden hem mee te nemen. H. blijft in jullie hulpklas en er kan dan een besluit worden genomen wanneer jullie vinden dat ze voldoende heeft ingehaald om deel te kunnen nemen aan een reguliere klas. De ondersteuningsklas blijft zoals voorheen bij elkaar.
Ich dachte, die M. G. wird in der nächsten 2. Klasse nicht mitkommen können. Sie wird ziemlich lange in der Hilfsklasse bleiben müssen, das ist so ein Kind, bei dem doch eines schönen Tages der Knopf aufspringen könnte. Es könnte sein, daß der Knopf kommt. Wir behalten sie doch in der Hilfsklasse und entscheiden später. Wenn Sie sie in der untersten Klasse mitmachen lassen wollen, das schadet nichts, wenn sie da mitmacht. Da kann sie auch sein. Lassen Sie sie da in der untersten Klasse mitmachen. Im allgemeinen ist es ja nicht so, daß wir eine Revision vornehmen müssen. Die Fälle, die wir vorgehabt haben, lassen sich ohne weiteres lösen. Eine richtige Revision brauchen wir nicht vorzunehmen. Beim Fremdsprachenunterricht ist es so, daß man leichter zurechtkommt, weil es immerhin da nicht so streng klassenweise eingeteilt ist. Wir sollten nicht so streng klassenweise gehen im Sprachunterricht. Es hat sich so herausgebildet, aber im ganzen braucht der Sprachunterricht nicht klassenmäßig eingerichtet zu werden.
Ik dacht dat M.G. het in de volgende tweede klas niet zou redden. Ze zal nog een tijdje in de ondersteuningsklas moeten blijven; ze is het type kind dat misschien ooit een doorbraak zal hebben. Het is mogelijk dat die doorbraak er komt. We laten haar in de hulpklas en beslissen later. Als je wilt dat ze meedoet in de laagste klas, kan dat geen kwaad. Ze kan daar ook bij zijn. Laat haar meedoen in de laagste klas. Over het algemeen hoeven we niets te herzien. De gevallen die we in gedachten hadden, kunnen gemakkelijk worden opgelost. We hoeven geen echte herziening door te voeren. Met vreemdetalenonderwijs is het makkelijker te organiseren omdat het niet zo strikt in klassen is ingedeeld. We zouden niet zo strikt moeten zijn met de klassenindeling in taalonderwijs. Het is nu eenmaal zo ontwikkeld, maar over het algemeen hoeft taalonderwijs niet per klas te worden georganiseerd. <8>
Blz. 172
Beim Sprachunterricht, da ist dieser tatsächlich grandiose Unterschied zwischen Chorsprechen und Einzelsprechen. Die Kinder reden im Chor alle glattweg mit und können es einzeln nicht. Es würde sich darum handeln, daß man es ausnützt. Das werden wir bei den pädagogisch-methodischen Fragen im nächsten Jahre behandeln, daß man versucht, bei den Kindern, nachdem sie es im Chor gesprochen haben, rasch es einzeln zu machen. Man soll es machen als Grundlage des Lernens. Das ist zweifellos so.
<9> In het taalonderwijs is er een opmerkelijk verschil tussen spreken in koor en individueel spreken. De kinderen spreken allemaal vloeiend in koor, maar kunnen dat niet individueel. Het is belangrijk om hier optimaal gebruik van te maken. We zullen dit volgend jaar bespreken in de pedagogisch-methodologische vragen, namelijk hoe we de kinderen snel individueel kunnen laten spreken nadat ze in koor hebben gesproken. Dit zou de basis van het leerproces moeten vormen. Dat is ongetwijfeld het geval. <9>
X.: Der Stundenplan ist schwer durchführbar, wenn Kinder aus einer Klasse mit anderen Klassen Sprachunterricht haben sollen.
X.: Het rooster is moeilijk te implementeren als kinderen uit de ene klas taalonderwijs moeten volgen met kinderen uit andere klassen.
Dr. Steiner: Beim Sprachunterricht wäre es wirklich ganz gut — aber das ist nicht durchführbar —, wenn man systematisch zwei Altersklassen beieinander haben könnte, daß das eine Kind vom anderen lernte. In der Sprache ist es gut, wenn die Jüngeren von Älteren lernen. Das ist ein Surrogat, wenn Schwächere und Bessere da sind. Es ist in der Zeit nicht durchführbar, aber wenn wir können, sollten wir in der Sprache Schwächere und Bessere durcheinander haben.
<10> In het taalonderwijs zou het heel goed zijn – maar het is niet haalbaar – als je systematisch twee leeftijdsgroepen bij elkaar zou kunnen zetten, zodat het ene kind van het andere kan leren. In het taalonderwijs is het goed als de jongere kinderen van de oudere kinderen leren. Dat is een alternatief voor het hebben van zwakkere en sterkere leerlingen. Het is niet haalbaar binnen de huidige tijd, maar als het mogelijk is, zouden we de zwakkere en sterkere leerlingen in het taalonderwijs moeten mengen.
X.: Was ist im Sprachunterricht zu machen mit den neu dazu kommenden Kindern? Soll man denen Nachhilfestunden geben?
X: Wat moet er gebeuren in de taallessen met de nieuw erbij gekomen kinderen? Moeten ze bijles krijgen?
Dr. Steiner: Da müßte man den Eltern sogleich sagen, daß es an einer Nachmittagsstunde gemacht werden müßte. Das läßt sich nicht anders machen, als daß wir einfach die etwas nachpumpen. Kommen tatsächlich so viele Neue nach?
We zouden de ouders meteen moeten laten weten dat het ’s middags moet gebeuren. Er is geen andere manier dan de leerlingen wat meer bij te spijkeren. Komen er echt zoveel nieuwe leerlingen?
X : Ich habe seit Weihnachten vierzehn neue Schüler gehabt.
X: Ik heb sinds Kerstmis veertien nieuwe leerlingen gekregen.
Dr. Steiner: Ein Prinzip wollen wir in dieser Frage doch nicht aufstellen, sondern immerhin jeden einzelnen Fall prüfen. Im großen und ganzen, wenn nicht besondere Gründe vorliegen, rät man den Leuten, sie sollen bis zum Ende des Jahres in ihrer Schule bleiben. Aber wir wollen nicht uns ganz abweisend verhalten. Der Separatkurs in den Sprachen muß für solche Kinder eingerichtet werden. Das ist unbedingt nötig. Sonst könnten wir nicht Schüler in die höheren Klassen aufnehmen. Wenn es geht! Man muß das machen, was notwendig ist. Im großen und ganzen kann man sagen, in den Sprachen lassen sich vielleicht durcheinander haben Alte und Junge, weil die Jüngeren von den Älteren lernen, und die Älteren dadurch vorwärtskommen, daß sie die Jüngeren mitnehmen müssen. Da kann man Altersklassen durcheinander haben.
We willen hier geen algemeen principe voor vaststellen, maar elk geval afzonderlijk bekijken. Over het algemeen adviseren we leerlingen, tenzij er bijzondere redenen zijn, om tot het einde van het schooljaar op hun huidige school te blijven. Maar we willen ze niet zomaar afwijzen. Er moet een aparte taalcursus voor deze kinderen worden opgezet. Dat is absoluut noodzakelijk. Anders zouden we geen leerlingen in de hogere klassen kunnen toelaten. Als het mogelijk is! Je moet doen wat nodig is. Over het algemeen kun je misschien oudere en jongere leerlingen in taallessen mengen, omdat de jongeren van de ouderen leren en de ouderen vooruitgang boeken doordat ze de jongeren moeten begeleiden. Daar kun je gemengde leeftijdsgroepen hebben.
X. fragt wegen Vermehrung der Sprachstunden.
X vraagt of het aantal taallessen verhoogd kan worden.
Blz.173
Dr. Steiner: Sie haben die Sehnsucht, mehr Stunden zu haben. Aber auf der anderen Seite ist es wirklich so, daß wir eigentlich die Kinder genügend viel in der Schule haben. Wir können nicht gut die Stundenzahl vermehren. Ich glaube nicht, daß wir da etwas machen dürfen. Wir könnten ja in den höheren Klassen später einmal daran denken. In der 9., 10. Klasse, da können wir vielleicht etwas mehr Sprachunterricht einführen. Viel mehr dürfen wir nicht vom Klassenunterricht wegnehmen; keine halbe Stunde kann entbehrt werden. Wir können nicht gut die Kinder noch einmal mehr in der Schule drin haben, sie sind eigentlich doch nachmittags meist da.
U zou meer uren willen hebben. Maar aan de andere kant is het echt waar dat we de kinderen al lang genoeg op school hebben. We kunnen het aantal uren niet zomaar verhogen. Ik denk niet dat we daar iets aan mogen doen. We zouden het later in de hogere klassen kunnen overwegen. In de negende en tiende klas zouden we misschien wat meer taalonderwijs kunnen aanbieden. We kunnen niet veel meer van de reguliere lessen afhalen; zelfs geen half uur is mogelijk. We kunnen de kinderen ook niet nog meer op school laten zitten; ze zijn er meestal toch al ’s middags. <10>
X.; Wie hoch ist das Maximum der Stunden, die wir in den Volksschuljahren den Kindern in der Woche geben können? Wir geben in der 1. Klasse sechsundzwanzig, weiter herauf sehr viel mehr durch fakultative Stunden in Latein.
<11> X.: Wat is het maximale aantal uren dat we de kinderen per week op de basisschool kunnen geven? We geven 26 uur in de eerste klas, en later nog veel meer via keuzevakken Latijn.
Dr. Steiner: Wir können die Stundenzahl nicht vermehren. Wie kommt es, daß in den Zeugnissen Eurythmie nicht als besonderer Gegenstand auftritt, sondern mit Musik zusammen? Das ist etwas, was ich als Mangel empfinde.
We kunnen het aantal uren niet verhogen.
Hoe komt het dat euritmie niet als apart vak in het getuigschrift staat, maar samen met muziek? Dat zie ik als een tekortkoming.
X..’ Weil ich alle Kinder zu unterrichten hatte, kannte ich die einzelnen zuwenig. — Auch in der Musik möchte ich vorschlagen, daß wir eine Stunde mehr anfügen.
X.: ‘Omdat ik alle kinderen les moest geven, kende ik ze niet allemaal even goed. — Ik wil ook voorstellen om een extra uur aan de muzieklessen toe te voegen.’
Dr. Steiner: Beim Musikunterricht ist es möglich, daß wir etwas tun. Es sind wenige Stunden, das ist richtig. Wollen Sie nicht ganz bestimmte Vorschläge machen, wieviel Stunden Sie in den einzelnen Klassen haben möchten?
Met muzieklessen kunnen we wel iets doen. Het zijn maar een paar uur, dat klopt. Zou u misschien wat concrete suggesties willen doen over het aantal uren per les?
X.: Wir können es verschieden machen. Wir können es so einrichten, daß wir getrennt Chorgesang und Gehörsübungen haben, oder daß wir Chorunterricht zu bestimmten Zeiten, zu den Festzeiten geben; das würde ich vorziehen. — Ich nehme an, daß ich die Klassen so bekomme, wie sie jetzt sind. Bei zu großen Klassen kann ich die Kinder nicht genügend kennenlernen.
X.: We kunnen het op verschillende manieren aanpakken. We kunnen bijvoorbeeld aparte lessen koorzang en gehoortraining geven, of koorlessen op specifieke momenten, bijvoorbeeld tijdens feesten; dat zou mijn voorkeur hebben. — Ik ga ervan uit dat de lessen zo blijven zoals ze nu zijn. Met te grote klassen kan ik de kinderen niet goed genoeg leren kennen.
Dr. Steiner: Wieviel würden Sie brauchen in der Musik für die 1. Klasse? Wir haben da 26 ½ Stunden.
Hoeveel muziekles zou u nodig hebben voor klas 1? We hebben daar 26,5 uur.
X.: Eine Stunde.
X.: Een uur.
Dr. Steiner: Dann würde sich das erreichen lassen, daß Sie die einzelnen Kinder auch kennenlernen. Über den Stundenplan als solchen würde manches noch zu gestalten sein. Diese eine Stunde kann ja wohl sein. Auch in der 2. Klasse eine Stunde, und in der 3. Klasse. — Es fragt sich nur für die oberen Klassen, ob wir nicht ständig den Chorunterricht beibehalten. Das kann gemacht werden von Fall zu
Dan kunt u elk kind individueel leren kennen. Er is nog ruimte voor aanpassingen aan het lesrooster. Dat ene uur is zeker haalbaar. Ook een uur in klas 2 en een uur in klas 3. — De enige vraag voor de hogere klassen is of we de koorlessen niet permanent moeten behouden. Dit kan per geval bekeken worden.
