Categorie archief: Rudolf Steiner

Getagged evolutie vooruithelpen GA 305 blz. 256, GA 305 slotwoord blz. 255 vert., pedagogie voor huidige menselijke ontwikkeling GA 305 blz. 256

VRIJESCHOOL – Rudolf Steiner over pedagogie(k) GA 305 – voordracht 12

Geplaatst op 17 augustus 2026| Een reactie plaatsen

GA 305 bevat 12 voordrachten, 2 toespraken en een slotwoord.
De eerste negen voordrachten werden vertaald.
De vertaalde toespraken vind je op deze blog, evenals het slotwoord.

De laatste drie gaan niet specifiek over vrijeschoolpedagogie(k), maar wel over sociale driegeleding. Vrijheid van onderwijs is een voorwaarde om het door Steiner bedoelde vrijeschoolonderwijs te kunnen realiseren.

Sociale driegeleding en vrijeschool hebben in Nederland niet zo’n hechte relatie, terwijl je zou kunnen zeggen dat de sociale driegeleding de moederschoot van de vrijeschoolpedagogie(k) is.

Er zullen redenen zijn om de voordrachten 10 t/m 12 niet op te nemen. Hopelijk is daar de ‘desinteresse’ niet bij……

Inhoud van de voordracht:

De huidige overgangsperiode: zich losmaken van alle bindingen om
eenvoudigweg een vrij mens te zijn.
De noodzaak van een op vrijheid gebaseerd wereldbeeld.
Geweten en individuele morele intuïtie.
Opvoeding die vertrouwen in het individu bevordert; liefde voor de mensheid;
een mondiaal perspectief.
De noodzaak om te leren denken “in cirkels” in plaats van in een rechte, programmatische lijn.
Het misverstand dat de “kernpunten” een leer over sociale klassen zouden zijn. Geen indeling van mensen, maar de structurering van het sociale organisme
door middel van regelingen die menselijk handelen in staat stellen in te grijpen en door te werken in het sociale geheel.
De drie aspecten van het sociale organisme.
Voorbeelden van hoe je dynamisch kan blijven denken over hun evolutie: kapitalisme; arbeid; het geldwezen.
Het denken terugbrengen in het leven.
Dankwoord.

GA 305

Die geistig-seelischen Grundkräfte der Erziehungskunst
Spirituelle Werte in Erziehung und sozialem Leben

Opvoeding en onderwijs
Spirituele grondslagen

Der Mensch in der sozialen Ordnung:
Individualität und Gemeinschaft

Het individu in de maatschappelijke orde:
Individualiteit en gemeenschap

Blz. 223

Voordracht 12, Oxford, 29 augustus 1922

Meine Damen und Herren, wenn ich heute noch versuche, die Schilderung des sozialen Lebens der Gegenwart und der sozialen Forderungen der Zeit in einer gewissen Weise abzuschließen, so bin ich mir bewußt, daß alles dasjenige, was ich hier sagen konnte und werde sagen können über das soziale Leben und die sozialen Fragen, nur ganz spärliche Richtlinien sein können. Denn die soziale Frage in unserer Zeit ist eine sehr umfassende, sehr universelle, und vor allen Dingen sind zwei Betrachtungen notwendig für denjenigen, der einen Gesichtspunkt gewinnen will in der sozialen Frage. Zuerst ist es notwendig, ins Auge zu fassen den gegenwärtigen geschichtlichen Augenblick der Menschheit, und auf der anderen Seite ist es notwendig, die unmittelbaren äußeren, irdisch-räumlichen Verhältnisse ins Auge zu fassen.

Dames en heren, nu ik vandaag tracht mijn beschrijving van het hedendaagse maatschappelijke leven en de maatschappelijke eisen van deze tijd tot een zekere afronding te brengen, ben ik mij er terdege van bewust dat alles wat ik hier over het maatschappelijk leven en maatschappelijke vraagstukken heb kunnen zeggen – en nog zal zeggen – slechts de meest schetsmatige richtlijnen kan bieden. Want de sociale kwestie van onze tijd is omvangrijk en van universele strekking; wie er een helder beeld van wil krijgen, dient vooral twee gezichtspunten in acht te nemen. Ten eerste moet je het huidige historische moment in de levensloop van de mensheid beschouwen, en ten tweede moet je rekening houden met de directe uiterlijke voorwaarden – de aardse, ruimtelijke omstandigheden.

Der gegenwärtige geschichtliche Augenblick der Menschheit ist ein solcher, der mit dem denkbar unbefangensten Verständnis angesehen werden muß. Man geht sehr leicht aus Vorurteilen und namentlich Vorgefühlen über dasjenige hinweg, was in den Tiefen, ich sage nicht einmal der Menschenseelen, sondern der Menschennaturen in der Gegenwart geschieht.
Man wird sehr leicht mißverstanden, wenn man so etwas sagt, weil fast zu jeder Zeit die Menschen es gesagt haben und es auch heute sagen: Wir leben in einer Übergangszeit. Gewiß, wir leben immer in einer Übergangszeit, nämlich von der Vergangenheit in die Zukunft, und es handelt sich eben nicht darum, zu wissen, man lebe in einer Übergangszeit – das ist selbstverständlich, das ist eine Trivialität -, sondern es handelt sich darum, worinnen der Übergang charakterisiert ist, worinnen der Übergang besteht. Und da muß man sagen: Gegenwart umfaßt nicht etwa das jetzige Jahr oder auch nur das jetzige Jahrzehnt, sondern Gegenwart umfaßt einen langen Zeitraum. Vorbereitet hat

Het huidige historische moment voor de mensheid moet met een zo groot mogelijke openheid van geest worden beschouwd. Het is maar al te gemakkelijk om – gedreven door vooroordelen en, bovenal, door vooropgezette meningen – over het hoofd te zien wat zich in de diepten van het heden afspeelt: niet slechts in de menselijke ziel, maar in de menselijke natuur zelf.
Je wordt gemakkelijk verkeerd begrepen wanneer je dergelijke dingen zegt, omdat mensen in vrijwel elk tijdperk hebben gezegd – en ook vandaag de dag nog zeggen –: “We leven in een overgangstijd.” Uiteraard leven we altijd in een overgangstijd – namelijk van het verleden naar de toekomst – en het gaat er niet simpelweg om te weten dat je in een overgangstijd leeft (dat spreekt voor zich; het is een gemeenplaats); waar het werkelijk op aankomt, is het begrijpen van het specifieke karakter van deze overgang – wat deze feitelijk inhoudt. En hier moet worden opgemerkt: het “heden” omvat niet slechts het huidige jaar of zelfs het huidige decennium; het beslaat een lange tijdsperiode.

Blz. 224

sich dieser Zeitraum seit dem 15. Jahrhundert, und das 19. Jahrhundert bedeutete seine Kulmination. Wir stehen heute in diesem Zeitraum drinnen, aber die Menschheit im allgemeinen hat sich noch wenig Verständnis erworben für das Eigentümliche dieses weltgeschichtlichen Augenblicks, in dem wir drinnenstehen. Man muß sagen: Was gegenwärtig, wenn man überhaupt in das soziale Leben hineinsehen will, anzuschauen notwendig ist, das ist, daß
der Mensch aus alten Bildungen überall herausstrebt und lediglich
Mensch sein will, freier Mensch sein will.
Daher brauchen wir heute vor allen Dingen eine Weltanschauung – wie man im Deutschen sagen kann -, eine Weltanschauung der Freiheit, hier muß man sagen, weil das Wort Freiheit hier eine andere Bedeutung hat: Eine Weltanschauung der spirituellen Aktivität, des Handelns, des Denkens, des Fühlens, aus der menschlichen geistigen Individualität heraus.
Ich versuchte im Beginn der neunziger Jahre das Bild des Menschen, wie er gegenwärtig strebt, wie er ist, wenn man nicht auf seinen Kopf, sondern auf sein Unterbewußtes sieht, in meiner «Philosophie der Freiheit» zu zeichnen, die ja hier ins Englische übersetzt ist. Der Mensch war früher in Bindungen drinnen, die sein Denken und sein Handeln bestimmten. Man sehe sich einen Menschen des Mittelalters an:

Deze periode is al sinds de 15e eeuw in voorbereiding, met de 19e eeuw als hoogtepunt. Wij bevinden ons vandaag de dag in deze periode, en toch heeft de mensheid in het algemeen weinig inzicht gekregen in de unieke aard van dit wereldhistorische moment waarin wij staan. Er moet worden gezegd: wat vandaag de dag essentieel is om waar te nemen – wil je enig inzicht krijgen in het maatschappelijk leven – is dat mensen overal ernaar streven zich los te maken van oude structuren en simpelweg mens te zijn; vrije mensen te zijn.
Daarom hebben we bovenal een wereldbeeld nodig – een wereldbeeld van vrijheid; al moeten we dat hier, omdat het woord ‘vrijheid’ een andere betekenis heeft, een wereldbeeld van geestelijke activiteit noemen – van handelen, denken en voelen – dat voortkomt uit de menselijke geestelijke individualiteit.
Begin jaren negentig van de negentiende eeuw heb ik in mijn *Filosofie van de vrijheid* GA 4 (dat in het Engels is vertaald) geprobeerd de mens te schetsen zoals hij vandaag de dag streeft – zoals hij werkelijk is wanneer je niet naar zijn intellect kijkt, maar naar zijn onderbewustzijn. In het verleden waren mensen gebonden door banden die hun denken en handelen bepaalden. Denk maar aan de mens uit de middeleeuwen:

Er ist ja nicht in dem Sinne Mensch, wie der heutige, er ist vor allen Dingen der Angehörige eines Standes, einer Kaste. Er ist nicht Mensch, er ist Christ, er ist Adeliger, er ist Bürger. Alles, was er denkt, ist bürgerlich oder adelig oder priesterhaft. Der Mensch wurde erst im Laufe der letzten Jahrhunderte aus solchen Zusammenhängen gelöst. Man fragte in früheren Zeiten, wenn es sich darum handelte, sich sozial hineinzustellen in die menschliche Gemeinschaft als Individuum, man fragte: Was ist gut priesterhaft? Wie verhält man sich als Priester zu den anderen Menschen? Wie verhält man sich als Bürger zu den anderen Menschen? Wie verhält man sich als Adeliger zu den anderen Menschen? – Heute fragt man: Wie verhält sich der Mensch, wenn er sich
seiner Menschenwürde und seiner Menschenrechte voll bewußt sein
kann?
Da muß aber dann der Mensch in sich etwas finden.