Blz.174
Fall. Ich glaube, die Zeit, die Sie haben für den Musikunterricht, die können Sie einteilen für Einzelunterricht oder Chorunterricht. Es kommt auch der Anstandsunterricht dazu. Der belastet ja nicht. Den können wir ruhig ansetzen. Ich meine, der kann zu den anderen Stunden dazukommen. Der darf nichts wegnehmen vom Musikalischen. Das was Sie wünschen, wenn Sie die neue Lehrkraft bekommen, daß Sie die einzelnen Schüler klassenweise haben und nicht zusammengelegt, das muß gemacht werden. Außerdem liegt das vor, daß wir, sobald wir eine Möglichkeit haben, auch etwas Turnen anfügen. Turnen können wir ohne weiteres dazubringen, so daß wir sagen können: ,,Turnen und Eurythmie.” Das wäre schon ganz gut. Es braucht nur so mit zu unterlaufen, daß wir das physiologische Turnen neben der psychologischen Eurythmie auch pflegen. Sobald gefragt wird, wird man sagen, wir haben es nicht ausgeschaltet, es wird einbezogen. Die Eurythmie, die könnte nicht vermindert werden, da müßte eine besondere Stunde dazukommen. Es genügt wahrscheinlich, wenn wir eine halbe Stunde Turnen in der Woche anfügen an die Eurythmie, oder wenn wir die Übungen daruntermischen. Gerade das müßte darin sein, Geräteübungen.
Ik denk dat je de tijd die je voor muzieklessen hebt, kunt besteden aan individuele lessen of koorrepetities. We hebben ook de etiquettecursus nog. Dat is geen extra belasting. Die kunnen we zeker inplannen. Ik bedoel, die kan gewoon aan de andere lessen worden toegevoegd. Het mag niets ten koste gaan van het muziekonderwijs. Wat je wilt, is dat de leerlingen individuele lessen krijgen en niet in groepen, en dat moet geregeld worden. Verder is afgesproken dat we, zodra de gelegenheid zich voordoet, ook lichamelijke opvoeding zullen toevoegen. We kunnen gemakkelijk gymnastiek integreren, zodat we kunnen zeggen: “Gymnastiek en euritmie.” Dat zou prima zijn. Het moet alleen subtiel gebeuren, zodat we naast psychologische euritmie ook lichamelijke gymnastiek beoefenen. Zodra iemand ernaar vraagt, zullen ze zeggen dat we het niet hebben afgeschaft; het is onderdeel van het programma. Euritmie kan niet worden ingekort; daarvoor moet een apart uur worden toegevoegd. Het is waarschijnlijk voldoende als we elke week een half uur gymnastiek aan de euritmie toevoegen, of als we de oefeningen afwisselen. Dat is precies wat het zou moeten omvatten: oefeningen met de apparaten.
Eine Schwierigkeit ist da bei dem Turnen. Da können wir die Mädchen und Buben nicht zusammennehmen. Die Teilung ist eine Raumschwierigkeit. Man kann nicht Mädchen und Buben miteinander nehmen; beim Geräteturnen ist es nicht möglich. Ja, bei Freiübungen könnte man sie ohne weiteres zusammennehmen. Wenn die Kinder Turnanzüge haben, dann ginge es; es ist doch nur ein Vorurteil.
Er is een probleem met gymnastiek. We kunnen de meisjes en jongens niet bij elkaar zetten. De scheiding is een kwestie van ruimte. Je kunt meisjes en jongens niet samen laten oefenen; dat is niet mogelijk bij toestelgymnastiek. Ja, je zou ze makkelijk samen kunnen zetten voor vrije oefeningen. Als de kinderen turnpakjes droegen, dan zou het wel werken; het is gewoon een vooroordeel.
Es wird ein Einwand gemacht.
Er wordt bezwaar gemaakt.
Dr. Steiner: Warum meinen Sie? Es ist so, daß die Mädchen vieles nicht machen, was die Buben machen können. Da würde man Riegen zusammenstellen und würde sie abwechselnd behandeln. Der eine ist mit den Mädchen am Reck, der andere macht mit den Knaben Stabübungen. Die Mädchen müßten Turnhosen haben; dezente Hosen müßten fabriziert werden drunten in der Fabrik. Ja, es ist nur dann die Frage, wer den Turnunterricht gibt, daß Sie nicht überlastet werden. Nun liegt die ganze Schule, was Gesang und Eurythmie und Musik betrifft, an Ihnen; im Ganzen liegt viel an Ihnen.
Waarom vraagt u dat? Het klopt dat de meisjes veel dingen niet kunnen die de jongens wel kunnen. Je zou de groepen kunnen samenstellen en ze om de beurt laten werken. De ene docent is met de meisjes aan de rekstok, de andere doet de staafoefeningen met de jongens. De meisjes zouden turnbroeken moeten dragen; onopvallende broeken zouden in de fabriek gemaakt moeten worden. Ja, de enige vraag is wie de gymnastieklessen geeft, zodat u niet overbelast raakt. Wat betreft de zang, euritmie en muziek op de hele school, dat is uw verantwoordelijkheid; uiteindelijk hangt er veel van u af.
X., der bisher auch etwas Turnen gegeben hatte: Wenn wir elf Klassen haben, dann ist sehr stark die Frage, ob das möglich ist. Könnten nicht auch die Klassenlehrer Turnunterricht geben? Nicht immer, aber hier und da?
X., die ook gymnastiekles had gegeven: Als we elf klassen hebben, dan is de vraag of dat wel mogelijk is. Zouden de klassenleerkrachten niet ook gymnastiekles kunnen geven? Niet de hele tijd, maar af en toe?
Blz. 175
Dr. Steiner: Die Klassenlehrer sind angestrengt. — Turnstunden brauchen in den drei untersten Klassen nicht gegeben zu werden. Die 1. und 2. Klasse könnten wir mit der Eurythmie schon befriedigen. Aber nachher müßten wir, um es nicht nicht zu haben, schon das Turnen haben. Es ist auch ganz gut, wenn es gemacht würde. Es wäre ganz schön, wenn es möglichst sich anschließen würde an die Eurythmie, daß die Kinder zuerst Eurythmie treiben und dann etwas turnen würden. Das Turnen würde für Sie etwas viel werden. Daran hatte ich nicht gedacht. Es müßte die Möglichkeit gegeben werden, daß jemand anderer den Turnunterricht gibt, insbesondere da zwei da sein müssen. Die Eurythmielehrerin müßte dabei sein, das ist nicht schwer. Nun ja, das muß ins Auge gefaßt werden. Wir können entweder das Turnen weiter weglassen, oder wir müßten die Möglichkeit haben, eventuell noch eine Turnkraft zu haben. Das würde genügen, die eine Stunde für Eurythmie, und dann im Anschluß daran eine halbe Stunde das Turnen. Aber dann kriegen wir zuviel Stunden. (Zu Frau Baumann): Jetzt hatten wir zwei Stunden Eurythmie. So wie Sie es jetzt gehabt haben in der letzten Zeit, hatten Sie nicht zuviel?
De leerkrachten hebben het erg druk. — Gymlessen hoeven niet gegeven te worden in de drie laagste klassen. We zouden de eerste en tweede klas tevreden kunnen stellen met euritmie. Maar om het daarna helemaal te vermijden, zouden we gymlessen moeten aanbieden. Het zou ook heel goed zijn als dat gedaan werd. Het zou mooi zijn als het na de euritmie kwam, zodat de kinderen eerst euritmie en daarna gymlessen zouden krijgen. De gymlessen zouden misschien wat te veel voor ze zijn. Daar had ik nog niet aan gedacht. Er zou een mogelijkheid moeten komen om iemand anders de gymlessen te laten geven, vooral omdat er twee docenten nodig zijn. De euritmiedocent zou er wel bij moeten zijn; dat is niet moeilijk. Nou, dat moet overwogen worden. We kunnen ofwel doorgaan met het weglaten van gymlessen, of we moeten de mogelijkheid hebben om eventueel een andere gymdocent aan te stellen. Dat zou voldoende zijn: een uur euritmie en daarna een half uur gymnastiek. Maar dan zouden we te veel uren hebben.
(Tegen mevrouw Baumann): We hebben net twee uur euritmie gehad. Zoals u het de laatste tijd doet, heeft u er niet te veel van?
X.: Ich hatte oft einundfünfzig auf einmal. In der 3. Klasse hatte ich achtundvierzig. Ich habe es so gemacht, daß ich die eine Hälfte zusehen ließ, während die anderen Eurythmie machten.
X.: Ik had er vaak eenenvijftig tegelijk. In de derde klas had ik er achtenveertig. Ik regelde het zo dat de helft toekeek terwijl de andere helft euritmie deed.
Dr. Steiner ist damit einverstanden.
Dr. Steiner is het daarmee eens.
X. möchte die Klassen teilen.
X. wil de klassen opsplitsen.
Dr. Steiner: Das werden wir machen müssen, wenn wir das für die anderen Klassen erst sehen. Das muß man am Beginn des nächsten Schuljahres festlegen. Die Größe der Klasse ist nicht festliegend, es kommt ein Zuwachs hinzu. Wie viele Schüler meinten Sie, werden wir in der nächsten 1. Klasse haben?
Dat moeten we doen als we zien hoe het met de andere klassen gaat. Dat moet aan het begin van het volgende schooljaar besloten worden. De klassengrootte is niet vast; er komen nieuwe leerlingen bij. Hoeveel leerlingen denkt u dat we in de volgende eerste klas zullen hebben?
X.: Fünfundsechzig.
X.: Vijfenzestig.
Dr. Steiner: Das müßten natürlich zwei werden. Für die 2. Klasse kommt das nicht in Betracht. Die künftige 4. Klasse ist auch so groß, daß es über fünfzig Kinder werden. Da sind soviel Neue. Ich dachte auch, die Kleinsten im Singen an Fräulein Lämmert zu geben. Sonst wird es für Herrn Baumann zuviel mit dem Singen. Auch mit dem Turnen wird es viel zuviel. Da muß man sehen, wie man mit der Lehrerschaft zurechtkommt. Die Frage der Lehrerschaft muß also besprochen werden. Wir ver-
Dat zouden er dan twee moeten zijn, natuurlijk. Dat is uitgesloten voor de tweede klas. De toekomstige vierde klas is ook zo groot dat er meer dan vijftig kinderen zullen zijn. Er komen zoveel nieuwe bij. Ik dacht er ook aan om de jongste kinderen zangles van juffrouw Lämmert te geven. Anders krijgt meneer Baumann te veel zangles. De gymnastiek zal ook veel te veel zijn. We moeten kijken hoe we het met de leraren kunnen vinden. De kwestie van het onderwijzend personeel moet daarom besproken worden. We ver-
Blz. 176
mehren die Klassen, wir brauchen neue Lehrer. Es sind jetzt die zwei Baracken im Bau, die zu Anfang des nächsten Schuljahres fertig werden, hoffentlich. Und wenn die fertig sind, dann können wir gerade auskommen. Es geht vielleicht sogar auch, daß wir auskommen, wenn wir die künftige 4. und 2. teilen, weil die beiden weit über fünfzig hinauskommen. Dann geht es knapp mit den Räumen. Es geht nur so, daß wiederum die Nebenräume notleiden. Es bleibt unerledigt. Es würde so eben gehen mit den Bauten, die wir jetzt haben. Aber es fehlt dann ein Raum für Gesang vorläufig, es fehlt ein Raum für den Kindergarten, und es fehlen weiterhin Klassenräume für weitere Klassen, die in den folgenden Jahren kommen. Es fehlt eine Bibliothek, es fehlt die Turnhalle, es fehlen Räume für die Fortbildungsschule — vielleicht kann man die Fortbildungsschule schließlich beiseite lassen —, es fehlt das Arztzimmer, von dem wir gesprochen hatten, eine ganze Anzahl Dinge. Das sind Dinge, die wir neulich besprochen haben. Es sollte versucht werden, diese Dinge zu lösen dadurch, daß man einen Stock aufsetzt.
De klassen worden groter, we hebben nieuwe leraren nodig. De twee barakken zijn momenteel in aanbouw en zullen hopelijk aan het begin van het volgende schooljaar klaar zijn. En als die klaar zijn, redden we het net. Het zou zelfs mogelijk kunnen zijn om de toekomstige vierde en tweede klas te splitsen, want beide groepen zullen ruim 50 leerlingen tellen. Dan wordt het wel krap met de lokalen. Het werkt alleen als de bijgebouwen er weer onder lijden. Dat is nog niet opgelost. Met de gebouwen die we nu hebben, zou het net lukken. Maar dan is er voorlopig geen ruimte voor zang, geen ruimte voor de kleuterschool en een aanhoudend tekort aan klaslokalen voor de extra klassen die in de komende jaren zullen komen. Er is een tekort aan een bibliotheek, een tekort aan een gymzaal, een tekort aan lokalen voor de voortgezette school – misschien kunnen we die voortgezette school uiteindelijk wel opheffen – een tekort aan de dokterspraktijk waar we het over hadden, en nog veel meer. Dit zijn zaken die we onlangs hebben besproken. Men zou deze problemen moeten proberen op te lossen door etages te gaan gebruiken.
X.: Das stellt sich als unmöglich heraus.
X: Dat blijkt onmogelijk te zijn.
Dr. Steiner: Warum ist das unmöglich? Woran liegt es, daß man einen Stock aufbauen wollte und jetzt nicht kann?
Waarom is dat onmogelijk? Wat is de reden dat ze een verdieping wilden bouwen en dat nu niet kunnen?
X.: Die Standfestigkeit des Unterbaues ist dann zu stark in Anspruch genommen.
X.: De stabiliteit van de ondergebouw zou dan te veel onder druk komen te staan.
Dr. Steiner: Ich verstehe nichts. Was sagt der Architekt? Hatte er das nicht vorher gewußt? Es ist schrecklich, daß immer Ideen entstehen, die nachher nicht durchführbar sind. Natürlich kann man —, heißt es, nachher muß alles umgeändert werden. Der baupolizeiliche Gesichtspunkt hätte vorher durchdacht werden müssen. Ich würde mich in Dornach zum Beispiel nie einlassen darauf, daß mir ein Plan vorgelegt würde von etwas, was nicht absolut ausgeführt werden kann. Man verliert die Zeit damit. Man soll sich herumtragen mit einer Idee und nachher ist wieder nichts. Man hat doch gerechnet damit, daß der Eurythmiesaal hinaufgelegt wird. Ich meine, wir haben damit gerechnet. In Dornach erzählten Sie es mir noch.
Ik snap er niets van. Wat zegt de architect? Wist hij dat niet van tevoren? Het is vreselijk dat er steeds ideeën ontstaan die achteraf niet haalbaar blijken. “Natuurlijk kan het,” zeggen ze, “maar dan moet alles veranderd worden. De bouwvoorschriften hadden van tevoren bekeken moeten worden. In Dornach bijvoorbeeld zou ik nooit instemmen met een plan voor iets dat niet absoluut uitvoerbaar is. Zo verspil je tijd. Je moet met een idee spelen, en uiteindelijk komt er niets van terecht. Ze hebben er toch rekening mee gehouden dat de euritmiezaal erbovenop gebouwd zou worden. Ik bedoel, wij verwachtten het. Je hebt het me er zelfs over verteld in Dornach.”
X.: Nicht als feste Tatsache, sondern als eine Möglichkeit.
X.: Niet als een vaststaand feit, maar als een mogelijkheid.
Dr. Steiner: Möglichkeiten kenne ich nicht. Wenn mir das jemand erzählt, so halte ich es für eine Wirklichkeit, oder es ist nichts. Die Baupolizei muß doch erst definitiv gefragt werden, und der Architekt muß wissen, ob er daraufbauen kann.
Ik ken geen mogelijkheden. Als iemand me iets vertelt, neem ik het ofwel voor waar aan, ofwel niet. Eerst moet de bouwinspectie definitief geraadpleegd worden, en de architect moet weten of hij erop mag bouwen.
Blz. 177
Nun ist der einzig mögliche Plan, eine Turnhalle und neben der Turnhalle anzugliedern die Nebenräume, die ich hier nannte, der gewissermaßen den ersten Teil eines rationell gebauten Schulgebäudes darstellen müßte. Es würde sich darum handeln, wohin das gebaut werden soll. Das müßte in aller Sorgfalt überlegt werden. Ist dazu Geld da? Es handelt sich darum vor allen Dingen, ob das Geld dazu da ist. Man muß das Geld ausgeben, auch wenn es nicht gerechtfertigt ist. Es ist da. Es sind zehn Millionen eingezahlt worden. Nur wollen die Herren nur unriskante Geschäfte machen. Die ganze Frage ist eine Mutfrage. Wir müssen darauf aufbauen. Die geistigen Werte werden ohnehin aus der Schule hervorgehen und nicht aus dem übrigen. Infolgedessen müssen wir den Mut haben, unsolide Geschäfte zu machen. Wir dürfen aber nicht mehr unsolide machen als solche, die wir durch die soliden ausgleichen können. Man muß in den sechs Wochen herumreisen und das Geld aufbringen. Es ist nur die Frage, wie es gemacht wird. Dann muß man sehen, daß man durch Erfindungen etwas herausholt. Es müßte Geld geschafft werden. Und da ist es notwendig, daß wir den Plan mit dem Schulverein doch vergrößern.
Het enige mogelijke plan is nu om een gymzaal te bouwen en daarnaast de eerdergenoemde bijgebouwen, wat in feite het eerste deel van een rationeel ontworpen schoolgebouw zou vormen. De vraag is dan: waar moet het gebouwd worden? Dit moet zeer zorgvuldig overwogen worden. Is er geld voor? De belangrijkste vraag is of het geld beschikbaar is. Je moet het geld uitgeven, zelfs als het niet gerechtvaardigd is. Het is er. Tien miljoen is al betaald. Maar deze heren willen alleen maar risicovrije deals sluiten. Het draait allemaal om moed. Daar moeten we op voortbouwen. De spirituele waarden zullen sowieso uit de school voortkomen, en niet uit iets anders. Daarom moeten we de moed hebben om onverstandige deals te sluiten. Maar we mogen niet meer onverstandige deals sluiten dan we kunnen compenseren met verstandige. We moeten in die zes weken rondreizen en het geld bijeenbrengen. De enige vraag is hoe dat gaat gebeuren. Dan moeten we kijken of we iets kunnen bedenken. Er moet geld gegenereerd worden. En daarvoor is het nodig dat we het plan uitbreiden met de schoolvereniging.
Es ist sehr leicht möglich, daß wir vielleicht, wenn wir einen Weltschulverein gründen, überhaupt für solche Schulen, international, daß wir Geld kriegen, während es jetzt einem überall begegnet, daß die Leute sagen, wir haben in Berlin kein Interesse daran, just für die Waldorfschule zu bezahlen. Wenn wir einen Weltschulverein gründen, dann ist es vielleicht möglich, daß man für Stuttgart etwas verwenden kann. Es ist wahrscheinlich gar nicht möglich, wenn die Leute von vornherein bezahlen sollen für die Stuttgarter Waldorfschule, daß wir viel hereinkriegen. Dann müßte man sehen, daß wir durch Erfindungen etwas bekommen. Es ist allerhand in Arbeit, aber das geht nicht so geschwind. Wir haben etwas sehr Aussichtsreiches in Dornach, eine Rasierseife und das Haarmittel ,,Verlockung”, aber es geht nicht so schnell mit dem Inaugurieren. So geschwind kann man die Sachen nicht erfinden, daß wir schon für den Herbst einen Turnsaal und einen Eurythmie und Gesangssaal haben. Dann müßten zuerst allen Kahlköpfen Locken wachsen.
Het is heel goed mogelijk dat we, als we een internationale schoolvereniging zouden oprichten, we geld zouden kunnen krijgen voor dergelijke scholen internationaal, terwijl je nu overal hoort dat mensen in Berlijn geen interesse hebben om specifiek voor de Waldorfschool te betalen. Als we een internationale schoolvereniging zouden stichten, zou er misschien iets voor Stuttgart gebruikt kunnen worden. Het is waarschijnlijk helemaal niet mogelijk dat we veel voor elkaar krijgen als mensen vanaf het begin voor de Waldorfschool in Stuttgart moeten betalen. Dan zouden we moeten zien of we iets voor elkaar krijgen door middel van innovaties. Er is veel in de maak, maar het gaat niet zo snel. We hebben iets heel veelbelovends in Dornach, een scheerzeep en het haarproduct “Verlokking”, maar het bekend maken gaat niet zo snel. Je kunt niet zo snel dingen uitvinden dat we tegen de herfst al een gymnasium, een euritmiezaal en een zangzaal hebben. Dan zouden alle kale hoofden eerst krullen moeten laten groeien.
X.: Ich wollte es ausprobieren, auf die Gefahr, daß meine Frau mich nicht mehr kennt.
X.: Ik wilde het uitproberen, met het risico dat mijn vrouw me niet meer zou herkennen.
Dr. Steiner: Unsere Eurythmiedamen haben es schon auf sich genommen, das Haarmittel hier zu verwenden, damit ihnen Schnurrbart-
Onze dames die euritmie beoefenen, hebben het haarproduct hier al zelf gebruikt om snorren te laten groeien.
Blz. 178
haare wachsen. Dann werden sie es mit der Rasierseife wieder wegnehmen. Dann wachsen einem die Tausendmarkscheine auf dem Kopf. Es ist noch Geld da. Die Mitglieder der Anthroposophischen Gesellschaft wissen nicht, wie wichtig die Waldorfschule ist. Ich habe neulich mit einigen Damen gesprochen, die haben keine Ahnung gehabt, daß es so drängt. Es wird überall, an vielen Stellen gesagt, daß Schulen gegründet werden sollten. Das einzige ist das, daß man die Leute bittet. Diese Idee dürfen wir nicht aufkommen lassen, daß wir hier alles absorbieren wollen. Deshalb habe ich es besprochen, daß man nicht hier in Stuttgart alles zentralisiert, sondern herumreist in den einzelnen Städten, daß sich die Sache verbreitet, daß man nicht Sachen herumschickt und den Leuten diktiert. So entstand in Berlin der Gedanke, eine Schule zu begründen. Das dürfen wir nicht probieren, daß die Leute ihre Schulpläne zurückstellen sollen. Da handelt es sich darum, daß wir die Leute nicht vor den Kopfstoßen. Da müssen wir eben reisen. Für die Turnhalle wird man den ,,Kommenden Tag” um Kapital angehen und sich verpflichten, das Kapital zu verzinsen. 400 000 Mark, dafür kann man die Zinsen aufbringen, so daß das, was jetzt sein muß im Interesse des Fortganges, sofort geschehen kann. Ein anderes ist der weitere Ausbau der Schule selbst. Denn wenn wir die Schule weiterführen wollen, auch über das nächste Jahr hinaus und die von selbst sich ergebende Vergrößerung machen wollen, dann brauchen wir noch viel mehr Raum.
Dan halen ze het er weer af met scheerzeep. Dan groeien er briefjes van duizend mark op je hoofd. Er is nog steeds geld over. De leden van de Antroposofische Vereniging weten niet hoe belangrijk de Waldorfschool is. Ik sprak onlangs met een paar dames die geen idee hadden hoe urgent het is. Overal, op veel plaatsen, wordt gezegd dat er scholen moeten worden opgericht. Het enige wat je moet doen, is mensen ernaar vragen. We mogen niet toestaan dat dit idee wortel schiet, dat we alles hier willen absorberen. Daarom heb ik het idee geopperd dat we niet alles hier in Stuttgart moeten centraliseren, maar naar de verschillende steden moeten reizen zodat het idee zich verspreidt, zodat we niet alles rondsturen en mensen de wet voorschrijven. Zo is het idee ontstaan om een school in Berlijn op te richten. We moeten mensen niet proberen te overtuigen hun schoolplannen uit te stellen. Het gaat erom mensen niet te vervreemden. Daarom moeten we reizen. Voor de gymzaal zullen ze ‘der kommenden Tag’ aankloppen en de verplichting aangaan het kapitaal met rente terug te betalen. Voor 400.000 mark – kan men de rente opbrengen, zodat wat nu nodig is voor de vooruitgang van de school direct uitgevoerd kan worden Een ander punt is de verdere uitbreiding van de school zelf. Want als we de school na volgend jaar willen blijven runnen en de onvermijdelijke groei willen opvangen, hebben we aanzienlijk meer ruimte nodig.
X.: Man wird sich vielleicht helfen können, daß man eine von den großen Klassen nachmittags als Gesangssaal verwendet.
X.: Misschien kunnen we een van de grote klaslokalen ’s middags als zangzaal gebruiken.
Dr. Steiner: So kann man sich vielleicht helfen, bevor der Turnhallenbau hergestellt ist. Jetzt kommen wir zu der Frage, die doch in irgendeiner Weise gelöst werden muß. Es geht die Schule nicht weiter. Die Raumfrage und die künftige Lehrerfrage müßten gelöst werden. Es wird über die Notwendigkeit gesprochen, auch Lehrerwohnungen zu bauen.
Misschien kunnen we dat wel doen totdat de gymzaal gebouwd is. Nu komen we bij de vraag die hoe dan ook opgelost moet worden. De school boekt geen vooruitgang. Het ruimteprobleem en de toekomstige lerarenvraag moeten worden opgelost. Er wordt ook gesproken over de noodzaak om lerarenwoningen te bouwen.
Dr. Steiner: Eigentlich ist im Grunde genommen die ganze Raumfrage ungelöst. Die Raumfrage ist nur soweit gelöst, daß die Klassen untergebracht werden können. Die notwendigen Nebenräume sind zum großen Teil unvollkommen oder nicht da. Wieviel neue Klassen werden wir haben? Eine 1., eine 6., eine 9. Es fehlt die Turnhalle, der Zeichensaal. Turnhalle würde der Eurythmiesaal sein. Da müssen wir uns nach der Decke strecken. Nur, für die Eurythmie muß er groß sein. Da müßte man sehen, wie man fertig
Eigenlijk is het hele ruimteprobleem nog steeds niet opgelost. Het ruimteprobleem is alleen opgelost in die zin dat er klassen in ondergebracht kunnen worden. De noodzakelijke bijruimtes zijn grotendeels ontoereikend of ontbreken zelfs helemaal. Hoeveel nieuwe klassen krijgen we? Een eerste, een zesde en een negende klas. We missen een gymzaal en een tekenlokaal. De euritmiezaal zou als gymzaal kunnen dienen. We zullen daar tot het uiterste moeten gaan. Maar voor euritmie moet de zaal groot genoeg zijn. We zullen moeten zien hoe we voor elkaar krijgen
Blz. 179
bringt, daß man die Turnhalle mit den entsprechenden Nebenräumen noch bauen kann. Es scheint mir, daß wir heute nur zur Aufzählung kommen dessen, was unbedingt gemacht werden muß. Es zeigt sich an dem Falle, daß man nicht weiterkommt, wenn man es nur auf kleine Dimensionen anlegt. Wenn jetzt mit der Turnhalle angefangen würde, dann werden sich gegen Weihnachten hin die Verhältnisse so verbessern können, daß wir wirklich annehmbare Verhältnisse haben. Es schwebt alles in der Luft, es weiß niemand, ob es nicht in vierzehn Tagen anders ist. Man müßte eine bestimmte Angabe darüber haben, was die Dinge kosten. So kann man nicht die Verhandlungen treiben. Für den folgenden Tag war eine Besprechung mit denArchitekten vorgesehen.