Hij is geen mens in de zin waarin mensen dat tegenwoordig zijn; bovenal is hij lid van een maatschappelijke stand of kaste. Hij is niet louter een mens; hij is christen, edelman of burger. Alles wat hij denkt, wordt gevormd door zijn status als burger, edelman of priester. Pas in de loop van de laatste eeuwen is het individu uit dergelijke verbanden bevrijd. Wanneer het er in vroeger tijden om ging de eigen plaats als individu binnen de menselijke gemeenschap in te nemen, luidde de vraag: wat is passend gedrag voor een priester? Hoe gedraagt een priester zich tegenover anderen? Hoe gedraagt een burger zich tegenover anderen? Hoe gedraagt een edelman zich tegenover anderen? Tegenwoordig luidt de vraag: hoe gedraagt een mens zich wanneer hij zich ten volle bewust kan zijn van zijn menselijke waardigheid en zijn mensenrechten?
In dit geval moet het individu echter iets in zichzelf vinden.

Blz. 225

Er muß die Antriebe, die ihm früher das Bürgertum, das Adelstum, das Priestertum gegeben und die ihn zu seinem sozialen Handeln getrieben haben, er muß diese Antriebe in sich selber finden. Und er kann sie nicht in seinem Körper finden, er muß sie in dem Geiste, der eingeprägt ist seiner Seele, finden. Deshalb bezeichnete ich in meiner «Philosophie der Freiheit» den sittlichen Impuls, der zu gleicher Zeit der tiefste soziale Impuls ist, das moralisch Impulsierende im Menschen, das bezeichnete ich als moralische Intuition. Es muß etwas aufgehen in dem Menschen drinnen, was ihm sagen soll im konkretesten Falle des Lebens:
So sollst du handeln.
Sehen Sie, da ist alles auf die menschliche Individualität gestellt. Da muß man den einzelnen Menschen, die Individualität anschauen und muß voraussetzen: In diesem Herzen, in dieser Seele sind moralische Intuitionen. Darauf muß alle Erziehung hinauslaufen, diese moralischen Intuitionen zu wecken, so daß jeder Mensch fühlt von sich: Ich bin nicht von dieser Erde allein, ich bin nicht bloß ein Produkt der physischen Vererbung, ich bin aus den geistigen Welten heruntergestiegen auf die Erde und habe etwas zu tun auf dieser Erde als dieser
einzelne individuelle Mensch.

Hij moet in zichzelf de drijvende krachten vinden – krachten die voorheen door de bourgeoisie, de adel en de geestelijkheid werden aangereikt en die hem tot maatschappelijk handelen aanzetten. En hij kan deze niet in zijn lichaam vinden; hij moet ze vinden in de geest die in zijn ziel is ingeprent. Daarom heb ik in mijn *Filosofie van de vrijheid* de morele impuls – die tegelijkertijd de diepste sociale impuls en de morele drijfveer in de mens is – aangeduid als ‘morele intuïtie’. Er moet in de mens iets opgaan dat hem, in de meest concrete levenssituatie, zegt: “Zo moet je handelen.”
Alles draait hier immers om de menselijke individualiteit. Je moet naar de individuele mens kijken – naar de individualiteit – en ervan uitgaan: “In dit hart, in deze ziel, bevinden zich morele intuïties.”
Alle opvoeding moet erop gericht zijn deze morele intuïties te wekken, zodat ieder mens voelt: “Ik ben niet slechts van deze aarde; ik ben niet louter een product van fysieke erfelijkheid; ik ben vanuit de geestelijke werelden naar de aarde afgedaald en heb hier een taak te vervullen als deze specifieke, individuele mens.”

Aber da muß man wissen nicht bloß, daß man etwas zu tun hat, sondern was man zu tun hat. Man muß in sich finden in der einzelnen konkreten Situation darinnen, was man zu tun hat. Das muß einem die Seele sagen. Das unbestimmte Gewissen muß zur moralischen individuellen Intuition werden. Das heißt: Frei werden als Mensch -, das heißt: Nur bauen auf dasjenige, was in dem Menschen selber drinnen ist.
Und das haben manche Menschen sehr übelgenommen, weil sie gemeint haben, dann sei alles Moralisch-Soziale in die Willkür des einzelnen Individuums gegeben. Das ist es nicht, sondern es ist gestellt auf diejenige Basis, auf der allein das soziale Leben stehen kann; nämlich einerseits auf der Basis des Vertrauens. Dieses Vertrauen, wir müssen es gewinnen können auch den großen Angelegenheiten des Lebens gegenüber. Den kleinen Angelegenheiten des Lebens gegenüber, da haben wir es; denn wenn ich hier hinausgehe zur Tür, und Mr. K. begegnet mir draußen, habe ich ein unbewußtes Vertrauen, daß er nicht auf mich loskommt und mich niederstößt, i

Maar hier moet je niet slechts weten dat er iets gedaan moet worden, maar *wat* er gedaan moet worden. Binnen de specifieke, concrete situatie moet je zelf ontdekken wat er moet gebeuren. De ziel zelf moet dit onthullen. Een vaag geweten moet zich ontwikkelen tot een individuele morele intuïtie. Dit betekent vrij worden als mens – het betekent uitsluitend vertrouwen op wat in de mens zelf ligt.
Sommige mensen namen hier groot aanstoot aan, in de veronderstelling dat dit betekende dat alle morele en maatschappelijke kwesties werden overgelaten aan de willekeur van het individu. Dat is niet het geval; integendeel, het wordt geplaatst op het enige fundament dat het maatschappelijk leven kan dragen – namelijk het fundament van vertrouwen. We moeten dit vertrouwen ook kunnen ontwikkelen met betrekking tot de grote levenszaken. Wat de kleine zaken van het leven betreft, bezitten we dit al; want als ik door die deur naar buiten loop en buiten de heer K. tegenkom, heb ik een onbewust vertrouwen dat hij niet op mij af zal stormen en mij omver zal lopen

Blz. 226

indem er gerade seinen Weg geht; ich richte mich selber nach diesem Vertrauen ein und wir weichen einander gegenseitig aus, damit wir uns nicht stoßen.
Das tun wir in den kleinen Details des Lebens. Das ist etwas, was, wenn sich der freie Mensch richtig versteht, überall in allen Angelegenheiten des Lebens
angewandt werden kann. Aber es ist notwendig, daß Vertrauen herrscht von Mensch zu Mensch. In diesem Vertrauen – was ein goldenes Wort ist -, in der Erziehung zu diesem Vertrauen, zu dem Glauben an den einzelnen Menschen, nicht bloß an die Nation oder an die Menschheit, in dieser Erziehung zu dem Glauben an den einzelnen Menschen liegt dasjenige, was allein Impuls sein kann für das soziale Leben der Zukunft; denn von dem einzelnen Menschen zur Gemeinschaft führt auf der einen Seite nur dieses Vertrauen.
Und die andere Basis ist diese: wir müssen, wenn niemand dasteht, der uns zwingt, irgend etwas zu tun, den Antrieb in uns selber finden.
Auch den Gefühls-, den Gemüts-, den Seelenantrieb müssen wir in uns
selber finden.

terwijl hij zijn eigen weg gaat; ik gedraag me op basis van dit vertrouwen en we gaan voor elkaar opzij om een botsing te voorkomen. We doen dit in de kleine details van het leven. Dit is iets wat – mits het vrije individu zichzelf werkelijk begrijpt – overal kan worden toegepast, in alle levensverhoudingen. Toch is het essentieel dat er vertrouwen heerst tussen mensen. In dit vertrouwen – een werkelijk gouden woord – en in het koesteren van dit vertrouwen (het vertrouwen in het individuele mens, veeleer dan louter in de natie of de mensheid) ligt precies datgene wat als enige impuls kan dienen voor het sociale leven van de toekomst; want dit vertrouwen is de enige weg die van het individu naar de gemeenschap leidt.
En de andere grondslag is deze: wanneer er niemand is die ons dwingt iets te doen, moeten we de drijvende kracht in onszelf vinden. We moeten die impuls – vanuit het gevoel, het hart, de ziel – in onszelf vinden.

Was heißt das? Wenn ich früher Priester gewesen bin, so wußte ich, wie ich eingeordnet bin in das soziale Leben. Ich brauchte da nicht gerade in ein Buch hineinzuschauen, aber ich habe gewußt: So habe ich mich zu verhalten. Hatte ich das Ordenskleid an, so wußte ich, indem ich das Ordenskleid anhabe, das legt mir ganz bestimmte Pflichten auf.
Hatte ich den Adelsdegen, so wußte ich, daß der Adel meine Menschlichkeit bestimmt. Ich war gerichtet, ich war geordnet im sozialen Leben. War ich Bürger, war das ebenso.
Das ist etwas, was, man kann es nun tadeln oder loben, darauf kommt es nicht an, in dem gegenwärtigen Augenblick der Menschheit wegfällt. Sie können noch so viele Menschen finden, die das alles wieder zurückhaben möchten, die Weltgeschichte sagt eben anderes. Da nützt es nichts, abstrakte Programme aufzustellen für allerlei Gemeinschaften, da nützt es nur, die Weltgeschichte sich anzuschauen.
Und da kommen wir zu der Frage: Was soll jetzt der Gefühlsimpuls werden für dasjenige, was soziales Handeln ist, wenn nicht mehr die Priestertugend, nicht mehr die Bürgertugend, nicht mehr die Adelstugend, die Tugend des vierten Standes von hinten treibt?

Wat betekent dit? Als ik in het verleden priester was, wist ik hoe ik in het maatschappelijk leven stond. Ik hoefde niet per se een boek te raadplegen; ik wist simpelweg: zo moet ik mij gedragen. Als ik het religieuze gewaad droeg, wist ik dat dit dragen specifieke verplichtingen met zich meebracht.
Als ik het zwaard van de adel droeg, wist ik dat mijn adellijke status mijn menszijn bepaalde. Ik wist waar ik stond; ik had een vaste plek in het maatschappelijk leven.
Als ik burger was, gold hetzelfde.
Dit is iets – of je het nu prijst of bekritiseert, doet er niet toe – dat in het huidige tijdperk van de menselijke geschiedenis aan het verdwijnen is.
Je kan talloze mensen vinden die dit alles graag terug zouden zien, maar de wereldgeschiedenis vertelt een ander verhaal. Het heeft geen zin om abstracte programma’s op te stellen voor allerlei gemeenschappen; het enige dat helpt, is kijken naar de wereldgeschiedenis.
En dit brengt ons bij de vraag: wat wordt nu de emotionele impuls die maatschappelijk handelen drijft, als priesterdeugd, burgerdeugd, adelsdeugd en de deugd van de vierde stand niet langer die stuwende kracht vanuit de achtergrond leveren?