Het lijkt me dat we vandaag pas beginnen met het opsommen van wat absoluut moet gebeuren. Het is duidelijk dat je in dit geval nergens komt door je alleen op kleinschalige projecten te richten. Als de bouw van de sporthal nu zou beginnen, zou de situatie tegen Kerstmis zo verbeterd kunnen zijn dat we werkelijk acceptabele voorwaarden zouden hebben. Alles is nog onzeker; niemand weet of de situatie over twee weken anders zal zijn. We hebben een concrete kostenraming nodig. Onderhandelingen kunnen zo niet verdergaan. Er stond een afspraak met de architecten gepland voor de volgende dag.
X.: Wir sind selbst daran schuld, weil wir nur für Augenblicke gesorgt haben. Die Anmeldungen haben sich überstürzt. So kam es, daß innerhalb drei Wochen die Verhältnisse veraltet waren.
X: We moeten het onszelf verwijten, omdat we alleen rekening hebben gehouden met de nabije toekomst. De aanmeldingen stapelden zich op. Daardoor waren de voorwaarden binnen drie weken alweer achterhaald.
X.; Wir müssen die Dinge so anschauen, daß das, was für die Bedürfnisse dasein muß, das muß gemacht werden. Dazu muß das Geld aufgebracht werden. Die Geldfrage hat sich unterzuordnen. Wir haben noch keine persönliche Propaganda getrieben unter den Eltern, die ein wirkliches Interesse am Bestehen der Waldorfschule haben. Da gibt der eine und andere ein Darlehen. Die persönliche Bearbeitung muß vorgenommen werden. Was nicht auf diese Weise zusammenzubringen ist, das muß durch ein Darlehen vom Kommenden Tag aus bewirkt werden. Wir werden in diesen Tagen zu einem umfassenden Plane der Geldbeschaffung kommen müssen. Ich bin der Ansicht, daß an den pekuniären Sachen der Fortschritt der Waldorfschule nicht scheitern sollte.
X: We moeten de zaken zo bekijken dat wat nodig is om aan de behoeften te voldoen, ook gedaan moet worden. Daarvoor moet het geld bijeengebracht worden. De geldkwestie moet even op de achtergrond treden. We hebben nog geen persoonlijke fondsenwerving georganiseerd onder de ouders die oprecht geïnteresseerd zijn in het voortbestaan van de Waldorfschool. Sommigen bieden al leningen aan. Persoonlijk contact is noodzakelijk. Wat niet op deze manier kan worden ingezameld, moet vanaf morgen via een lening worden geregeld. We moeten de komende dagen een uitgebreid fondsenwervingsplan opstellen. Ik ben ervan overtuigd dat de vooruitgang van de Waldorfschool niet mag worden belemmerd door financiële problemen.
Dr. Steiner: Ja, es muß irgend etwas Bestimmtes vorliegen. Man kann auf all das hin nicht verhandeln, wenn man die Erfahrung macht, daß der Architekt erklärt, er kann den Saal machen, und dann, er kann es nicht machen. Auf solche Dinge hin verhandeln, das ist eine furchtbare Wirtschaft. Daß wir einen Eurythmiesaal brauchen, wissen wir schon lange, das haben wir in der letzten Konferenz besprochen. Es ist unter dem Eindruck des dazumal Beschlossenen der Plan aufgetaucht, und Sie hatten mir gesagt, daß der Architekt gesagt hat, man kann das draufbauen. Jedenfalls haben wir drei Wochen verloren dadurch, daß der Architekt behauptet hat, er kann einen Stock aufbauen, was heute nicht wahr ist. Wir wollen jetzt nicht mehr interimistisch bauen; man muß doch jetzt, was wir neu hinstellen, ein bißchen mehr auf längere Zeit bauen. Die Konferenz morgen muß man unter allen Umständen haben. Informatorisch können Sie sich bei der Baupolizei immerhin schon
Ja, er moet iets specifieks klaar liggen. Je kunt niet over al die zaken onderhandelen als je de ervaring hebt dat de architect beweert dat hij de zaal kan bouwen, terwijl dat vervolgens niet het geval blijkt te zijn. Onderhandelen op zulke gronden is een vreselijke verspilling van tijd. We weten al lang dat we een euritmiezaal nodig hebben; we hebben het erover gehad tijdens de laatste vergadering. Het plan kwam naar voren in de veronderstelling dat er toen een besluit was genomen, en u vertelde me dat de architect zei dat er bovenop gebouwd kon worden. Hoe dan ook, we hebben drie weken verloren omdat de architect beweerde dat hij een verdieping kon toevoegen, wat nu niet meer het geval is. We willen niet langer op een tijdelijke basis bouwen; wat we nu bouwen, moet met een meer langetermijnvisie worden gebouwd. De vergadering van morgen is absoluut essentieel. U kunt in ieder geval wat informatie krijgen van de bouwinspectie,
Blz. 180
erkundigen, bevor Sie offiziell eine Sache vorlegen, ob die SacheAussicht hat auf Genehmigung. Jedenfalls können wir nichts weiter darüber reden, da kein Plan vorliegt. Das wollte ich nur prinzipiell vorbringen.
voordat u officieel iets indient, moet u nagaan of er kans op goedkeuring is. Hoe dan ook, we kunnen er niet verder over praten, aangezien er geen plan is. Ik wilde dit punt alleen even in principe aankaarten.
Es wird gebeten um eine Äußerung Dr. Steiners zur Frage der Lehrerwohnungen.
Er wordt een reactie van Dr. Steiner gevraagd over de huisvesting van de docenten.
Dr. Steiner: Nicht wahr, es ist schwer für mich, mich zu äußern, da ich nicht in der Lage bin, das Geld auf den Tisch zu legen. Das ist das erste, wovon man ausgehen muß. Solange man das Geld nicht hat zu den Lehrerwohnungen, ist es eine rein akademische Frage. Wenn man von den Lehrerwohnungen absieht, so ist es so: es sind gewisse Sachen, die beschafft werden müssen. Entweder werden die Sachen nicht durchgeführt, oder die Dinge müssen gemacht werden. Es wäre wichtig, diese Fehler, daß die Dinge auf kleinem Maßstab angelegt werden, zu vermeiden; daß man die Sachen unbeschadet der finanziellen Verhältnisse so anlegt, wie es sein muß. Ich bin sicher, daß, nachdem die Sache so angehoben hat mit der Selbstaufopferung der Lehrer, daß die Sache geistig gehen wird, geistig nicht Fiasko macht. Das zeigt der Stoß des ersten Jahres, daß wir durchhalten können. Ob die Welt uns Geld gibt? — Ich glaube schon kaum mehr, daß die Welt zu solchen Sachen Geld gibt. Die Leute zeigen nicht Verständnis dafür.
Voor mij is het lastig om hier commentaar op te geven, aangezien ik niet in de positie ben om het geld beschikbaar te stellen. Dat is het eerste wat we moeten aannemen. Zolang we geen geld hebben voor de huisvesting van de leraren, is het een puur academische kwestie. Los van de huisvesting van de leraren, is het zo: er zijn bepaalde zaken die moeten worden gerealiseerd. Ofwel zullen deze zaken niet worden gedaan, ofwel moeten ze worden gedaan. Het is belangrijk om de fout te vermijden om dingen op kleine schaal aan te pakken; om ze goed uit te voeren, ongeacht de financiële situatie. Ik ben ervan overtuigd dat het project, na de initiële zelfopoffering van de leerkrachten, in de geest zal slagen en geestelijk niet zal mislukken. Dat bewijst de impuls van het eerste jaar, dat we kunnen volhouden. Of de wereld ons geld zal geven? — Ik geloof er nauwelijks meer in dat de wereld geld geeft voor zulke dingen. Mensen tonen er geen enkel begrip voor.
Das ist dasjenige, was mir wirklich eine furchtbare Sorge ist. Das was wir heute auch am Anfang dieser Stunde gesagt haben, das ist durchaus richtig auf geistigem Gebiet. Die ganzen materiellen Fragen müßten auf einen vernünftigen Boden gestellt werden. Was können wir dazu tun? Da ist die wichtige Frage, inwieweit wir die Ausdehnung der Schule vornehmen können. Irgendwie müssen wir dann eine gewisse Begrenzung haben, oder wir müssen so Leute hinter uns haben, die Millionen stiften. Die Unzuträglichkeit hängt zusammen mit der Tatsache, daß wir jede Anmeldung angenommen haben. Deshalb möchte ich vorschlagen, im Sinne der Einführungsrede, daß wir jetzt erklären, daß wir die Schule in dem Ausmaße fortführen, als es war; daß wir ablehnen, neue Kinder aufzunehmen, wenn wir nicht in der Lage sind, einen Turnsaal zu bauen. Wir teilen es der Welt mit, daß wir von keiner Seite unterstützt werden. Dies müßte in möglichst wirksamer Weise der Welt mitgeteilt werden. Wir führen die Schule im Rahmen des vorigen Jahres fort, wir müssen aber die schon aufgenommenen Schüler leider zurückweisen. Die Welt sollte wissen, wie es sich verhält. Dies müßte der Welt bekannt-
Dat baart me echt zorgen!. Wat we aan het begin van dit uur zeiden, is volkomen juist in spirituele sfeer. Alle materiële kwesties moeten op een solide basis staan. Wat kunnen we daaraan doen? De belangrijke vraag is in hoeverre we de school kunnen uitbreiden. Op de een of andere manier moeten we een bepaalde grens stellen, of we moeten mensen achter ons hebben die miljoenen doneren. De onhaalbaarheid zit hem in het feit dat we elke aanvraag hebben geaccepteerd. Daarom wil ik, in de geest van de openingsrede, voorstellen dat we nu verklaren dat we de school in de huidige vorm zullen voortzetten; dat we geen nieuwe kinderen meer zullen toelaten als we geen gymzaal kunnen bouwen. We laten de wereld weten dat we geen enkele steun ontvangen. Dit moet op de meest effectieve manier mogelijk aan de wereld worden gecommuniceerd. We zetten de school voort zoals vorig jaar, maar helaas moeten we de reeds ingeschreven leerlingen afwijzen. De wereld moet van deze situatie op de hoogte zijn. Dit moet openbaar gemaakt worden.
Blz. 181
gegeben werden. Wir werden hypothetisch sagen, wenn wir nicht in der Lage sind, die Mittel zu bekommen, daß wir bis Herbst einen Eurythmie- und Turnsaal aufführen können, müssen wir die Schule beschränkt lassen auf die Größe, die sie schon hat. Wenn wir nicht solche radikale Maßregeln treffen, kommen wir nicht vorwärts. Wir können auch die Lehrer nicht bezahlen.
Laten we hypothetisch stellen dat als we er niet in slagen om tegen de herfst de fondsen te verkrijgen voor de bouw van een euritmiezaal en een gymzaal, we de school moeten beperken tot de huidige omvang. Als we zulke radicale maatregelen niet nemen, zullen we geen vooruitgang boeken. We kunnen de leraren ook niet betalen.
X.: Können wir durch Vorträge Geld zusammenbringen, wenn wir herumreisen?
X: Kunnen we geld inzamelen door lezingen te geven tijdens onze reizen?
Dr. Steiner: Gewiß, das kann gemacht werden. Ich glaube nicht, daß Ihre Arbeit eine fruchtbare sein wird, wenn wir die Welt nicht darauf aufmerksam machen, daß wir nicht arbeiten können, wenn es so bleibt, wie es jetzt ist. Ich glaube schon, daß es einen Eindruck machen würde, wenn wir die früheren Schüler behalten, aber keine Neuen aufnehmen, und daß wir denen wieder absagen müssen. Wenn wir dies der Welt bekanntgeben, so glaube ich, würde es nützen. Wenn wir in dieser schrecklichen Weise wirtschaften, so daß man nie weiß, wohin es kommen soll, da kommen wir nicht weiter. Es müßte eine geharnischte Erklärung sein, dahingehend, daß hier etwas aufgehen kann durch die Tätigkeit einer dazu geeigneten Lehrerschaft, und daß die Welt dazu versagt mit ihren finanziellen Mitteln, die dahinterstehen sollten.
Zeker, dat kan. Ik geloof niet dat uw werk vruchtbaar zal zijn als we de wereld er niet van bewust maken dat we niet kunnen werken als de situatie blijft zoals die is. Ik denk dat het indruk zou maken als we de huidige leerlingen behouden, maar geen nieuwe aannemen en ze opnieuw moeten afwijzen. Als we dit aan de wereld bekendmaken, denk ik dat het nuttig zou zijn. Als we onze economie op deze verschrikkelijke manier blijven beheren, waardoor we nooit weten waar het naartoe leidt, komen we nergens. Het zou een krachtige verklaring moeten zijn, waarin wordt aangegeven dat er hier wel degelijk iets bereikt kan worden door de inzet van een geschikt docententeam, en dat de wereld er niet in slaagt de benodigde financiële middelen te verschaffen.
X.: Die Leute sagen, warum soll man alles nach Stuttgart geben. Es haben doch die Leute in Hamburg und Berlin kein Interesse an Stuttgart.
X.: Mensen zeggen: waarom moet alles naar Stuttgart? Mensen in Hamburg en Berlijn hebben geen interesse in Stuttgart.
Dr. Steiner: Das Wichtige ist, daß überhaupt die geistige Bewegunggefördert wird. Das können wir nicht sagen, daß es wichtig ist, daß es hier entsteht, wenn wir etwas gründen wollen, was für alle ist. Das geht ganz entschieden nicht, daß wir sagen, sie sollen für Stuttgart geben und von anderem absehen. Es muß mindestens der Gesichtspunkt angeschlagen werden, man kann ein Zentralinstitut in Stuttgart bauen und verlangen, daß die Welt dazu Beiträge gibt.
Het belangrijkste is dat de spirituele beweging in het algemeen wordt bevorderd. We kunnen niet zeggen dat het belangrijk is dat het hier ontstaat als we iets willen opzetten dat voor iedereen toegankelijk is. Het is absoluut onacceptabel om te zeggen dat ze naar Stuttgart moeten gaan en andere dingen moeten negeren. Op zijn minst moet duidelijk worden gemaakt dat je een centraal instituut in Stuttgart kunt oprichten en van de wereld een bijdrage kunt eisen.
X. . Soll man eine Erklärung bringen in den Zeitungen, die zum Ausdruck bringt, daß die Schülerzahl in einer bisher nicht gedachten Weise angewachsen ist, daß wir dadurch in eine Lage versetzt sind, Lehrer anzustellen, um die Schule im gleichen Geist fortzuführen? Und daß wir angewiesen sind auf die Unterstützung?
X. Moet er een verklaring in de kranten verschijnen waarin staat dat het aantal studenten ongekend is gegroeid, dat we daardoor in staat zijn docenten aan te nemen om de school in dezelfde geest voort te zetten? En dat we afhankelijk zijn van steun?
Dr. Steiner: Wir müssen positiv sagen, daß wir bereit sind, die Schule in der bisherigen Weise fortzuführen, daß wir aber nicht in der Lage sind, die Anmeldungen zu berücksichtigen, wenn uns die Welt nicht unterstützt. Wir müßten irgendein radikal ernstes Wort sagen, — Wir werden die Errichtung der neuen Klasse nicht mehr unter dem Gesichtspunkt betrachten, wieviel Anmeldungen wir haben.
We moeten positief stellen dat we bereid zijn de school op de huidige manier voort te zetten, maar dat we de aanmeldingen niet kunnen accepteren als de wereld ons niet steunt. We zouden iets radicaal serieus moeten zeggen: we zullen de oprichting van de nieuwe klasse niet langer beoordelen op basis van het aantal aanvragen dat we ontvangen.
Bij de gegeven antwoorden is in het Duits telkens de naam van Steiner gegeven. Ik heb dat niet gedaan, zolang er geen verwarring kan ontstaan. De voetnoten die in de uitgave op aparte bladzijden staan, v.a. blz. 300, heb ik direct bij het verwijzende woord toegevoegd.
In deze vergadering gaat het over:
De wenselijkheid van een kamertje te hebben waar kinderen na kleine ongelukjes kunnen worden behandeld. <1> De noodzaak om met psychologisch inzicht met de leerlingen om te gaan.<2> Hoe kan antroposofie in het onderwijs de levenskrachten van de kinderen sterker maken, o.a. over ritme<3> Eindejaarsafsluiting <4> Wat te doen bij heel warm weer.<5> (Summier) over opvang kleinere kinderen. <6> Te laat komen, disciplinaire maatregelen, over straf, wel of niet en hoe. <7> Over een kind waarmee men geen raad weet (concreet voorbeeld) <8> Aan het eind: losse opmerkingen zonder verdere uitleg:
Slechte tanden, oorzaak in de ziel en geest. Verbinding tussen euritmie en tandvorming. Handenarbeid: breien ontwikkelt goede tanden. De kinderen worden vaardig door te breien.
RUDOLF STEINER
.
Konferenzen mit den Lehrern der Freien Waldorfschule in Stuttgart1919 bis 1924
Erster BandDas erste und zweite Schuljahr
Vergaderingen met de leerkrachten van de vrije Waldorfschool in Stuttgart
Band 1Het eerste en tweede schooljaar
.
Van de vergaderingen die de leerkrachten van de eerste vrijeschool in Stuttgart hielden, zijn verslagen bewaard gebleven van díe vergaderingen waarbij Rudolf Steiner aanwezig was.
Vergadering van woensdag 23 juni 1920, 14.45 – 17 uur
Es wird gefragt, ob man eine öffentliche Unfallstation in der Schule einrichten soll, weil man dann die Verbandstoffe und so weiter billiger bekomme.
<1>De vraag is of er een openbare spoedeisende hulp* op school moet komen, omdat verbandmiddelen en dergelijke dan goedkoper zouden zijn. *Later werd door dokter Kolisko een schoolartsenkamer ingericht.
Dn Steiner: Ich glaube, daß wir die Sachen selbst en gros kaufen müssen. Dies wäre zweifellos wünschenswert, daß ein Raum da wäre, wo man ein Kind hinbringen kann. Dagegen ist es nicht sehr wünschenswert, daß diese ganze Sache mit Einmischung von außen besorgt wird. Es sollte darauf ein besonderer Wert gelegt werden. Deshalb ist es gut, daß Dr. Kolisko da ist; es sollte schon vom Lehrerkollegium besorgt werden. Es kann doch nicht jeden Tag ein paarmal vorkommen. Gewiß, kleine Sachen werden vorkommen, wenn dreihundert Kinder da sind; Fälle, wo man einen Verbandsraum braucht, in dem man sterilisieren und desinfizieren kann. Es ist doch so, daß vielleicht jede Woche etwas vorkommt. Es würde genügen, wenn ein Raum da wäre. Mir lag viel daran, daß ein Arzt da ist unter dem Lehrerkollegium. Je mehr wir uns abschließen von der Außenwelt, desto besser ist es. Angestrebt muß werden, daß man billige Verbandstoffe bekommt.
Ik denk dat we de benodigdheden zelf in het groot moeten inkopen. Het is ongetwijfeld wenselijk om een kamer te hebben waar een kind naartoe gebracht kan worden. Aan de andere kant is het niet erg wenselijk dat deze hele kwestie met inmenging van buitenaf wordt afgehandeld. Hier moet speciale aandacht aan worden besteed. Daarom is het goed dat Dr. Kolisko hier is; het moet door het onderwijzend personeel worden afgehandeld. Het kan niet een paar keer per dag gebeuren. Natuurlijk zullen er kleine incidenten plaatsvinden met 300 kinderen; gevallen waarin een EHBO-ruimte nodig is om te steriliseren en te desinfecteren. Feit is dat er misschien elke week wel iets gebeurt. Het zou voldoende zijn als er één kamer beschikbaar was. Het was voor mij erg belangrijk om een arts onder het onderwijzend personeel te hebben. Hoe meer we ons voor de buitenwereld afsluiten, hoe beter.* Het doel moet zijn om goedkope verbandmiddelen te verkrijgen.<1>
*Deze zin is wel door critici gebruikt om aan te geven dat de vrijeschool niet openstaat voor de buitenwereld. Dat er toch iets sektarisch plaatsvindt. Als dat ooit zo geweest zou zijn – het tegendeel blijkt uit bv. de leerplanaanwijzingen e.d. dan geldt dat voor de vrijeschool van nu zeker niet. Het woord ‘abschliessen’ heeft tevens nog de de kleur van ‘het zelf tot een einde brengen’, hier dus ‘het zelf oplossen.’
Nicht wahr, ich habe mir gedacht, daß manche Fragen gestellt werden könnten. Ich habe schon erwähnt, im ganzen sind wirkliche Fortschritte gemacht worden. Im ersten Jahr war offenbar nach meinen Apercus ein Kampf mit dem Lehrstoff vorhanden. Fortschritte sind gemacht worden auf allen Gebieten. Es handelt sich nur immer darum, was fortschreitet, das wird in den nächsten Jahren mehr den Ideen entsprechen, die mit der Waldorfschule verbunden sind. Nun, Fortschritte liegen, glaube ich, sowohl darin, daß immerhin die Schülerschaft etwas aufgenommen hat, als darin, daß die Lehrer sich nach und nach hineingefunden haben in die Behandlung der Schüler. Alles ist fortgeschritten, auch die Lausbübereien. Die Lausbuben sind schon starke Lausbuben, das schadet aber nichts. Das ist eine Nebenwirkung. Manche sind sogar gesitteter, kultivierter, intellektueller geworden. Das ist ganz gut, das schadet nichts. Was ich meine, das ist das: wir müssen in der Zukunft immer noch mehr Wert legen auf Psychologie. In Psychologie wirken! Das ist nicht so abstrakt, theoretisch aufzufassen, wie es scheinen könnte. Sehen Sie, es schaut so aus, als ob man die Kinder analysieren wollte. Wenn man sich gewöhnt, sich recht zu bestreben, die Kinder kennenzulernen psychologisch, dann bekommt man allmählich ein anderes
<2>Er zouden nu wat vragen gesteld kunnen worden. Ik heb al gezegd dat er over het algemeen echt vooruitgang is geboekt. In het eerste jaar, naar mijn inzicht, was er duidelijk sprake van een worsteling met de leerstof. Er is op alle vlakken vooruitgang geboekt. Het gaat er nu om dat de vooruitgang die in de komende jaren wordt geboekt, meer aansluit bij de ideeën die bij de vrijeschool horen. Nou, vooruitgang, geloof ik, zit hem zowel in het feit dat de leerlingen in ieder geval iets hebben opgenomen, als in het feit dat de leraren zich geleidelijk meer op hun gemak voelen bij de manier waarop ze met de leerlingen omgaan. Alles is vooruitgegaan, inclusief het kattenkwaad. De kwajongens zijn al behoorlijke kwajongens, maar dat kan geen kwaad. Dat is een bijwerking. Sommigen zijn zelfs welgemanierd, beschaafder, intellectueler geworden. Dat is best goed, dat kan geen kwaad. Wat ik bedoel is dit: we moeten in de toekomst nog meer nadruk leggen op psychologie. Werk aan de psychologie! Dit is niet zo abstract en theoretisch als het misschien lijkt. Zie je, het lijkt wel alsof men de kinderen wil analyseren. Als je eraan went om echt moeite te doen om kinderen psychologisch te leren kennen, krijg je geleidelijk een andere
Blz. 156
Verhältnis zu ihnen, ganz rein durch das Ergebnis der Sache selbst. Dieses Kennenlernen bleibt nicht bloß ein Erkennen der Kinder; es wird zu einem anderen Verhältnis zu den Kindern, wenn man sich bemüht, sie kennenzulernen. Da ist natürlich noch manches nachzuholen im Herstellen eines richtigen Erkenntnisverhältnisses zu den Kindern. Man müßte sich klar sein darüber, daß, wo so vieles so sehr auf Persönlichem beruht wie hier, daß da in intensivster Weise ein analysierendes Erkennenlernen der Kinder notwendig ist. Dann werden gewisse Dinge, die vorgekommen sind, in der Zukunft nicht vorkommen. Es ist schwer, den einzelnen Fall zu charakterisieren, das ist auch nicht nötig. In Psychologie wirken! Wenn Sie nachdenken darüber, werden Sie finden, was ich darunter verstehe. Nicht so sehr die Idee haben, die Kinder müssen dies oder jenes erreichen, sondern sich fragen, was können die Kinder nach ihrer psychologischen Beschaffenheit erreichen? Ganz aus den Kindern heraus arbeiten! Das kann man im einzelnen sich nur angewöhnen, wenn man ein richtig reales Bestreben hat, das Kind in seinen verschiedenen Varianten kennenzulernen. Jedes Kind ist interessant.
verhouding met hen, volledig door het resultaat van de zaak zelf. Dit leren kennen blijft niet alleen een kennen van de kinderen; het leidt tot een andere relatie met de kinderen wanneer men zich inspant om hen te leren kennen. Natuurlijk valt er nog veel te winnen in het opbouwen van een goede relatie waarin je de kinderen goed kent. Het moet duidelijk zijn dat waar zoveel op het persoonlijke gebaseerd is zoals hier, een intensief, analytisch leren kennen van de kinderen noodzakelijk is. Dan zullen bepaalde dingen die in het verleden zijn gebeurd, zich in de toekomst niet meer voordoen. Het is moeilijk om het individuele geval te karakteriseren, en dat is ook niet nodig. Werken met de psychologie! Als je erover nadenkt, begrijp je wat ik daarmee bedoel. Niet zozeer het idee dat de kinderen dit of dat moeten bereiken, maar eerder de vraag: wat kunnen de kinderen bereiken gezien hun psychologische gesteldheid? Werk volledig vanuit de kinderen zelf! Je kunt hier alleen individueel aan wennen als je een oprechte wens hebt om het kind in al zijn of haar verschillende vormen te leren kennen. Elk kind is interessant.