Blz. 227

Es kann nur das werden: wenn wir zu dem, was wir zu tun haben, namentlich gegenüber anderen Menschen, ein solches Vertrauen fassen können, wie wir es zu einem Menschen fassen, wenn wir ihn lieben.
Frei sein heißt: in Handlungen sich ausleben, die man liebt.
Vertrauen ist das eine goldene Wort, das in der Zukunft das soziale Leben beherrschen muß. Liebe zu dem, was man zu tun hat, ist das andere goldene Wort. Und in der Zukunft werden diejenigen Handlungen sozial gut sein, die aus allgemeiner Menschenliebe gemacht werden.
Aber man muß diese allgemeine Menschenliebe erst verstehen lernen. Man muß sich nicht in bequemer Weise einreden, sie ist schon da.
Sie ist eben nicht da. Und je mehr man sich sagt: sie ist nicht da, desto besser ist es. Denn diese allgemeine Menschenliebe, die muß eben die Liebe zu Taten sein, die muß aktiv werden, die muß sich in Freiheit ausleben können. Dann wird sie aber allmählich aus einem Urteil des häuslichen Herdes oder der Kirchturmnähe zu einem Universellen, zu einem Welturteil

Dit kan alleen werkelijkheid worden als we hetzelfde vertrouwen kunnen stellen in de taken die we moeten verrichten – vooral die waarbij andere mensen betrokken zijn – als in een persoon van wie we houden. Vrij zijn betekent vervulling vinden in handelingen waar men van houdt. Vertrouwen is het ene gouden woord dat in de toekomst richtinggevend moet zijn voor het maatschappelijk leven. Liefde voor het werk dat men moet doen, is het andere gouden woord. En in de toekomst zullen die handelingen maatschappelijk goed zijn die voortkomen uit een universele liefde voor de mensheid.
Je moet echter eerst leren begrijpen wat die universele liefde voor de mensheid inhoudt. Je mag jezelf niet op zelfvoldane wijze wijsmaken dat deze al bestaat.
Het feit is dat ze niet bestaat. En hoe meer je erkent dat ze er niet is, des te beter. Want deze universele liefde voor de mensheid moet een liefde zijn die zich in daden uitdrukt; ze moet actief worden en haar vervulling vinden in vrijheid. Dan zal ze zich geleidelijk ontwikkelen van een opvatting die geworteld is in de huiselijke kring of de directe lokale gemeenschap, tot iets universeels – een opvatting met een wereldwijde reikwijdte.

Und nun frage ich Sie von diesem Gesichtspunkte aus: Wie stellt sich ein solches Welturteil zum Beispiel zu dem, was jetzt als, ich möchte sagen, die furchtbarste Illustration des sozialen Chaos herzzerbrechend zu uns spricht, zu der furchtbaren Not in Osteuropa, in Rußland? Wie stellt es sich dazu?
Da handelt es sich darum, einer solchen Angelegenheit gegenüber die richtige Frage zu stellen. Und die richtige Frage ist diese: Gibt es heute auf der Erde – und die Erde muß hier angezogen werden, denn wir haben seit dem letzten Drittel des 19. Jahrhunderts nicht mehr Nationalwirtschaft, sondern Weltwirtschaft, das ist das Wichtige, was im sozialen Leben zu beachten ist -, gibt es heute auf der Erde zuwenig Nahrungsmittel für die gesamte Menschheit? Das wird niemand bejahen. Es gibt nicht zuwenig Nahrungsmittel auf der Erde für die gesamte Menschheit! Mag einmal die Zeit kommen, dann müssen die Menschen aus ihrem Genius heraus andere Mittel finden. Heute müssen wir noch sagen: Wenn an einem Fleck der Erde unzählbare Menschen hungern, dann sind es die menschlichen Einrichtungen der letzten Jahrzehnte, die das bewirkt haben. Denn dann sind diese menschlichen Einrichtungen nicht so, daß auf den hungernden Fleck der Erde in der richtigen Zeit die richtigen Nahrungsmittel hinkommen.

En nu vraag ik u, vanuit dit gezichtspunt: hoe verhoudt zo’n mondiaal oordeel zich bijvoorbeeld tot wat ons nu zo aangrijpend treft als – ik zou bijna zeggen – het meest verschrikkelijke voorbeeld van maatschappelijke chaos: de vreselijke nood in Oost-Europa, in Rusland? Hoe verhoudt het zich daartoe?
Het gaat er hier om de juiste vraag te stellen met betrekking tot een dergelijke kwestie. En de juiste vraag luidt: is er vandaag de dag op aarde – en de aarde moet hierbij in beschouwing worden genomen, want sinds het laatste derde deel van de 19e eeuw hebben we niet meer te maken met een nationale economie, maar met een wereldeconomie; dat is de cruciale factor die in het maatschappelijk leven onderkend moet worden – is er vandaag de dag op aarde te weinig voedsel voor de gehele mensheid? Niemand zou die vraag bevestigend beantwoorden. Er is op aarde geen tekort aan voedsel voor de gehele mensheid! Er kan een tijd komen waarin dat verandert, en dan zullen mensen door hun eigen vindingrijkheid andere wegen moeten vinden. Maar vandaag de dag moeten we nog steeds zeggen: als talloze mensen in een bepaald deel van de wereld honger lijden, dan zijn het de menselijke instellingen van de afgelopen decennia die dit hebben veroorzaakt. Want die menselijke instellingen zijn niet zodanig ingericht dat het juiste voedsel op het juiste moment dat hongerlijdende gebied op aarde bereikt.

Blz. 228

Es kommt darauf an, wie die Menschen auf der Erde diese Nahrungsmittel im
richtigen Augenblick in der richtigen Weise verteilen.
Was ist geschehen? In einem historischen Augenblicke ist in Rußland ein großes Gebiet der Erde durch eine aus reinem Intellektualismus, aus reiner Abstraktion geborenen Fortsetzung des Zarentums abgeschlossen worden von der Welt, eingesperrt worden. Ein für ein großes, aber doch für ein Territorium sich festlegendes Nationalgefühl hat Rußland abgesperrt von der Welt und verhindert, daß jene sozialen Einrichtungen über die Erde hin herrschen, die es möglich machen, daß, wenn einmal die Natur an einem Orte versagt, die Natur an einem anderen Orte durch Menschenhände in ausgiebiger Weise eingreifen kann.
Es müssen die Blicke, die heute das soziale Elend schauen, wenn man den richtigen Gesichtspunkt hat, dahin führen, daß die Menschen «mea culpa» sagen, daß jeder Mensch «mea culpa» sagt. Denn daß der einzelne Mensch als Individualität sich fühlt, schließt nicht das aus, daß er auch mit der ganzen Menschheit sich verbunden fühlt. Man hat in der Menschheitsentwickelung nicht das Recht, sich als Individualität zu fühlen, wenn man sich nicht zu gleicher Zeit als Angehöriger der ganzen Menschheit fühlt.

Het hangt ervan af hoe de mensen op aarde deze voedingsmiddelen verdelen – op het juiste moment en op de juiste wijze. Wat is er gebeurd? Op een cruciaal moment in de geschiedenis werd een uitgestrekt deel van de aarde – Rusland – van de rest van de wereld afgesneden en afgegrendeld door een voortzetting van het tsaristische regime, dat voortkwam uit louter intellectualisme en louter abstractie. Een besef van nationale identiteit – weliswaar van betekenis, maar ook gefixeerd op een specifiek grondgebied – isoleerde Rusland van de wereld. Dit verhinderde de totstandkoming van wereldwijde maatschappelijke structuren die het mogelijk zouden maken dat menselijk ingrijpen op de ene plek doeltreffend compenseert wanneer de natuur op een andere plek tekortschiet. Vanuit het juiste perspectief bezien, moet de aanblik van de huidige maatschappelijke ellende mensen ertoe aanzetten “mea culpa” te zeggen – ieder individu ertoe brengen “mea culpa” te zeggen. Want het feit dat iemand zichzelf als individu ervaart, sluit niet uit dat hij zich ook verbonden voelt met de mensheid als geheel.
In de loop van de menselijke evolutie heeft men niet het recht zichzelf als individu te beschouwen zonder zich tegelijkertijd als lid van de mensheid als geheel te voelen.

Das ist, ich möchte sagen, der Grundton, die Grundnote, die aus einer jeden Philosophie der Freiheit kommen muß, die den Menschen in einer ganz anderen Art hineinstellen muß in die soziale Ordnung.
Die Fragen werden dann ganz anders.
Was ist alles gefragt worden in sozialer Beziehung in den letzten Jahrhunderten, namentlich im 19. Jahrhundert, und was ist aus diesen Fragen, die zuerst aufgetaucht sind in den höheren Ständen, bei dem Millionenproletariat geworden? Warum ist das Millionenproletariat heute auf Abwegen nach der Ansicht vieler? Weil es falsche Lehren angenommen hat von den höheren Ständen. Es war der Schüler der höheren Stände; das Proletariat hat diese Lehren nicht selber geprägt.
Worauf es ankommt, ist, daß man einmal klar sieht. Die Leute haben gesagt: Der Mensch ist das Produkt der Verhältnisse; wie die sozialen Verhältnisse, die sozialen Einrichtungen ringsherum sind, so ist der Mensch. Andere haben gesagt: Die sozialen Verhältnisse sind so, wie die Menschen sie sich gemacht haben

Dit is – zo zou je kunnen zeggen – de grondtoon, de leidende toon, die moet voortkomen uit elke filosofie van de vrijheid – een filosofie die de mens op een geheel andere wijze binnen de maatschappelijke orde moet plaatsen. De vraagstukken krijgen daardoor een totaal ander karakter.
Denk aan de vragen die de afgelopen eeuwen – en dan vooral de negentiende – rond maatschappelijke kwesties zijn opgeworpen, en aan wat er met die vragen (die aanvankelijk in de hogere klassen ontstonden) gebeurde toen ze het miljoenen tellende proletariaat bereikten. Waarom is dit enorme proletariaat volgens velen vandaag de dag op een dwaalspoor geraakt? Omdat het verkeerde opvattingen van de hogere klassen heeft overgenomen. Het was de leerling van de hogere klassen; het proletariaat heeft deze opvattingen niet zelf voortgebracht.
Waar het om gaat, is dat we de zaken helder zien. Men heeft gezegd: de mens is het product van de omstandigheden; het individu wordt gevormd door de maatschappelijke verhoudingen en instellingen waarin het leeft. Anderen hebben gezegd: de maatschappelijke verhoudingen zijn wat de mensen ervan hebben gemaakt.