Fräulein Lang hat mir einen weiblichen Lausbuben B. N. vorgeführt. Sie hat furchtbar geflennt. Heute hat sie wieder geschwänzt gehabt. Aber es ist interessant, man muß sie studieren. Ich kann nicht versprechen, daß sie ihr Wort hält: es wird vielleicht Jahre dauern. Das kann ich mir denken, daß sie bei den Seiltänzern war, aber das erhöht das Interesse an dem Kinde, nicht wahr? Wenn man Forderungen aufstellt, wie ein Kind sein soll, kann man das leicht definieren. Wie die Kinder wirklich sind, das psychologisch zu erkennen, muß man sich mit schwerem Studium erringen. Dies ist eines, wovon ich meine, daß wir es nach dem ersten Jahre als eine Hauptsache betrachten: Verstehenlernen der Kinder. Sich gar nichts vornehmen, sie müssen so oder so sein. Dann ist da etwas, was mir fast in allen Klassen stark vor die Seele getreten ist. Wir sollten recht sehr uns bestreben — was sehr belebend auf alle Kräfte des Kindes wirkt —, Anthroposophie organisch in den Unterricht hineinzubringen. So auf die Art, wie Sie es gemacht haben, Fräulein Dr. von Heydebrand, in der Anthropologie, und Sie, Dr. Stein, in der Geschichte. Bei manchem ist es von selbst vorhanden. Die Eurythmie kann man nicht ohne Anthroposophie machen. Man muß sich bemühen, möglichst ohne daß man theoretisch Anthroposophie lehrt, sie so hineinzubringen, daß sie eben darinnensteckt.
Mevrouw Lang stelde me voor aan een vrouwelijke deugniet, B.N*. Ze huilde vreselijk. Vandaag spijbelde ze weer. Maar ze is interessant; je moet haar bestuderen. Ik kan niet beloven dat ze haar woord houdt: het kan misschien wel jaren duren. Ik kan me voorstellen dat ze bij de koorddansers [het Duits heeft hier Seiltänzer – letterlijk dus koorddanser, maar betekent dit hier dat ze wel of niet kan blijven, op het vinkentouw zit o.i.d.?] zat, maar dat vergroot de interesse in het kind, toch? Als je eisen stelt aan hoe een kind zou moeten zijn, kun je dat gemakkelijk definiëren. Om te weten hoe kinderen psychologisch gezien echt zijn, is grondige studie nodig. Dit is iets wat we volgens mij na het eerste jaar als een belangrijk punt beschouwen: kinderen leren begrijpen. Niet met het voornemen: ze moeten zus of zo zijn.<2> *In oktober 1920 kon het kind niet langer op school worden toegelaten
<3> Dan is er nog iets dat me in bijna alle klassen sterk is opgevallen. We moeten er heel hard naar streven – wat een zeer stimulerend effect heeft op de levenskracht van alle kinderen – om antroposofie op een organische manier in de lessen te integreren. Net zoals u, mevrouw dr. von Heydebrand, deed in de antropologie, en u, dr. Stein, de geschiedenis. Voor sommigen is het van nature aanwezig. Euritmie kan niet zonder antroposofie worden beoefend. Men moet ernaar streven, indien mogelijk zonder antroposofie theoretisch te onderwijzen, het zo te integreren dat het inherent is aan de lessen.*
*Ook dit wordt door critici gebruikt om aan te tonen dat de vrijeschool een verborgen agenda heeft: de kinderen indoctrineren met antroposofie. Wie echter met open vizier meer bestudeert ziet in velerlei uitspraken wat Steiner bedoelt met antroposofie in het onderwijs. De opmerking hier verwijs al naar ‘niet-theoretisch’ – als leer – maar als middel om de levenskrachten te versterken, dus geheel in dienst van de gezondheid van het kind!]
Blz. 157
Ja, ich denke mir, viel Anthroposophie ist darinnen, wenn Sie versuchen — das ist ein Ideal —, dasjenige, was man Rhythmus nennt, in die Arbeit hineinzubringen; wenn Sie versuchen, den musikalischgesanglich-eurythmischen Unterricht mit dem Handfertigkeitsunterricht in Zusammenhang zu bringen. Es wirkt auf die Kinder außerordentlich gut. Ich empfehle Ihnen dazu ,,Arbeit und Rhythmus” von Karl Bücher. Dies Buch sollte da sein. Alles Arbeiten ging aus vom musikalischen Arbeiten, nicht wahr, beim Dreschen, Schmieden, Pflastern, Heute hören Sie es fast nicht mehr. Gingen Sie aber früher auf das Land hinaus und hörten dreschen, der Dreschflegel wurde im Rhythmus geführt. Ich meine, das können wir wiederum hineinkriegen. Ich meine das, wenn ich sage, daß wiederum Geist in die Sache hineinkomme. Das Prinzip finden Sie, wenn auch recht gelehrt und pedantisch, in ,,Arbeit und Rhythmus”. Dann natürlich habe ich ein bißchen den Gedanken, wie wird es werden mit dem Schulende, mit der Schulschlußfeier? Nicht wahr, das müßte doch mit einer gewissen Festlichkeit begangen werden. Es ist heute der 23., ich werde nicht kommen können; es wird nicht gehen, obwohl ich gerne anwesend wäre. Die Ferien müssen zur rechten Zeit beginnen.
Ja, ik denk dat er veel antroposofie in zit – dit is een ideaal – om wat ritme heet in het werk te brengen; wanneer je muziek-zang-euritmie-instructie probeert te verbinden met handvaardigheden. Het heeft een buitengewoon goed effect op de kinderen. Ik raad “Werk en Ritme” van Karl Bücher* aan. Dit boek zou er moeten zijn. Al het werk is toch voortgekomen uit muzikaal werk? Bij het dorsen, smeden, bestraten. Tegenwoordig hoor je het bijna niet meer. Maar als je vroeger naar het land ging en dorsen hoorde, werd de dorsvlegel ritmisch bewogen. Ik denk dat we dat weer terug kunnen brengen. Dat is wat ik bedoel als ik zeg dat de geest weer terugkomt in de zaak. Je vindt het principe, zij het nogal wetenschappelijk en pedant, terug in “Werk en Ritme”.<3> <4> En dan maak ik me natuurlijk ook een beetje zorgen over wat er met het einde van het schooljaar zal gebeuren, met de eindeschoolviering? Dat zou toch met een feest gevierd moeten worden? Het is vandaag de 23e en ik kan er niet bij zijn; het is onmogelijk, ook al zou ik er graag bij zijn. De vakantie moet op het juiste moment beginnen. *Karl Bücher, econoom, 1847-1930.
Ich finde, daß die Lehrer jetzt gerade genug haben, sonst brechen sie zusammen. Ich wäre natürlich furchtbar gerne bei diesem Schulschluß da. Sonst müßte es in der Form sein, daß jeder Lehrer eine Ansprache hält. Vielleicht ist Herr Baumann so gut und besorgt etwas Musikalisches. Dichten Sie doch etwas, was den Schulschluß eurythmisch darstellt. Nicht eine gewöhnliche Eurythmievorführung, sondern etwas, was den Schulschluß eurythmisch darstellt. Es wäre doch wunderschön, wenn so etwas gemacht würde. Es beginnt eurythmisch; etwas, das musikalisch begleitet ist. Dann geht es über ins bloß Musikalische, und dann schließt es eurythmisch. Das meine ich nur par exemple, daß es mehr eine Art zum Schulschluß komponierte Sache wäre. Es kann ja Fräulein Röhrle mit zwei von den größten Mädchen — es können auch drei sein — etwas machen. Dann müßte irgend etwas — das ist etwas, was mir furchtbar aufliegen würde —, es müßte natürlich eine Art von Rede sein, die wie eine Lebensrede ist, zum Entlassen und Wiederkommen. So irgend etwas, was auf den Tag und das Entlassen und Wiederkommen Bezug hat.
Ik denk dat het voor de leraren nu wel genoeg is, anders storten ze in. Natuurlijk zou ik dolgraag bij deze eindviering aanwezig zijn. Bovendien moet het in de vorm dat elke leraar een toespraakje houdt. Misschien zou meneer Baumann zo vriendelijk willen zijn om iets muzikaals te doen. Waarom dicht u niet iets dat het einde van het schooljaar euritmisch weergeeft? Geen gewone euritmievoorstelling, maar iets dat het einde van de school euritmisch weergeeft. Het zou geweldig zijn als zoiets zou gebeuren. Het begint euritmisch; iets met muzikale begeleiding. Dan gaat het over in alleen muziek en dan eindigt het euritmisch. Ik bedoel dat alleen maar als voorbeeld, dat het meer een stuk zou zijn dat gecomponeerd is voor het einde van het schooljaar. Mevrouw Röhrle zou iets kunnen doen met twee van de oudere meisjes – het zouden er ook drie kunnen zijn. Dan moet er iets gezegd worden – dit zou iets zijn wat ik vreselijk moeilijk zou vinden – het zou natuurlijk een soort toespraak moeten zijn, een levenstoespraak, over weggaan en terugkomen. Iets dat te maken heeft met de dag en het weggaan en terugkomen.<4>
Auf einer Wandtafel hatte gestanden: „Der Himmel ist blau, das Wetter ist schön, Herr Lehrer, wir wollen spazieren gehn.” — Dr. Steiner war sehr ärgerlich darüber.
<5> Op een schoolbord stond geschreven: “De lucht is blauw, het is mooi weer, mijnheer [de leerkracht] laten we gaan wandelen.” Dr. Steiner was hier erg geïrriteerd over.
Blz. 158
Dr. Steiner: Nun ja, haben Sie es noch nicht gesehen? Nicht wahr, Sie könnten ja im allgemeinen manchmal, wenn es allzu heiß ist, die Kinder weggehen lassen; früher schließen meine ich nicht, daß es richtig wäre. Ich bin nicht dafür, daß man die Kinder aus der Hand gibt, solange man sie in der Hand haben kann. Man gibt die Kinder früher aus der Hand, als man es eigentlich sollte. Man kann es natürlich den Kindern erleichtern. Höchstens, wenn es allzuwarm ist. Fast ist es besser, man behält sie und führt sie irgendwohin und ist dabei. Nicht wahr, es ist doch besser, wenn Sie die Kinder im Kindergarten haben. Je länger man sie hat, desto besser. Sie können so doch immer die Kinder aufnehmen, die noch nicht in die Schule kommen. Wir nehmen die Kinder bis jetzt im wesentlichen so auf, wie man sie in die Volksschule hineinkriegt. Wenn das Nachahmungszeitalter beendet ist, können wir anfangen. Es wäre sehr schön, wenn man einiges in die ersten sieben Jahre der kindlichen Erziehung hineinbringen könnte. Schließlich müßten wir schon nach unten hin etwas haben; oben ist es weit weniger wichtig. Sie wollen ja auch sonst Schulbaracken aufführen. Ich möchte sagen, die genauen Besprechungen können am Schulende gemacht werden.
Hebt u het nog niet gezien? Je zou, over het algemeen, soms, als het te warm is, de kinderen weg kunnen laten gaan; ik denk niet dat het juist is om de school eerder te sluiten. Ik ben er geen voorstander van om kinderen weg te laten gaan zolang ze kunnen blijven. Je laat ze eerder weggaan dan nodig is. Natuurlijk kun je het de kinderen wel makkelijker maken. Hooguit als het te warm is. Het is bijna beter om ze te houden en ergens heen te brengen en erbij te zijn.<5>
<6> Is het niet beter als je de kinderen in de kleuterschool hebt? Hoe langer je ze hebt, hoe beter. Zo kun je altijd de kinderen opnemen die nog niet naar school gaan. Tot nu toe hebben we kinderen in principe op dezelfde manier opgevangen als we in de basisschool doen. Als de tijd van imitatie voorbij is, kunnen we beginnen. Het zou heel mooi zijn als we dit in de eerste zeven jaar van de opvoeding van een kind zouden kunnen doen. We moeten tenslotte iets aan de onderkant hebben; Aan de bovenkant is het veel minder belangrijk.<6>
U wilt toch ook schoolbarakken neerzetten. Ik zou zeggen: de gedetailleerde gesprekken kunnen aan het einde van het schooljaar plaatsvinden.
Im wesentlichen ist es gegeben. Aber es wird eine Besprechung notwendig sein. Es werden Dinge notwendig sein, die nicht geordnet werden können, wenn man sie erst am Schulanfang besprechen würde. Die Gesangsklasse muß eine Erweiterung erfahren, es muß ein Gesangslehrer kommen. Das ist notwendig. In manch anderer Hinsicht wird es notwendig sein, daß zu verhandeln sein wird, falls wir eine nächste Klasse darauf setzen können. Dann ist ja auch das zu überlegen, schwer zu überlegen, wer die 1. Klasse bekommt. Daß Ihre Tätigkeit, Stockmeyer und Stein, aufhört, ist nicht anzunehmen. Das muß zeitig genug besprochen werden. Aus diesen Gründen wäre es notwendig, daß ich am Schulschluß da wäre, äußeres wären dringende Verhinderungen. Ich brauche ja vielleicht nur vier oder sechs Tage da zu sein. Heute ist es verfrüht. Wie behandeln wir diese Kinder, die zu spät kommen? Ich wurde heute aufgehalten, als ich in die Schule ging. Da gingen drei Schülerinnen. Sie gingen einfach, sie waren nicht betrübt, daß sie zu spätgingen, sie gingen sehr gelassen. Die Persönlichkeit, die-mit mir ging, sagte: „Denen wird es recht sein, wenn sie zu spät kommen. ” Nun, wie verhalten wir uns zu den Kindern, die zu spät kommen?