Blz. 229

Alle diese Lehren sind ungefähr so klug, als wenn jemand sagt oder fragt: Ist der physische Mensch das Produkt seines Kopfes oder das Produkt seines Magens?
Der physische Mensch ist eben weder das Produkt seines Kopfes noch das Produkt seines Magens, sondern das Produkt der fortwährenden Wechselwirkung zwischen Kopf und Magen. Die müssen immer zusammenwirken. Der Kopf ist Ursache und Wirkung; der Magen ist
Ursache und Wirkung. Und wenn wir tiefer eingehen auf die menschliche Organisation, so finden wir sogar, daß der Magen vom Kopf gemacht wird; denn im embryonalen Leben entsteht zuerst der Kopf, und dann bildet sich erst der Magen; und dann wiederum macht der Magen den Organismus. So müssen wir nicht fragen: Sind die Verhältnisse, das Milieu die Ursache, daß die Menschen so und so sind? Oder sind es die Menschen, die das Milieu, die Verhältnisse gemacht haben? Wir müssen uns klar sein, daß jedes Ursache und Wirkung ist,
daß alles ineinanderwirkt, und daß wir vor allen Dingen heute die Frage auf werfen müssen: Was für Einrichtungen müssen da sein, damit die Menschen die richtigen Gedanken haben können in sozialer Beziehung? Und was für Gedanken müssen da sein, damit im Denken auch diese richtigen sozialen Einrichtungen entstehen?

Al deze opvattingen zijn ongeveer net zo zinvol als de vraag: is de fysieke mens het product van zijn hoofd of van zijn maag? De fysieke mens is in feite noch het product van het hoofd, noch dat van de maag, maar veeleer het resultaat van de voortdurende wisselwerking tussen hoofd en maag. Ze moeten altijd samenwerken. Het hoofd is zowel oorzaak als gevolg; de maag is zowel oorzaak als gevolg. En als we dieper ingaan op de menselijke constitutie, zien we zelfs dat de maag door het hoofd wordt voortgebracht; want in het embryonale stadium ontwikkelt het hoofd zich als eerste en vormt de maag zich pas daarna – waarna de maag op haar beurt het organisme vormgeeft. We moeten ons dus niet afvragen: zijn de omstandigheden – de omgeving – de oorzaak van hoe mensen zijn? Of zijn het de mensen zelf die die omgeving en die omstandigheden hebben gecreëerd? We moeten goed begrijpen dat alles zowel oorzaak als gevolg is, dat alles met elkaar in wisselwerking staat en dat we ons vandaag de dag vooral de vraag moeten stellen: wat voor soort instellingen zijn er nodig zodat mensen zich de juiste gedachten kunnen vormen over maatschappelijke verhoudingen? En wat voor soort gedachten zijn er nodig opdat deze juiste maatschappelijke instellingen uit ons denken kunnen voortkomen?

Die Menschen haben nämlich gerade, wenn es auf das äußere praktische Leben ankommt, die Ansicht: Erst kommt dieses, dann kommt dieses. Damit kommt man in der Welt nicht vorwärts. Man kommt nur vorwärts, wenn man im Kreise denkt. Da denken aber die meisten Menschen: Da geht einem ein Mühlrad im Kopfe herum. Das können sie nicht. Man muß im Kreise denken; man muß sich denken, wenn man die äußeren Verhältnisse anschaut, sie sind vom Menschen gemacht, aber sie machen auch die Menschen; oder wenn man die menschlichen
Handlungen anschaut, sie machen die äußeren Verhältnisse, aber werden auch wiederum getragen von den äußeren Verhältnissen. Und so müssen wir fortwährend mit unseren Gedanken hin- und hertanzen, wenn wir die Wirklichkeit haben wollen. Und das wollen die Menschen nicht. Die Menschen möchten, wenn sie irgend etwas anordnen, vor allen Dingen ein Programm: Erstens, zweitens, drittens bis zwölftens meinetwegen, und zwölf ist das letzte und eins ist das erste.

Wat het praktische, uiterlijke leven betreft, zijn mensen geneigd te denken dat de dingen een lineair verloop volgen: eerst gebeurt dit, dan dat. Op die manier kom je in de wereld niet ver. Je boekt alleen vooruitgang als je in cirkels denkt. Wanneer mensen echter met het idee van cirkelvormig denken worden geconfronteerd, stellen ze zich vaak een ronddraaiend molenrad in hun hoofd voor – iets waartoe ze naar hun gevoel niet in staat zijn. Toch *moet* men in cirkels denken; men moet beseffen dat uiterlijke omstandigheden weliswaar door mensen worden gecreëerd, maar op hun beurt ook de mens vormen; of – kijkend naar menselijk handelen – dat dit handelen weliswaar uiterlijke omstandigheden schept, maar zelf weer door diezelfde omstandigheden in stand wordt gehouden. We moeten onze gedachten voortdurend op deze manier heen en weer laten dansen als we de werkelijkheid willen doorgronden. En dat is precies wat mensen niet willen. Bij het opzetten van iets willen ze vooral een programma: eerst, tweede, derde – tot aan de twaalfde stap, laten we zeggen – waarbij twaalf de laatste stap is en één de eerste.

Blz. 230

Aber das ist leblos. Denn jedes Programm muß so sein, daß man es auch umkehren kann, daß man auch bei zwölf anfangen kann bis eins zurück,
geradeso wie der Magen den Organismus ernährt, und wenn die Nerven, die unter dem kleinen Gehirn liegen, nicht ordentlich sind, kann nicht ordentlich geatmet werden. Geradeso wie das sich umkehrt im Leben, so hat man auch im sozialen Leben hinzuschauen darauf, daß alles sich umkehrt.
Und so hat mein Buch: «Die Kernpunkte der sozialen Frage» aus den sozialen Verhältnissen heraus Leser voraussetzen müssen, welche mit ihren Gedanken sich umkehren können. Aber das wollen die Menschen nicht, sie wollen vom Anfang bis Ende lesen und dann wissen: Jetzt haben sie das Ende erreicht. Daß das Ende der Anfang ist, darauf wollen sie nicht eingehen. Und so war das das ärgste Mißverständnis dieses sozial gemeinten Buches, daß man es falsch gelesen hat. Und man fährt fort, es falsch zu lesen. Man will sich nicht mit den Gedanken dem Leben anpassen, sondern man will, daß das Leben sich dem Denken anpasse. Das ist aber ganz und gar nicht die Voraussetzung der sozialen Einrichtungen, die diesen Darstellungen zugrunde liegen. Ich werde
dies dann gleich im nächsten Teile fortsetzen.

Maar dat leeft niet. Want elk programma moet zo zijn opgezet dat het ook kan worden omgekeerd – dat men bij twaalf kan beginnen en terug kan tellen naar één – net zoals de maag het organisme voedt; als de zenuwen onder de kleine hersenen niet goed functioneren, kan de ademhaling niet correct verlopen. Zoals deze omkering in het leven plaatsvindt, zo moet men ook in het maatschappelijk leven inzien dat alles omkeerbaar moet kunnen zijn.
En daarom moest mijn boek *De kernpunten van de sociale vraag* – dat voortkwam uit maatschappelijke verhoudingen – uitgaan van lezers die in staat waren hun gedachtegang om te keren. Maar mensen willen dat niet; ze willen van begin tot eind lezen en dan het gevoel hebben dat ze bij de conclusie zijn aangekomen. Ze willen niet begrijpen dat het einde het begin is. Het gevolg was dat het grootste misverstand rond dit boek – dat bedoeld was om maatschappelijke vraagstukken te behandelen – erin bestond dat het verkeerd werd gelezen. En men blijft het verkeerd lezen. Men wil het eigen denken niet aan het leven aanpassen; men wil juist dat het leven zich aan het eigen denken aanpast. Dat is echter geenszins het uitgangspunt van de hier beschreven maatschappelijke ordening. Hierop zal ik in het volgende gedeelte nader ingaan.

Meine Damen und Herren, als die Dreigliederung des sozialen Organismus anfing etwas besprochen zu werden unter den Menschen, da konnte ich ein merkwürdiges Urteil hören. Die Dreigliederung wirft ihren Blick auf die drei Strömungen im sozialen Leben, die ich in diesen Tagen charakterisiert habe, auf das Geistesleben als solches, wie es heute besteht als Erbschaft der Theokratie; denn alles geistige Leben ist zum Schluß zurückzuführen auf dasjenige, was in den Theokratien zunächst als Ursache gelegen hat. Zweitens auf dasjenige, was ich juristisch-staatliches Leben nenne; drittens auf dasjenige, was ökonomisches, wirtschaftliches Leben zu nennen ist. Als der Blick auf die drei Ideen der Dreigliederung, den Impuls der Dreigliederung geworfen wurde, da kamen zunächst diejenigen Menschen, die vielleicht mit ihrem Körper ganz gut in der Welt drinnenstehen, vielleicht sogar Fabrikanten sind in ihrem äußeren Leben, Pastoren sind in ihrem äußeren Leben, also mit ihrer Leiblichkeit irgendwo im äußeren Leben lokalisiert sind, sie kamen und sie dozierten nun:

Dames en heren, toen men voor het eerst begon te spreken over de drieledigheid van het sociale organisme, hoorde ik een opmerkelijk oordeel uitspreken. Dit concept van drieledigheid richt zich op de drie stromingen van het maatschappelijk leven die ik de afgelopen dagen heb gekarakteriseerd: ten eerste op het geestelijk leven als zodanig – dat vandaag de dag voortbestaat als een erfenis van de theocratie, aangezien al het geestelijk leven uiteindelijk kan worden herleid tot de oorspronkelijke oorzaken in theocratieën; ten tweede op wat ik de rechts-politieke sfeer noem; en ten derde op wat de economische sfeer wordt genoemd. Toen de aandacht op deze drie ideeën werd gevestigd – op de impuls van de drieledigheid – traden er bepaalde mensen naar voren: individuen die wellicht stevig verankerd waren in de materiële wereld – fabriekseigenaren of geestelijken in hun uiterlijke leven, mensen wier fysieke bestaan in de uiterlijke sfeer was geworteld – en zij begonnen hun betoog:

Blz. 231

Ach ja, nun können wir froh sein, nun taucht eine neue Idee auf, die endlich wieder die alte grandiose Plato-Idee zur Geltung bringt, denn es ist ja nur ein Aufwärmen desjenigen, was Plato als Gliederung der Menschen hingestellt hat in Nährstand, Wehrstand, Lehrstand. Da haben wir den alten Plato wiederum zu Ehren gebracht.
Nun, meine Damen und Herren, ich hatte nichts anderes zu sagen, als: Für all jene Menschen, die zunächst, wenn eine neue Idee auftaucht, in die Bibliothek gehen und nachschauen, wo die registriert ist, mag das so sein; für denjenigen, der die Dreigliederung versteht, ist die Dreigliederung das Gegenteil von dem, was Plato geschildert hat als Nährstand, Wehrstand und Lehrstand, das genaue Gegenteil. Und zwar, weil Plato so und so viel Jahre vor dem Mysterium von Golgatha gelebt hat. Für die damalige Zeit war die Gliederung im Nährstand,
Lehrstand und Wehrstand richtig; heute sie wiederum auffrischen zu
wollen, ist absurd.

We kunnen ons nu wel verheugen over het opkomen van een nieuw idee – een idee dat het oude, grootse platonische concept eindelijk weer in ere herstelt – maar in feite is het slechts een herhaling van de door Plato voorgestelde indeling: de klasse van de voortbrengers, de klasse van de verdedigers en de klasse van de leraren. Op die manier hebben we de oude Plato opnieuw eer bewezen.
Dames en heren, ik wil hier slechts dit over zeggen: voor wie bij het opkomen van een nieuw idee onmiddellijk naar de bibliotheek snelt om te zien waar het is gecatalogiseerd, mag die opvatting juist lijken; maar voor iedereen die de drieledige sociale orde begrijpt, is dat concept precies het tegenovergestelde van wat Plato beschreef – lijnrecht het tegenovergestelde. En de reden daarvoor is simpelweg dat Plato zoveel jaren vóór het Mysterie van Golgotha leefde. Voor dat tijdperk was de indeling in voortbrengers, leraren en verdedigers juist; pogingen om die vandaag de dag nieuw leven in te blazen, zijn absurd.

Denn bei der Dreigliederung des sozialen Organismus handelt es sich nicht darum, daß hier wiederum die Menschen gegliedert werden, so daß einer drinnensteckt in dem Lehrstand, der andere in dem Wehrstand, in dem juristischen und Kriegerstand, der andere drinnensteckt in dem Nährstand, sondern es handelt sich um Einrichtungen, um Institutionen, in denen abwechselnd jeder drinnen sein kann, weil wir es in der neueren Zeit mit Menschen zu tun haben, und nicht mit Ständen. So daß es sich darum handelt, daß eine Institution da ist, in welcher universell das geistige Leben des Menschen gepflegt wird, das lediglich auf die Fähigkeiten der Individualitäten
gebaut sein muß; daß zweitens da ist die staatlich-juristische Institution in ihrer Selbständigkeit, ohne Intentionen, die anderen Glieder des sozialen Organismus zu verschlingen, und daß drittens da ist eine Institution, die rein wirtschaftlich ist. Die staatlich-juristische wird es zu tun haben mit all dem, was der einzelne Mensch mit dem anderen abzumachen hat, was von Mensch zu Mensch festzusetzen ist.
Im geistigen Leben kann nicht jeder ein Urteil haben; im geistigen Leben kann jeder nur das Urteil haben, zu dem er befähigt ist. Da muß alles aus der Individualität herauskommen.

Bij de driegeleding van het sociale organisme gaat het niet om het indelen van mensen in vaste categorieën – zoals de ene persoon die tot de onderwijssfeer behoort, de andere tot de rechts- en legersfeer en een derde tot de economische sfeer. Het gaat veeleer om structuren en instellingen waaraan ieder op verschillende momenten kan deelnemen, aangezien we in de moderne tijd te maken hebben met individuele mensen en niet met starre maatschappelijke standen. Het doel is een instelling waarin het geestelijk leven van de mensheid op universele wijze wordt gecultiveerd – een leven dat uitsluitend moet rusten op de vermogens van individuele persoonlijkheden; ten tweede een onafhankelijke staatsrechtelijke instelling die niet de intentie heeft de andere sferen van het sociale organisme op te slokken; en ten derde een instelling die van zuiver economische aard is.
De staatsrechtelijke sfeer zal zich bezighouden met alle zaken die individuen onderling moeten regelen – alles wat vastgelegd moet worden in de verhoudingen tussen mensen onderling.
Op het gebied van het geestelijk leven kan niet iedereen over elk onderwerp een mening hebben; in het geestelijke leven kan iedereen slechts het oordeel vellen waartoe hij in staat is. In deze sfeer moet alles voortkomen uit de individuele persoonlijkheid.

Blz. 232

Das geistige Leben muß auf die Individualitäten gebaut sein. Das geistige Leben macht notwendig, daß es ein in sich geschlossener, einheitlicher Körper ist. – Sie werden sagen: Das ist es nicht. – Aber ich werde gleich darauf zu sprechen kommen.
Das staatlich-juristische Leben macht es notwendig, daß die Menschen im Sinne der schon einmal heraufgekommenen Demokratie, wo der Mensch als Mensch Gelegenheit hat, von Mensch zu Mensch sich verständigen zu können über dasjenige, worüber jeder Mensch ein Urteil haben muß, worüber es nicht Sach- und Fachkenntnis gibt, sondern worüber jeder Mensch ein Urteil haben muß. Es gibt ein solches Gebiet des Lebens, das ist das Juristisch-Staatliche.
Und drittens das ökonomische Gebiet. Da zeigt sich, wie da alles nicht von dem einzelnen Urteil ausgehen kann – das Urteil des einzelnen ist gleichgültig, denn es kann niemals richtig sein -, sondern von den Assoziationen, von den Gemeinschaften der Menschen, die aus dem Zusammenfluß ihrer Urteile ein gemeinschaftliches Urteil heraus zustande bringen. Nicht darauf kommt es an, daß man sagt, man solle den Staat oder sonst irgendeine Gemeinschaft in drei Glieder teilen, sondern darauf kommt es an, daß von diesen drei Gliedern jedes
dasjenige tun kann, was es tun soll, damit der soziale Organismus
richtig wirkt.

Het geestesleven moet gefundeerd zijn op individualiteiten. Het geestesleven vereist dat het een op zichzelf staand, samenhangend geheel vormt. — Je zou
kunnen zeggen: dat is niet het geval. — Maar daarop kom ik zo dadelijk terug.
De rechts-politieke sfeer vereist dat mensen handelen in de geest van de democratie die is ontstaan — waarin de mens, als mens, de mogelijkheid heeft
om tot overeenstemming te komen met anderen over zaken waarover iedereen zich een oordeel moet vormen — zaken die niet afhangen van gespecialiseerde technische deskundigheid, maar waarover ieder individu een opvatting moet hebben. Er bestaat inderdaad zo’n levenssfeer: het rechts-politieke domein.
En ten derde: de economische sfeer. Hier zien we dat de zaken niet kunnen uitgaan van het individuele oordeel — het oordeel van het individu doet er niet toe, want het kan nooit juist zijn — maar veeleer van associaties, van gemeenschappen van mensen die, door het samenbrengen van hun oordelen, tot een gezamenlijk oordeel komen.
Het gaat er niet simpelweg om voor te stellen de staat — of welke gemeenschap dan ook — in drie delen te splitsen; het cruciale punt is dat elk van deze drie delen zijn eigenlijke functie kan vervullen, zodat het sociale organisme
goed kan functioneren.

Mit der Denkweise, die ich hier vertrete, meine Damen und Herren, kann man drinnenstehen in der Welt. Man kann unter Umständen – ich will jetzt nur hypothetisch das anführen -, man kann aus seinen Fähigkeiten heraus das oder jenes wollen, man kann vielleicht sogar die Geschicklichkeit, die Technik dazu haben, das oder jenes zu wollen; aber dasjenige, was man selber als Mensch tut, wird ja weiter getan durch andere Menschen. Ich handle; darauf kommt etwas an, aber nicht alles und nicht die Hauptsache. Es kommt darauf an, daß meine Handlung von dem anderen verständig weitergeführt wird, daß sie weiter von einem dritten, vierten, xten geführt wird. Dazu muß aber der soziale Organismus so geführt werden, daß die Spuren meiner Handlung nicht verschwinden. Sonst tue ich etwas in Oxford; es wird weiter getan, weiter getan; aber in Whitechapel ist keine Spur mehr davon vorhanden. Dann sehen wir nur das äußere Symptom, dann sehen wir nur, daß dort Elend ist.

Met de denkwijze die ik hier uiteenzet, dames en heren, kan je midden in de wereld staan. Je kan — ik noem dit slechts hypothetisch — dit of dat willen doen
op grond van eigen vermogens; je kan wellicht zelfs beschikken over de vaardigheid en de techniek om dergelijke doelen na te streven; toch wordt datgene wat je als individu doet, voortgezet door andere mensen. Ik handel; dat is zeker van belang, maar het is niet alles, en evenmin de hoofdzaak. Waar het om gaat, is dat mijn handeling op intelligente wijze door een ander wordt voortgezet, dat ze wordt doorgegeven door een derde, een vierde, een -tigste persoon.
Wil dit echter kunnen gebeuren, dan moet het sociale organisme zo worden bestuurd dat de sporen van mijn handeling niet verloren gaan.
Anders zou ik iets in Oxford kunnen doen — het wordt voortgezet en voortgezet — maar in Whitechapel blijft er geen spoor van over.
Dan zien we slechts het uiterlijke symptoom; dan zien we alleen dat daar ellende bestaat.

Blz. 233

Das Elend muß aber hervorgehen, wenn die menschlichen Kräfte nicht in der richtigen Weise eingehen können in den sozialen Organismus.
Wir schauen nach Rußland – Elend. Warum? Weil die sozialen Kräfte nicht richtig eingreifen können in den sozialen Organismus; weil der soziale Organismus nicht in der richtigen Weise nach seinen naturgemäßen drei Gliedern gegliedert ist. Wenn ein sozialer Organismus so gegliedert ist, daß darinnen das Geistesleben frei auf die Individualitäten gestellt ist, daß ein juristisch-staatliches Leben da ist, welches alle die Angelegenheiten ordnet, wofür jeder Mensch kompetent ist, gleichgültig was er für einen Bildungsstand und so weiter hat, und wenn drittens ein selbständiges wirtschaftliches Leben da ist, das es nur zu tun hat mit Produktion, Warenkonsumtion und Zirkulation, dann ist dieser Organismus so gegliedert, daß die einzelne Handlung, die einer tun kann, wirklich so durchfließt durch den sozialen Organismus, wie das Blut durch den Menschen durchfließt.
Ja, das kann man aus einer wirklichen realen Welterkenntnis heraus. Aber aus einer solchen realen Welterkenntnis heraus müssen es auch die Menschen verstehen.

Er zal echter onvermijdelijk ellende ontstaan wanneer menselijke krachten niet op de juiste wijze het sociale organisme kunnen binnentreden.
We kijken naar Rusland – ellende. Waarom? Omdat sociale krachten niet op de juiste manier kunnen ingrijpen in het sociale organisme; omdat het sociale organisme niet op de juiste wijze is gestructureerd volgens zijn natuurlijke drieledigheid. Wanneer een sociaal organisme zo is gestructureerd dat het geestesleven wordt overgelaten aan de vrijheid van de individuen daarbinnen,
dat er een rechts- en staatssfeer bestaat die alle zaken regelt waartoe ieder mens bekwaam is – ongeacht opleidingsniveau of dergelijke – en wanneer er ten derde sprake is van een zelfstandig economisch leven dat zich uitsluitend richt op productie, consumptie van goederen en circulatie, dan is dit organisme zodanig gestructureerd dat het individuele handelen van een mens werkelijk door het sociale organisme stroomt, net zoals bloed door het menselijk lichaam stroomt.
Dit kan inderdaad worden begrepen vanuit een werkelijke kennis van de wereld.
Maar mensen moeten het ook gaan begrijpen op basis van een dergelijke werkelijke kennis van de wereld.