In principe is er overeenstemming over. Maar er zal overleg nodig zijn. Er zullen dingen nodig zijn die niet geregeld kunnen worden als ze alleen aan het begin van het schooljaar besproken worden. De zangklas moet worden uitgebreid; er moet een zangdocent worden aangenomen. Dat is noodzakelijk. In sommige andere opzichten zal er onderhandeld moeten worden of we een volgende klas kunnen toevoegen. Dan zal ook daarover nagedacht moeten worden, en het is moeilijk te bedenken wie er in de 1e klas komt. Het is niet aannemelijk dat uw werk, Stockmeyer en Stein, stopt. Dat moet vroeg genoeg besproken worden. Om deze redenen zou het nodig zijn dat ik er aan het einde van het schooljaar bij ben; anders zou ik dringend verhinderd zijn. Ik hoef er misschien maar vier of zes dagen te zijn. Vandaag is te vroeg. <7> Hoe gaan we om met de kinderen die te laat komen? Ik werd vandaag opgehouden toen ik naar school liep. Er liepen drie leerlingen. Ze liepen gewoon; ze zaten er niet over in dat ze te laat kwamen; ze gingen heel bedaagd. Degene die met me meeliep, zei: “Ze vinden het prima om te laat te komen.” Hoe gaan we om met kinderen die te laat komen?
X.: Sie eine Viertelstunde früher kommen lassen!
Een leraar: Laat ze een kwartier eerder komen!
Dr. Steiner: Da setzt man sich der Gefahr aus, daß sie nicht kommen.
Dan loop je het risico dat ze niet komen.
Blz. 159
Es muß unter allen Umständen vermieden werden, irgendeine Strafe zu geben, wobei man nachgeben muß. Man darf in einer disziplinarischen Maßregel absolut nicht nachzugeben brauchen. Wenn man sagt, ein Kind muß früher kommen, so muß es eingehalten werden, daß man ihm befiehlt, früher zu kommen. Es waren die in der 8. oder 7. Klasse. Da ist man unten durch, sobald man durch die Finger schauen muß. Dann ist das eine schiefe Ebene, auf der man immer weiter hinunterrollt. Man darf bei einer Strafe nicht nachgeben, lieber unterlasse man sie. Das kann unter Umständen auch zum Gegenteil führen. Dann entsteht ein Verein unter den Kindern, sie machen ab, heute bin ich zu spät gekommen, morgen kommst du. Ich weiß nicht, ob das geht. Es würde uns ein bißchen ins Lächerliche ziehen. Es ist natürlich Bummelei. Früher kommen lassen ist nicht so gut, lieber eine Viertelstunde länger da lassen. Das ist etwas, was den Kindern unsympathisch ist.
Het moet koste wat kost vermeden worden om straffen te geven waarbij je zelf moet zwichten. Je mag absoluut niet toegeven in een disciplinaire maatregel. Als je zegt dat een kind vroeg moet komen, dan moet je je ook aan de regel houden om vroeg te komen. Dat was in groep 8 of 7. Je bent de mindere zodra je een oogje dichtknijpt. Dan is het een hellend vlak waar je steeds verder vanaf glijdt. Bij straf moet je niet toegeven; dan is het beter om geen straf te geven. Onder bepaalde omstandigheden kan dit zelfs tot het tegenovergestelde leiden. Dan ontstaat er een clubje onder de kinderen en ze spreken af: “Ik was vandaag te laat, morgen jij.” Ik weet niet of dat kan. Het zou ons een beetje belachelijk maken. Het is duidelijk laksheid. Ze vroeg laten komen is niet zo goed; het is beter om ze een kwartier langer na te laten blijven. Dat vinden de kinderen niet leuk.
Haben Sie ausprobiert, ob dies wirkt? Ein Kind kommt zehn Minuten zu spät; man läßt es dreißig Minuten stehen. Wenn sie dreimal so lange stehen müssen, dann überlegen sie sich doch jede Minute. Sie recht unbequem stehen lassen! Ihr Junge, der reibt sich den Hinterkopf an der Wand, er amüsiert sich mit allerlei Zeug. Ich glaube, man kann mit solchen Dingen, wenn irgend die Strafe mit dem Verbrechen zusammenhängt, gut wirken, wenn man sie stehen läßt an irgendeiner besonders unbequemen Stelle. Die Großen werden sich dann hüten, daß sie zu spät kommen. Man könnte eine Anzahl von kleinen Stockerln kaufen, dann werden sie auch nicht zu sechst zu spät kommen. Unter Umständen bekommen sie einen kleinen Krampf in den Beinen. Die Stockerln, die kann man auch im Handfertigkeitsunterricht machen.
Uit ‘dat ze wat zouden afspreken’ blijkt dat ze bewust te laat komen. Gewoon te lang onderweg? Langzaam lopen, spelen o.i.d.? De meeste kinderen die te laat komen, doen dat eigenlijk buiten hun schuld. De ouders zijn dan meestal te laat. Dan moet je volgens mij helemaal niet straffen, maar met de ouders praten!
Heb je al eens geprobeerd of dit werkt? Een kind komt tien minuten te laat; je laat het dertig minuten staan. Als het drie keer zo lang moet staan, denkt het daar elke minuut aan. Het staan moet ongemakkelijk zijn! De jongen bij u wrijft met zijn achterhoofd tegen de muur; hij vermaakt zich met van alles en nog wat. Ik denk dat je met zulke dingen een goed effect kunt hebben, als de straf op de een of andere manier verband houdt met wat misdaan is, door het op een bijzonder ongemakkelijke plek te laten staan. De ouderen zullen er dan op letten dat ze niet te laat komen. Je zou een paar kleine krukjes kunnen kopen, dan komen er geen zes te laat. Onder bepaalde omstandigheden kunnen ze een lichte kramp in hun benen krijgen. De krukjes kunnen ook gemaakt worden tijdens handvaardigheidslessen.
X.: Was soll geschehen, wenn Lehrer zu spät kommen?
X: Wat moet er gebeuren als leraren te laat komen?
Dr. Steiner: Dann wird man die Schüler veranlassen, daß sie die Lehrer auf die Stockerln stellen. — Wichtig ist es auch, daß man in solchen Dingen differenziert. Ich würde es im Winter weniger streng ahnden als im Sommer. Im Augenblick, wo die Kinder merken, daß in den disziplinaren Maßregeln Vernunft ist, sehen sie es ein. Im Winter könnte man es weniger intensiv bestrafen und sie nur zweimal so lange stehen lassen. Sie stören; es sind solche, die auch selbst unaufmerksam sind. Die Fleißigen werden kaum zu spät kommen.
Dan laat je de leerlingen de leraren op de kruk zetten. — Het is ook belangrijk om in zulke zaken te differentiëren. Ik zou in de winter minder streng straffen dan in de zomer. Zodra de kinderen beseffen dat er een reden achter de disciplinaire maatregelen zit, zullen ze het begrijpen. In de winter zou je minder streng kunnen straffen en ze slechts twee keer zo lang laten staan. Ze storen; zij zijn het die zelf ook onoplettend zijn. De hardwerkende kinderen komen waarschijnlijk niet te laat.<7>
Es wird eine Frage gestellt wegen der Fenster.
Er wordt een vraag gesteld over de ramen.
Dr. Steiner: Man bekommt selbst Lust, wenn man da vorbeigeht,
Dr. Steiner: Je krijgt zelfs de neiging als je er langs loopt,
Blz. 160
hineinzusteigen. Man müßte etwas wie Gitter anbringen, daß sie nicht hineinkommen.
om erin te klimmen. Er zouden spijlen aangebracht moeten worden om te voorkomen dat ze naar binnen kunnen.
Über F. R. in der 4. Klasse.
<8> Over F.R. klas 4.
Dr. Steiner: Es ist ein sehr schwieriger Fall: wenn er aus der Schule weg geht, ist es ein Kasus der Schule. Nicht gerade wünschenswert. Auf der anderen Seite darf das Kind nicht darunter leiden. Die Schule sollte auch nicht das gefundene Fressen werden derjenigen, zu denen er kommen wird. Da werden solche Gymnasiallehrer sein, die werden es mit großer Befriedigung empfinden, wenn jemand kommt, der sagt, er hat es hier nicht ausgehalten. Ich muß morgen noch etwas sehen, was man da tut. Sehr schwer lösbar. Es ist die Frage diese, man könnte es sonst mit einer Parallelklasse probieren. Hier kommt aber kaum etwas anderes in Betracht, als daß er in die vorhergehende oder nachfolgende Klasse kommt. In die vorhergehende Klasse möchte ich ihn auf keinen Fall tun. Dann würde er in Ihre Klasse kommen, in die höhere Klasse. Ich glaube nicht, daß es eine andere Lösung gibt. Das macht viel Aufsehen unter den Kindern. Man wird es tun müssen, so daß es als eine Ausnahme erscheint. Da wird man erst nachdenken müssen, wie man es tut. Es ist eine zuwidere Geschichte, wenn man bekanntgeben soll, daß es aus persönlichen Gründen ist.
Het is een heel lastig geval: als hij van school gaat, is dat een schoolgerelateerde aangelegenheid. Niet bepaald wenselijk. Aan de andere kant mag het kind er niet onder lijden. De school mag geen geschenk uit de hemel worden voor degenen die hem krijgen. Er zullen leraren van het gymnasium zijn die heel blij zullen zijn als er iemand langskomt die zegt dat hij het hier niet uithoudt. Ik moet morgen nog eens kijken wat eraan te doen is. Heel moeilijk op te lossen. De vraag is deze: anders zou je het met een parallelklas kunnen proberen. Maar hier komt er nauwelijks iets anders in aanmerking dan dat hij in de vorige of volgende klas wordt geplaatst. Ik wil hem absoluut niet in de vorige klas. Dan zou hij in uw klas worden geplaatst, de hogere klas. Ik denk niet dat er een andere oplossing is. Het zal veel commotie onder de kinderen veroorzaken. Je zult het zo moeten doen dat het een uitzondering lijkt. Je zult moeten nadenken over hoe je het doet. Het is onwelgevallige zaak om aan te kondigen dat het om persoonlijke redenen is.
Natürlich ist die Gefahr diese, daß sie sagen: Na, jetzt hat er es erreicht; das können wir auch anstreben. — Aber was soll man machen mit solch einem Jungen, wenn man ihn nicht wegschicken will? Vielleicht komme ich morgen zu der Klasse. Das, was schlimm ist, ist nicht er selbst. Es ist eine vererbte Sache, und das wirkt fortwährend auf ihn. Es liegt in der Familie. Es wäre schon wünschenswert, daß man den Jungen über eine Klippe hinwegführt. Vielleicht wird es gerade ein tüchtiger Mensch. Er ist ganz begeistert für Eurythmie und Gesang, er will den Klassenunterricht nicht haben. Er findet ihn ganz abscheulich. Das sind andere Dinge, die man zu wichtig nimmt; er hat fünf Mark genommen. Das ist ein Spaß. Er ist sehr zugänglich, sehr zugänglich. Der Junge braucht eine gewisse objektive Behandlung, weil er zu Hause recht subjektiv behandelt wird. Das haben wir alle auch getan. Der Vater ist von der Art jenes Lehrers, der, wenn der Schüler sich aufgeregt benimmt, sagt: „Ich werde dich lehren, was Gelassenheit ist; ich werde dir beibringen, was Gelassenheit ist”, so ist der Vater. Ihn in der 4. Klasse zu lassen, das geht nicht. Wir setzen uns der Gefahr aus, daß er ins Wasser springt. Das wäre natürlich nicht angenehm. Ich erinnere mich noch mit rechtem Entsetzen — ich war auf
Het gevaar is natuurlijk dat ze zullen zeggen: Nou, nu heeft hij het bereikt; daar kunnen we ook naar streven. Maar wat moet je met zo’n jongen als je hem niet weg wilt sturen? Misschien kom ik morgen wel naar de les. Wat er mis is, is niet hijzelf. Het is een erfelijke eigenschap en het heeft een constante invloed op hem. Het zit in de familie. Het zou wenselijk zijn om met de jongen de klippen te omzeilen. Misschien wordt hij wel een capabel mens. Hij is nogal enthousiast over euritmie en zingen; hij wil geen les. Hij vindt het ronduit afschuwelijk. Dat zijn andere dingen die mensen te serieus nemen; hij heeft vijf mark weggepakt. Dat is een kwajongensstreek. Hij is heel benaderbaar, heel benaderbaar. De jongen heeft een zekere objectieve behandeling nodig, omdat hij thuis nogal subjectief wordt behandeld. Dat hebben we ook allemaal gedaan. De vader is het type leraar dat, wanneer een leerling zich geagiteerd gedraagt, zegt: “Ik zal je leren wat bedaren is; ik zal je leren wat bedaren is.” Zo is de vader. Hem in klas 4 laten zitten, is geen optie. We stellen onszelf bloot aan het gevaar dat hij in het water springt. Dat zou natuurlijk niet prettig zijn. Ik herinner me nog met grote afschuw – ik was op
Blz. 161
einer Schule mit einer Maschinenbauschule. Dort war der Sohn des Schuldieners, der war ehrgeizig. Ein Lehrer, Professor, der jähzornig war, der nahm den Laffen und haute ihm eine herunter. Der verließ die Klasse; er hat nämlich gewußt durch seinen Vater, wo Zyankali ist, hat es genommen und sich vergiftet. Seit der Zeit wurden die Lehrer immer rot, wenn jemand herausging während der Stunden, (Zu Fräulein Dr. von Heydebrand:) Ich wollte es nur jetzt besprechen, weil er zu Ihnen in die 5. Klasse hinkommt. Er gehört nicht in die 4. Das ist ein Fehler, der gemacht worden ist. In Psychologie wirken! Die Kindergemüter müssen studiert werden!
een school met een opleiding werktuigbouwkunde. De zoon van de conciërge was daar, en hij was ambitieus. Een leraar, een professor, die opvliegend was, pakte de ?? en sloeg hem. [Het Duits heeft Laffen, daar wordt geen vertaling voor gegeven: waarschijnlijk heeft de jongen de professor op de zenuwen gewerkt en die sloeg hem] Hij verliet de klas; hij wist van zijn vader waar cyanide was, nam het en vergiftigde zichzelf. Sindsdien bloosden de leraren altijd als iemand tijdens de les wegliep. (Aan mevrouw Dr. von Heydebrand:) Ik wilde het er nu even over hebben, omdat hij naar uw vijfde klas gaat. Hij hoort niet in de vierde. Dat is een fout die gemaakt is. Werk met psychologie! De ziel van het kind moet bestudeerd worden!<8>
X. fragt wegen Spitzenklöppeln und Nadelarbeit.
X. vraagt naar kantklossen en handwerken.
Dr. Steiner: Das ist eine furchtbar zeitraubende Arbeit. Immer unter den entsetzlichsten äußeren Verhältnissen wurden diese Dinge gemacht. Es ist so, daß die Leute alle krank geworden sind. Es sind Parias dazu verwendet worden. Brüsseler Spitzenarbeit ist eine schreckliche Sache. Ich würde das nicht einführen. Die Arbeiten, die Sie jetzt machen, sind sehr schön. Beim Handarbeiten müssen wir ein bißchen recht exakt sein. Ich habe heute ein Mädchen bemerkt, das ohne Fingerhut nähte.