Wenn heute so etwas gesagt wird, und es kommt dann jemand und erklärt es theoretisch mit doktrinärem Marxismus und Intellektualismus, dann wird das natürlich gar nicht aufgefaßt, dann weiß man gar nicht, was der nun meint, der nun nicht an der Oberfläche bleibt und an der Oberfläche das Elend sieht, und sagt: Da kann man nichts bessern, man muß erst die Menschen in solche soziale Zusammenhänge hineinbringen, daß aus den Zusammenhängen der Menschen heraus das Elend verschwindet. Das ist es.
Und da müssen wir uns klar sein, allmählich hat das, was ursprünglich Theokratie war, vom Leben sich entfernt. Denn in denjenigen Stätten, wo die ursprünglichen Theokraten gelebt haben, da gab es keine Bibliotheken, da war nicht die Wissenschaft in Bibliotheken eingereiht; da setzte man sich nicht hin, wenn man sich vorbereitete, um eine Wissenschaft zu beherrschen, und studierte alte Bücher, sondern da lebte man mit dem lebendigen Wesen des Menschen. Da sah man den Menschen an. Da fragte man sich: Was ist da draußen mit dem Menschen zu tun.

Wanneer zoiets tegenwoordig wordt gezegd, en iemand komt aanzetten met een theoretische uitleg in termen van doctrinair marxisme en intellectualisme, komt de boodschap simpelweg niet over; men begrijpt niet wat de spreker bedoelt – iemand die weigert aan de oppervlakte te blijven en slechts de ellende daar te observeren, maar in plaats daarvan betoogt dat daar niets te verbeteren valt; men moet de mens integendeel in zodanige sociale verbanden plaatsen dat de ellende verdwijnt als gevolg van die menselijke verhoudingen zelf. Dat is de kern van de zaak.
En we moeten ons één ding goed realiseren: wat oorspronkelijk theocratie was, is gaandeweg losgeraakt van het leven zelf. Want op de plekken waar de oorspronkelijke theocraten leefden, waren geen bibliotheken; kennis werd niet in bibliotheken opgeslagen; men ging niet zitten studeren in oude boeken om zich een kennisbestand eigen te maken – men leefde in plaats daarvan in verbinding met de levende essentie van de mens. Men keek naar de mens. Men vroeg zich af: wat moet er daar buiten met de mens gebeuren?

Blz. 234

Die Bibliothek war die Welt. Man schaute nicht in Bücher, sondern auf die menschliche Physiognomie, man achtete auf menschliche Seelen, man las in ihnen; man schaute nicht in die Bücher hinein, sondern man schaute auf die Menschen. In die Bibliotheken ist allmählich unsere Wissenschaft hineingegangen oder sonst irgendwie aufgespeichert, vom Menschen getrennt.
Wir brauchen ein Geistesleben, das wiederum ganz in der Welt drinnensteht, wir brauchen ein Geistesleben, wo die Bücher aus dem Leben heraus geschrieben sind, ins Leben hinein wirken und nur Anregungen sind für das Leben, nur Mittel und Wege sein wollen für das Leben. Wir müssen aus der Bibliothek heraus. Wir müssen gerade im geistigen Leben in das Leben hinein. Und wir müssen ein Erziehungswesen haben, das nicht nach Regeln verfährt, das nach den Kindern verfährt, die real da sind, nach Menschenkenntnis; aus Menschenkenntnis heraus die Kinder kennenlernt und aus dem Kinde selbst herausliest, was zu tun ist jeden Tag, jede Woche, jedes Jahr.

De bibliotheek was de wereld. Men keek niet in boeken, maar naar de menselijke gelaatstrekken; men had oog voor menselijke zielen en las daarin; men keek niet in boeken, maar naar mensen. Gaandeweg is onze wetenschapsbeoefening naar bibliotheken verhuisd – of daar op andere wijze opgeslagen – en losgeraakt van de mens.
We hebben behoefte aan een geestesleven dat weer volledig in de wereld verankerd is; een geestesleven waarin boeken vanuit het leven zelf worden geschreven, op het leven inwerken en slechts als prikkel voor het leven dienen – als eenvoudige middelen en wegen om te leven. We moeten de bibliotheek verlaten. Op het gebied van de geest moeten we ons rechtstreeks in het leven begeven.
En we hebben een onderwijssysteem nodig dat niet volgens abstracte regels werkt, maar inspeelt op de werkelijk aanwezige kinderen – geleid door inzicht in de menselijke natuur; een systeem dat de kinderen door dat inzicht leert kennen en – vanuit het kind zelf – bepaalt wat er elke dag, elke week en elk jaar moet gebeuren.

Wir brauchen ein staatlich-juristisches Leben, in dem Mensch dem Menschen gegenübersteht, wo nur nach dem geurteilt wird, wozu eine berechtigte Kompetenz jeder einzelne hat, wie ich schon sagte, gleichgültig in welchem Beruf, in welcher sonstigen Situation er drinnensteht. Das gehört in das staatlich-juristische Leben hinein; was alle Menschen gleich macht.
Was wird dann in das geistige Leben hineinkommen, wenn das geistige Leben so aufgefaßt wird, wie ich es jetzt beschrieben habe? Vom wirtschaftlichen Leben wird von selbst nach und nach die Kapitalverwaltung in das geistige Leben hineinkommen. Schimpft man heute über den Kapitalismus – man kann ja nichts machen gegen den Kapitalismus, man braucht doch den Kapitalismus. Es handelt sich nicht darum, daß Kapital da ist, Kapitalismus da ist, sondern: welche sozialen Kräfte in dem Kapital und Kapitalismus wirken. Der Kapitalismus ist entstanden aus der geistigen Erfindungsgabe der Menschheit. Er ist schon aus dem Geistigen heraus entstanden durch Arbeitsteilung und
geistige Erkenntnis. Ich habe nur zur Illustration, weil ich keine Utopie geben wollte, in meinen «Kernpunkten» gesagt, wie etwa dieses Hinströmen des Kapitals zum geistigen Glied des sozialen Organismus geschehen könnte, indem derjenige, der zunächst Kapital erworben hat

We hebben een sfeer van staats- en rechtsleven nodig waarin de ene mens tegenover de andere staat en waarin oordelen uitsluitend gebaseerd zijn op zaken die binnen de legitieme bevoegdheid van elk individu vallen – ongeacht, zoals gezegd, het beroep of de situatie waarin zij zich bevinden. Dit behoort tot de sfeer van het staats- en rechtsleven: het domein dat alle mensen als gelijken behandelt.
Wat treedt er dan binnen in de sfeer van het geestelijk en cultureel leven, als we die sfeer opvatten zoals ik zojuist heb beschreven? Geleidelijk en op natuurlijke wijze zal het beheer van kapitaal verschuiven van de economische sfeer naar de geestelijk-culturele sfeer. Mensen geven vandaag de dag af op het kapitalisme, en toch kan er niets worden gedaan om het af te schaffen; het kapitalisme is essentieel. Het gaat niet om het loutere bestaan van kapitaal of kapitalisme, maar om de aard van de maatschappelijke krachten die daarin werkzaam zijn. Het kapitalisme is voortgekomen uit het menselijk vermogen tot geestelijke vindingrijkheid; het is ontstaan vanuit het domein van de geest, door middel van arbeidsdeling en geestelijk inzicht. Louter ter illustratie – en zonder de pretentie een utopie te schetsen – heb ik in mijn boek *De kernpunten* uiteengezet hoe kapitaal zou kunnen toevloeien naar het geestelijk-culturele deel van het sociale organisme: een individu dat kapitaal heeft verworven –

Blz. 235

und dadurch Kapital arbeitend hat, und mit seiner eigenen Person bei dieser Arbeit des Kapitals dabei ist, indem der so, wie man es heute mit den Büchern macht, die nach dreißig Jahren an die Allgemeinheit übergehen, dafür sorgt, daß das Kapital an die Allgemeinheit übergeht.
Ich habe es nicht als einen utopischen Standpunkt aufgestellt, sondern gesagt, so könnte man vielleicht dazu kommen, dem Kapital diese Strömung zu geben, so daß es, statt daß es überall stockt, in die Blutzirkulation des sozialen Lebens hineinkomme. Alles das, was ich gesagt habe, ist gesagt als Illustration, sind nicht Dogmen, nicht utopische Begriffe, sondern ich wollte etwas anführen, was vielleicht durch die Assoziation geschehen wird.
Es kann vielleicht aber etwas ganz anderes geschehen. Derjenige, der lebensvoll denkt, setzt nicht Dogmen hin, die ausgeführt werden sollen, sondern rechnet mit Menschen, die aus ihrem Zusammenhang dasjenige herausbringen, was sozial ziel- und zweckvoll ist, wenn diese Menschen in der richtigen Weise in den sozialen Organismus hineingestellt sind. Überall ist gerechnet mit Menschen und nicht mit Dogmen.

en het aldus heeft aangewend terwijl hij persoonlijk bij dat proces betrokken bleef – zou ervoor zorgen dat het kapitaal overgaat naar de gemeenschap als geheel, vergelijkbaar met de manier waarop boeken tegenwoordig na dertig jaar in het publieke domein terechtkomen.
Ik heb dit niet naar voren gebracht als een utopisch standpunt; eerder suggereerde ik dat men er zo wellicht in zou kunnen slagen het
kapitaal zodanig te laten stromen dat het – in plaats van overal te stagneren –
in de bloedsomloop van het maatschappelijk leven terechtkomt. Alles wat ik
heb gezegd, was bedoeld als illustratie; het zijn geen dogma’s of utopische
concepten, maar voorbeelden van wat er door middel van associatie zou kunnen ontstaan.
Er kan echter ook iets heel anders gebeuren. Wie levend denkt, stelt geen dogma’s op die moeten worden uitgevoerd, maar vertrouwt erop dat mensen – vanuit hun eigen context – datgene voortbrengen wat maatschappelijk zinvol en doeltreffend is, mits zij op de juiste wijze in het maatschappelijk organisme zijn geplaatst. De nadruk ligt steeds op de mens, niet op dogma’s.

Aber ich habe es ja erleben müssen: Dasjenige, was eigentlich gemeint war mit den «Kernpunkten», ist gar nicht diskutiert worden. Dagegen haben die Leute gefragt: Wie wird man es dahin bringen, daß das Kapital sich nach so und so viel Jahren an den Fähigsten vererbt?
Und so weiter. Die Menschen wollen ja nichts Wirkliches, wollen nur Utopien. Das ist es aber, was gerade gegen die unbefangene Aufnahme eines solchen Impulses spricht, wie er in der Dreigliederung vorliegt.
Und so wird man sehen, wenn das juristisch-staatliche Leben in der richtigen Weise sich auswirken kann, daß dieses juristisch-staatliche Leben vor allen Dingen dann die Arbeit des Menschen einbezieht. Die Arbeit des Menschen steckt ja heute ganz im wirtschaftlichen Leben drinnen. Sie wird nicht behandelt als etwas, was von Mensch zu Mensch bestimmt wird. Ich habe etwa 1905 einen Aufsatz geschrieben über die soziale Frage, und habe da klarmachen wollen, daß unter unserer heutigen Arbeitsteilung Arbeit nur eine Ware wird, indem sie hineinfließt in den ganzen übrigen Organismus. Für uns selber hat in Wirklichkeit unsere Arbeit nur einen Scheinwert. Nur was die anderen für uns tun, hat einen Wert; während das, was wir tun, für die anderen einen Wert haben soll. Das ist etwas, was die Technik schon erreicht hat.

Toch moest ik het zelf vaststellen: juist datgene wat met de ‘kernpunten’ eigenlijk was beoogd, werd helemaal niet besproken. In plaats daarvan vroeg men: hoe kunnen we ervoor zorgen dat kapitaal na een bepaald aantal jaren overgaat op de meest bekwame personen? En dergelijke vragen meer. Men wil niets werkelijks; men wil slechts utopieën. En precies dat staat een open ontvangst in de weg van een impuls zoals die vervat ligt in de sociale driegeleding. Wanneer de rechts- en staatkundige sfeer op de juiste wijze tot werking komt, zal blijken dat deze sfeer bovenal de menselijke arbeid omvat. Tegenwoordig is menselijke arbeid volledig ingebed in het economisch leven; ze wordt niet behandeld als iets dat tussen mensen onderling wordt bepaald. Rond 1905 schreef ik een essay over de sociale kwestie, waarin ik duidelijk wilde maken dat arbeid – binnen onze huidige arbeidsverdeling – louter tot waar wordt wanneer deze in de rest van het sociale organisme vloeit. Voor ons persoonlijk heeft onze eigen arbeid eigenlijk slechts een schijnwaarde. Alleen wat anderen voor ons doen, heeft waarde – terwijl wat wij doen waarde zou moeten hebben voor anderen. Dat is iets wat de techniek reeds heeft bereikt.

Blz. 236

Das ist etwas, was die Technik schon erreicht hat. Nur sind wir mit unserer Moral noch nicht nachgekommen. Technisch, innerhalb der heutigen sozialen Ordnung, kann man nichts für sich machen, nicht einmal einen Rock. Sogar wenn man sich den Rock selber macht, so hat er einen solchen Preis, wie er ihn haben würde, wenn er innerhalb der ganzen sozialen Ordnung von einem anderen gemacht wird. Das heißt, was den Rock ins ökonomische hineinstellt, das ist universell, ist aus der Gemeinschaft heraus bestimmt. Es ist nur ein Scheingebilde, wenn man meint, der vom Schneider für sich selbst hergestellte Rock sei billiger. Man kann das ausrechnen mit Zahlen, da erscheint es billiger. Würde man es aber hineinstellen in eine Gesamtbilanz, so würde man sehen: Ebensowenig wie man aus seiner eigenen Haut herausfahren kann, ebensowenig kann man, indem man sich selber ein Kleidungsstück macht, das ökonomische ändern oder ausschalten. Auch das Kleidungsstück, das man für sich selbst gemacht hat, muß insgesamt bezahlt werden. Die Arbeit ist dasjenige, was der Mensch für den Menschen macht, die nicht darnach geordnet werden kann, wieviel Arbeitszeit man in der Fabrik braucht. Die Bewertung der Arbeit führt im eminentesten Sinne hinein in das Gebiet des Rechts, der staatlich-juristischen Ordnung.

Dit is iets wat de technologie al heeft bereikt; onze moraal is echter niet in hetzelfde tempo meegegroeid. Vanuit technisch oogpunt – en binnen het kader van de huidige maatschappelijke orde – kan je niets uitsluitend voor jezelf produceren, zelfs geen jas. Ook al maakt je de jas zelf, er hangt hetzelfde prijskaartje aan als wanneer deze door iemand anders binnen de bredere maatschappelijke orde zou zijn vervaardigd. Met andere woorden: de factor die de jas in de economische sfeer plaatst, is universeel; deze wordt bepaald door de gemeenschap als geheel. Het is een illusie te denken dat een jas die een kleermaker voor eigen gebruik maakt, goedkoper is. Je kan de kosten berekenen en het op papier goedkoper laten lijken; wie het echter in de context van een algehele balans bekijkt, ziet de waarheid: net zoals je niet uit je eigen vel kan stappen, kan je economische realiteiten niet veranderen of omzeilen door een kledingstuk voor jezelf te maken. Ook voor een kledingstuk dat voor persoonlijk gebruik is gemaakt, moet de volledige prijs worden betaald. Arbeid is wat de ene mens voor de andere verricht; dit laat zich niet simpelweg regelen door de hoeveelheid arbeidstijd die in een fabriek vereist is. De waardering van arbeid voert ons – in de meest wezenlijke zin – naar het domein van het recht en de rechtsorde van de staat.

Daß das nicht unzeitgemäß, sondern zeitgemäß ist, das können Sie daraus entnehmen, daß die Arbeit überall geschützt wird, gesichert wird und so weiter. Aber das sind alles nicht halbe, das sind Viertelsmaßregeln, die nur dann voll zur Geltung kommen können, wenn eine richtige Dreigliederung des sozialen Organismus da ist. Denn dann wird erst der Mensch dem Menschen gegenüberstehen und wird erst die Arbeit eine richtige Regelung finden, wenn Menschenwürde gegen Menschenwürde sprechen wird, aus dem heraus, für das alle Menschen kompetent sind.
Dann werden Sie sagen: Ja, da kann einmal nicht genügend Arbeit da sein, wenn auf diese Weise im demokratischen Staat dann die Arbeit bestimmt wird. Ja, da ist einer der Punkte, wo das Soziale hineinführt in das Allgemein-Historische, in die allgemeine Menschheitsentwickelung. Das wirtschaftliche Leben darf nicht die Arbeit bestimmen. Es muß eingeschlossen sein auf der einen Seite zwischen der Natur, auf der anderen Seite zwischen der staatlich festgesetzten Arbeit.

Dat dit niet losstaat van de tijdgeest, maar er juist mee in overeenstemming is, blijkt uit het feit dat arbeid overal wordt beschermd, gewaarborgd, enzovoort. Toch zijn dit geen halve, maar slechts kwartmaatregelen; ze kunnen pas werkelijk effectief worden als er sprake is van een daadwerkelijke driegeleding van het sociale organisme. Want pas dan zullen mensen werkelijk tegenover elkaar staan en pas dan zal arbeid zijn juiste ordening vinden – wanneer menselijke waardigheid tot menselijke waardigheid spreekt, vanuit die sfeer waarin alle mensen competent zijn.
Je zou kunnen tegenwerpen: “Maar wat als er niet genoeg werk beschikbaar is wanneer arbeid op deze wijze binnen de democratische staat wordt bepaald?” Hier raken we aan een punt waarop de sociale kwestie overgaat in de bredere context van de geschiedenis en de algemene evolutie van de mensheid. Het economische leven mag niet de kracht zijn die de arbeid bepaalt; het moet zich veeleer situeren tussen de natuur enerzijds en de door de staat gereguleerde arbeid anderzijds.

Blz. 237

Geradesowenig wie ein Komitee jetzt bestimmen kann, wie viele Regentage
im Jahre 1923 da sein sollen, damit man richtig wirtschaften kann im Jahre 1923, wie man das hinnehmen und damit rechnen muß als einem Gegebenen, mit demjenigen, was die Natur gibt, so wird man auch im selbständigen wirtschaftlichen Organismus rechnen müssen mit dem Gegebenen als mit einer Arbeitsmenge, die innerhalb des staatlich-juristischen Organismus sich ergibt. Das kann ich nur im allgemeinen erwähnen als eine Charakteristik.
Im ökonomischen Glied des sozialen Organismus werden die Assoziationen dastehen, in denen werden Konsumenten und Produzenten und Händler in gleicher Weise aus ihren Lebenserfahrungen heraus ein assoziatives Urteil – nicht ein individuelles, das gar keine Bedeutung hat -, ein assoziatives Urteil abgeben. Das kann man heute nicht erreichen, wenn man die kleinen Ansätze nur verfolgt, welche da sind.
Daß diese kleinen Ansätze da sind, beweist, daß unbewußt in der Menschheit die Intention besteht, es so zu machen. Man gründet Genossenschaften, Gewerkschaften, alle möglichen Gemeinschaften. Gewiß, das bezeugt, daß der Drang da ist.

Zoals een commissie momenteel niet kan bepalen hoeveel regendagen er in 1923 moeten zijn om een goed economisch beheer te waarborgen – en wij in plaats daarvan moeten aanvaarden en rekening moeten houden met wat de natuur als gegeven aanreikt – zo zullen wij ook binnen een autonoom economisch organisme rekening moeten houden met een gegeven factor: de hoeveelheid werk die binnen het staatsrechtelijke organisme ontstaat. Ik kan dit hier slechts in algemene termen, als kenmerkend aspect, aanstippen.
In de economische sfeer van het sociale organisme zullen verenigingen bestaan waarin consumenten, producenten en handelaren – puttend uit hun levenservaring – gezamenlijk tot een associatief oordeel komen (en niet slechts tot een individueel oordeel, dat geen gewicht in de schaal legt). Dit kan vandaag de dag niet worden bereikt door simpelweg voort te bouwen op de kleinschalige initiatieven die reeds bestaan.
Het bestaan van deze kleinschalige initiatieven bewijst dat er bij de mensheid een onbewust streven leeft om op deze wijze te werk te gaan. Er worden coöperaties, vakbonden en allerlei gemeenschappen opgericht; dit getuigt onmiskenbaar van het bestaan van die impuls.