Dr. Steiner: Het is een vreselijk tijdrovend werk Deze dingen werden altijd gedaan onder de meest verschrikkelijke externe omstandigheden. Mensen zijn allemaal ziek geworden. Ze gebruikten hiervoor paria’s. Brussels kantklossen is een verschrikkelijk iets. Ik zou het niet willen invoeren. Het werk dat u nu doet is heel mooi. We moeten een beetje precies zijn met ons naaiwerk. Ik zag vandaag een meisje dat naaide zonder vingerhoed.
X.: Soll am Peter- und Paulstag schulfrei sein?
X.: Is Petrus en Paulusdag een vrije dag?
Dr. Steiner: Man kann freigeben. „Peter und Paul ist immer sehr faul.”
Zu dieser Konferenz finden sich noch folgende kurze Notizen: Schlechte Zähne, Ursache im Seelisch-Geistigen. Zusammenhang zwischen Eurythmie und Zahnbildung. Handarbeit: Stricken entwickelt gute Zähne. Die Kinder werden geschickt durch Stricken.
Bij deze vergadering horen nog korte aantekeningen: Slechte tanden, oorzaak in de ziel en geest. Verbinding tussen euritmie en tandvorming. Handenarbeid: breien ontwikkelt goede tanden. De kinderen worden vaardig door te breien.
In de uitgave is een hoofdstuk opgenomen met een soort geschiedenis van de 6 schooljaren in het begin van de Waldorfschool in Stuttgart. De tijd waarin Steiner de school van tijd t0t tijd bezocht en dan de lerarenvergadering voorzat en allerlei onderwerpen besprak, vaak n.a.v. vragen.
3. Schuljahr: 18. Juni 1921 bis 30. Mai 1922 3e Schooljaar 18 juni 1921 tot 30 mei 1922
Blz. 51
Die Zahlen ließen sich für dieses Jahr nicht genau feststellen. Es waren ungefähr:
15 Klassen
30 Lehrer
540 Schüler
De cijfers konden voor dit jaar niet precies vastgesteld worden. Er waren ongeveer: 15 klassen 30 leraren 540 leerlingen
Überwiegend klingt die Stimmung des freudigen Schaffens durch dies dritte Schuljahr weiter fort; ebenso beim fortgesetzten Aus- und Aufbau wie bei den ohne Unterbrechung durch die Konferenzen aller Jahre durchlaufenden Themen der Besprechung einzelner schwieriger Kinder und der Beantwortung spezieller sachlicher oder methodischer Fragen.
De sfeer van vreugdevolle creativiteit blijft in dit derde schooljaar voortduren; zowel in de verdere ontwikkeling als in de onderwerpen die aan bod komen bij de bespreking van individuele, lastige kinderen en de beantwoording van concrete feitelijke of methodische vragen, die een vast onderdeel vormen van de bijeenkomsten van elk jaar.
Blz. 52
Auch in der Stellungnahme gegenüber der behördlichen Schulrevision wird noch eine ungebrochene Einheitlichkeit erlebt. Daß die Revision von seiten der Lehrer unrichtig, weil einseitig gesehen wird, offenbart sich erst nach Monaten. Schrittweise aber werden kritische Worte Rudolf Steiners vernehmlicher. Die Wolken senken sich zuweilen drohend tief herunter. Wieder werden zwei neue 1. Klassen (2/17, 22) und neue Parallelklassen (2/17) eingerichtet. Auch Fachlehrer werden neu berufen (2/19,53). Vor allem wird aber die zweite Oberklasse, die 10. Klasse begründet und bekommt ihren Lehrplan (2/18, 22—31). Dabei wird der bisherige Brauch verlassen, daß die obersten Klassen wechselweise von nur zwei Klassenlehrern betreut werden. Es sollen deren jetzt drei, womöglich sogar vier werden (2/18, 27, 38). Für diese Klasse werden volle fünf praktische Fächer neu eingerichtet: Spinnen und Weben; Gesundheitslehre und Erste Hilfe; Feldmessen; technische Mechanik (2/18, 29, 30) und Stenographie (2/31). Sehr eingehend kümmert sich Rudolf Steiner darum, daß für den ,,Ästhetikunterricht”, den Unterricht für das Verständnis des Künstlerischen, ein guter Fachmann zugezogen wird (2/23, 38). Von nun an werden für diesen Unterricht wiederholentlich eingehende Direktiven erbeten und gegeben (2/41, 64 und Sachwortverzeichnis).
Zelfs in de reactie op het inspectietoezicht is er nog steeds sprake van een ongebroken uniformiteit. Dat het toezicht voor de leraren onjuist is, omdat er eenzijdig wordt gekeken, wordt pas na maanden duidelijk. Geleidelijk aan worden de kritische woorden van Rudolf Steiner echter hoorbaarder. De wolken zakken soms dreigend neer. Er worden twee nieuwe 1e klassen (17/2, 22) en nieuwe parallelklassen (17/2) ingericht. Er worden ook nieuwe vakdocenten aangesteld (19/2, 53). Het belangrijkste is dat de tweede bovenbouwklas, de 10e, wordt ingericht en een leerplan krijgt (18/2, 22-31). Hiermee wordt de vroegere praktijk van afwisselend lesgeven door slechts twee mentoren in de bovenbouw verlaten. Er komen er nu drie, mogelijk zelfs vier (18/2, 27, 38). Voor deze klas komen er maar liefst vijf nieuwe praktijkvakken: spinnen en weven; gezondheidsleer en eerste hulp; landmeten; technische mechanica (2/18, 29, 30) en steno (2/31). Rudolf Steiner besteedt er veel aandacht aan dat een gekwalificeerde expert betrokken is bij de “esthetiekles”, onderwijs in het begrijpen van de kunst. (2/23, 38). Vanaf nu worden voor deze les herhaaldelijk gedetailleerde richtlijnen gevraagd en gegeven (2/41, 64 en de trefwoordenindex).
Eine große Rolle spielt die Revision durch den zuständigen Schulrat im Frühjahr 1922 (2/68-72 ; Einleitung S. 22, 25). Rudolf Steiner läßt sich von den Klassenlehrern sehr genau berichten, was sie dabei erlebt haben. Er muß daraus zu der Ansicht kommen, die Prüfung und Beurteilung sei engstirnig, nicht auf das Wesen der Waldorfschule eingehend, und keineswegs wohlwollend gewesen. Es werden deswegen eingehende Beschlüsse gefaßt, wie man durch Artikel in den Zeitschriften ,,Die Drei” und „Anthroposophie” solchen unsachgemäßen Einwendungen entgegentreten könne (2/68, Liste Nrn. 136, 138). Desto härter ist der Schlag, als Rudolf Steiner im folgenden Schuljahr den Bericht des Schulrates an das Ministerium gelesen hat. Er sagt es dann den Lehrern mit scharfen Worten. „Wohlwollend ist der Bericht!” — „Die Dinge sind wahr, die darin stehen; das ist das Bittere” (2/141). Aber auch schon in diesem 3. Schuljahr kommt gelegentlich derber Tadel zu Wort, noch schwach, aber unüberhörbar. Rudolf Steiner
Het toezicht door de verantwoordelijke inspecteur in het voorjaar van 1922 speelde een belangrijke rol (2/68-72; Inleiding pp. 22, 25). Rudolf Steiner liet de leerkrachten uitgebreid verslag doen van hun ervaringen. Hij moest concluderen dat het onderzoek en de beoordeling bekrompen waren, niet inging op de essentie van de vrijeschool en zeker niet welwillend. Er werden daarom gedetailleerde beslissingen genomen over hoe dergelijke onterechte bezwaren konden worden gepareerd via artikelen in de tijdschriften “Die Drei” en “Anthroposophie” (2/68, Lijst nr. 136, 138). De klap was des te groter toen Rudolf Steiner het rapport van de inspecteur het volgende schooljaar aan het ministerie voorlas. Hij zei vervolgens in scherpe bewoordingen tegen de leerkrachten: “Het rapport is welwillend!” — “Wat erin staat, is waar; dat is het bittere” (2/141). Maar zelfs in dit derde jaar verschijnen er af en toe harde berispingen, nog steeds zwakjes, maar onmiskenbaar. Rudolf Steiner
Blz. 53
klagt über mangelnde Mitarbeit, über mangelnde Lebendigkeit der Schüler (2/20) und über zu geringen Zusammenhang unter den Lehrern. ,»Willig zusammenarbeiten! Gegenseitig sich verstehen im Kollegium” (2/80). Es findet auch die erste, dieses Mal nur kurze, aber sehr eingreifende Besprechung statt über zwei besonders schwierige Schüler der beiden obersten Klassen. ,,Man muß mit den Jungen fertig werden” (2/71,72). Rudolf Steiner tadelt aber nicht nur; er hebt auch wie immer gerne das Gute heraus. Er ist erfreut, „weil die Waldorfschule diesen guten Geist ausgebildet hat”, und ,,weil sie im wesentlichen doch alles gehalten hat, was sie versprochen hat” (2/77). Er gibt auch an, was zu tun sei für ein gutes Zusammenarbeiten. Er lobt die Dissertation von Dr. von Baravalle. „Das ist tatsächlich so, daß spirituelle Kräfte, die im Lehrerkollegium sind, das Lehrerkollegium tragen durch die Gegenseitigkeit des inneren wissenschaftlichen Erlebens” (2/44). Ganz am Ende des Schuljahres geschieht aber etwas, was einen bösen Schatten vorauswirft. Schüler der obersten (10.) Klasse hatten gebeten um ein Gespräch mit Rudolf Steiner (2/93). Da brachten sie alles vor, was sie an Kümmernissen über einige ihrer Lehrer auf dem Herzen hatten. Rudolf Steiner hörte sie an, ließ sie ruhig alles aussprechen, fragte nicht nach und entließ sie, ohne weiter darauf einzugehen. Dies Gespräch hatte eine starke Nachwirkung, aber erst im folgenden Jahr.
klaagt over een gebrek aan samenwerking, een gebrek aan levensvreugde onder de leerlingen (2/20) en een gebrek aan cohesie onder de leerkrachten. “Bereidheid om samen te werken! Wederzijds begrip onder het onderwijzend personeel” (2/80). Er vindt voor de eerste keer een korte maar zeer indringende bespreking plaats over twee bijzonder moeilijke leerlingen in de twee hoogste klassen. “Je moet er met die jongens uit zien te komen” (2/71, 72). Rudolf Steiner bekritiseert niet alleen; hij benadrukt, zoals altijd, graag het goede. Hij is blij “omdat de vrijeschool deze goede geest heeft ontwikkeld” en “omdat ze in wezen alles is nagekomen wat ze beloofde” (2/77). Hij doet ook suggesties voor wat er moet gebeuren om een goede samenwerking te garanderen. Hij prijst het proefschrift van Dr. von Baravalle. “Het is inderdaad zo dat spirituele krachten binnen het lerarencollege dit ondersteunen door de wederkerigheid van innerlijke wetenschappelijke ervaring” (2/44). Aan het einde van het schooljaar gebeurt er echter iets dat een donkere schaduw werpt. Leerlingen uit de hoogste klas (10e klas) hadden een gesprek aangevraagd met Rudolf Steiner (2/93). Daar brachten ze al hun zorgen over enkele van hun leraren ter sprake. Rudolf Steiner luisterde naar hen, liet ze rustig alles uiten, stelde geen verdere vragen en liet ze weggaan zonder verder overleg. Dit gesprek had een diepe impact, maar pas het jaar daarop. GA 300A/51-53