Aber wenn sie heute eine Genossenschaft gründen neben der übrigen sozialen Ordnung, so muß diese Genossenschaft entweder hineinwachsen in die übrige soziale Ordnung, gerade solche Preise haben, geradeso die Ware auf den Markt bringen, wie dies üblich ist, oder aber sie muß zugrunde gehen. Dasjenige, um
was es sich bei der Dreigliederung des sozialen Organismus handelt, ist nicht, aus einem utopistischen Gedanken heraus Wirklichkeiten zu schaffen, sondern das, was wirklich ist, anzufassen; diejenigen Institutionen, die gegenwärtig da sind, diejenigen, die konsumieren, die produzieren, der Unternehmer, das, was da ist selber ohne Neugründung, das soll in Assoziationen zusammengefaßt werden. Man soll gar nicht fragen; Wie gründet man neue Assoziationen? – Sondern; Wie faßt man die wirtschaftlichen Verbände, die wirtschaftlichen Institutionen, die da sind, in Assoziationen zusammen? – Dann wird vor
allen Dingen innerhalb dieser Assoziationen aus der wirtschaftlichen
Erfahrung heraus eines richtig erfolgen, woraus tatsächlich eine soziale Ordnung kommen kann – wie aus dem gesunden menschlichen

Wanneer er echter vandaag de dag naast de bestaande maatschappelijke orde een coöperatie wordt opgericht, moet deze óf in die orde opgaan – door dezelfde prijsstructuren en marktpraktijken te hanteren als gebruikelijk zijn – óf ze is gedoemd te mislukken. Het doel van de drieledige sociale orde is niet om werkelijkheden te creëren op basis van een utopisch idee, maar om aan te sluiten bij wat reeds bestaat: de huidige instellingen – consumenten, producenten, ondernemers en de bestaande structuren zelf – dienen in associaties te worden georganiseerd. De vraag moet niet luiden: “Hoe richten we nieuwe associaties op?”, maar veeleer: “Hoe organiseren we bestaande economische lichamen en instellingen tot associaties?” Dan zal er binnen deze associaties – en geworteld in economische ervaring – een vitaal proces ontstaan waaruit zich een ware sociale orde kan ontwikkelen

Blz. 238

Organismus eben die menschliche Gesundheit kommt im menschlichen Leben-, eine ökonomische Zirkulation: Produktionsgeld, Leihgeld und Schenkungsgeld, Stiftung. Ohne daß diese drei Glieder darinnen sind, gibt es keinen sozialen Organismus. Man kann heute noch so viel wettern gegen die Stiftungen, Schenkungen, sie müssen da sein. Die Menschen machen sich nur etwas vor. Sie sagen sich: Ja, in einem gesunden sozialen Organismus gibt es keine Schenkungen. Aber sie zahlen ihre Steuern. Die Steuern sind ja nur der Umweg; denn darin sind die Schenkungen, die wir an die Schulen und so weiter abgeben, das sind die Schenkungen.
Die Menschen sollten aber eine solche soziale Ordnung haben, wo sie immer sehen, wie die Dinge laufen, und sich nicht etwas vormachen. Wenn sie das soziale Leben herauskriegen allmählich aus demjenigen, was jetzt konfundiert alles in sich enthält, dann werden sie, wie sie jetzt in dem gesunden menschlichen Organismus das Blut laufen sehen, so das Geld laufen sehen als Produktionsgeld, Leihgeld, Schenkungsgeld.

net zoals menselijke gezondheid voortkomt uit een gezond menselijk organisme: een economische kringloop die bestaat uit productiekapitaal, leenkapitaal en schenkings- of stichtingskapitaal. Zonder de aanwezigheid van deze drie geledingen bestaat er geen sociaal organisme. Men kan vandaag de dag nog zo fel afgeven op schenkingen en giften, maar ze zijn onontbeerlijk. Men houdt zichzelf slechts voor de gek. Men zegt tegen zichzelf: “In een gezond sociaal organisme bestaan geen giften.” Toch betaalt men belasting. Belastingen zijn slechts een omweg; de giften die we aan scholen en dergelijke doen – dát zijn de werkelijke giften.
Men zou moeten streven naar een maatschappelijke orde waarin men steeds kan zien hoe de processen verlopen, in plaats van zichzelf iets wijs te maken. Als men het maatschappelijk leven geleidelijk losmaakt uit de huidige verwarring – waarin alles door elkaar loopt – dan zal men, net zoals men nu het bloed ziet circuleren in het gezonde menselijk organisme, het geld zien circuleren als productiekapitaal, leenkapitaal en schenkingskapitaal.

Und sie werden sehen, wie mit dem Menschen zusammenhängt auf der einen Seite im Handels-, Zirkulations-, Produktions- und Erwerbsgeld dasjenige Geld, das angelegt wird, damit es auf dem Wege des Leihens, indem es verzinst wird, wiederum in die Produktion übergeht, und auf der anderen Seite das Schenkgeld, das zufließen muß dem, was freies Geistesleben ist.
So nur können die Menschen am sozialen Geschehen teilnehmen, daß jeder in der freien Assoziation sieht: So läuft das Leben – dann kann Gesundheit hineinkommen in den sozialen Organismus. Dieser Dreigliederungsidee gegenüber ist alles abstrakte Denken verpönt. Da gibt es nur lebendiges Denken.
Aber wir haben ja heute auch im ökonomischen nicht mehr lebendiges Denken. Wir haben überall abstraktes Denken. Denn wo lebt denn die heutige Ökonomie? Wie hat sie begonnen, als sie sich herausgearbeitet hat aus der Zeit, wo man noch irgendeinen schmutzigen Fetzen Papier genommen hat und sich seine Einnahmen und Ausgaben aufgeschrieben hat. Als die Sache komplizierter geworden ist, da nahm man dafür diejenigen, die im Priestertum waren, die Kleriker; die wurden die Schreiber.

En mensen zullen het verband gaan zien tussen de mens en – enerzijds – het geld dat een rol speelt in handel, circulatie, productie en verwerving (geld dat wordt geïnvesteerd om via leningen en renteopbrengst weer in de productie terug te vloeien), en – anderzijds – het geld dat als gift wordt gegeven en dat naar het domein van het vrije geestesleven moet stromen.
Alleen op die manier kunnen mensen deelnemen aan maatschappelijke processen – waarbij iedereen binnen vrije associaties ziet hoe het leven zich werkelijk voltrekt; alleen dan kan er gezondheid in het sociale organisme komen. Wat dit idee van de sociale driegeleding betreft, is abstract denken misplaatst; er is alleen ruimte voor levend denken.
Toch beschikken we tegenwoordig, zelfs in de economische sfeer, niet meer over levend denken; overal overheerst het abstracte denken. Want waar leeft de hedendaagse economie eigenlijk? Hoe is ze ontstaan, toen ze voortkwam uit het tijdperk waarin men simpelweg een vuil stukje papier nam om inkomsten en uitgaven te noteren? Naarmate de zaken complexer werden, wendde men zich tot leden van de priesterstand – de geestelijkheid – om als schrijver op te treden.

Blz. 239

Die leiteten nun von ihren Kenntnissen aus dasjenige, was sie verstanden von dem äußeren Leben. Heute – wer ist der Nachfolger des Klerikers, des Schreibers, der aus der Kirche heraus genommen wurde, um die Ökonomie des Fürsten zu registrieren? Das ist der Buchhalter. Der Buchhalter, er hat in seinem Kassabuch, in seinem Hauptbuch nur noch eine ganz kleine Erinnerung daran, die auch nur noch in wenigen Gegenden vorhanden ist. Wenn man aufschlägt die erste Seite – ich weiß nicht, ob es hier auch noch so ist – da steht: «Mit Gott.» Solche Buchhaltungsbücher gibt es in gewissen Gegenden. «Mit Gott» steht da. Es erinnert noch an alte Zeiten. Wenn man weiterblättert, da findet man wenig, was «mit Gott» ist. Nun, da ist hinein abstrahiert alles dasjenige, was aber volles Leben sein muß, was in den Assoziationen als Leben dastehen muß, was nicht in die Bücher hineinkommen kann.
Und so handelt es sich bei der Dreigliederung wirklich nicht darum, wiederum in alter Weise, diese Begriffe, die wir haben: Geistesleben, Staatsleben, wirtschaftliches Leben so herumzukollern, und ein bißel anders herumzukollern, als man es in der jüngsten Zeit versucht hat, herumzukollern; sondern es handelt sich darum, überhaupt einmal den Begriff des Organismus zu erfassen, und dasjenige, was allmählich so ungeheuer stark hineingedrängt hat in das Abstrakte, wiederum zum Leben zurückzuführen.

Uit hun kennis putten zij hun inzicht in het uiterlijke leven. Wie is tegenwoordig de opvolger van de geestelijke, de schrijver die vanuit de kerk werd aangesteld om de financiën van de vorst bij te houden? Dat is de boekhouder. In zijn kasboek of grootboek bewaart de boekhouder slechts een vage herinnering hieraan – iets dat nog maar in enkele regio’s voortbestaat. Als men de eerste bladzijde openslaat – ik weet niet of dat hier nog steeds het geval is – treft men het opschrift aan: “Met God”. Dergelijke boeken bestaan in bepaalde streken; er staat “Met God” in geschreven. Het is een overblijfsel uit vervlogen tijden. Toch vindt men bij het doorbladeren weinig dat getuigt van dat “met God”. In die boeken is alles geabstraheerd wat eigenlijk volle, levende werkelijkheid zou moeten zijn – elementen die als levende krachten binnen de gemeenschappen zouden moeten bestaan, maar die niet in boekhoudkundige registers kunnen worden vastgelegd. De sociale driegeleding is dan ook niet louter een kwestie van het op de oude manier jongleren met de begrippen waarover we beschikken – geestelijk leven, politiek leven en economisch leven – of van het op een iets andere wijze herschikken ervan dan de laatste tijd is geprobeerd. Het gaat er veeleer om het begrip ‘organisme’ werkelijk te doorgronden en datgene weer tot leven te wekken wat zo krachtig in de sfeer van de abstractie is gedrongen.

In diesem Zurückführen zum Leben liegt dasjenige, worauf es ankommt. Denn in den Assoziationen des Wirtschaftslebens werden alle sitzen; auch die Vertreter des geistigen Lebens werden drinnensitzen, denn sie essen. Es werden die Staatsvertreter drinnensitzen. Und umgekehrt werden in den anderen Gliedern alle drinnen sein.
Dann aber ist etwas die notwendige Folge, was die Leute furchtbar schockiert, wenn man in der Gegenwart davon spricht – natürlich setzt man manchmal etwas Paradoxes hin, um die Sache genauer zu charakterisieren. Ich habe einmal einem Industriellen, der ein ausgezeichneter Mensch auf seinem Gebiete ist, gesagt: Wir werden erst recht ins Leben hineinkommen, wenn Sie in der Fabrik einen Menschen haben, der sich ins volle Leben der Fabrik hineinstellt, der mit seinem ganzen Wesen dadrinnen steht; dann kommt irgendeine Hochschule, eine technische Hochschule, die nimmt sich diesen Menschen aus der Fabrik heraus, nicht den, der gerade zubereitet ist, sondern diesen aus dem Leben heraus nimmt sie.

In deze terugkeer naar het werkelijke leven ligt de kern van de zaak. Iedereen zal immers deelnemen aan de associaties van het economische leven; ook vertegenwoordigers uit het domein van het geestelijke en culturele leven zullen daaraan meedoen – zij moeten immers ook eten. Ook vertegenwoordigers van de staat zullen deelnemen. En omgekeerd zal iedereen betrokken zijn bij de andere domeinen.
Dit brengt echter een noodzakelijk gevolg met zich mee – een gevolg dat mensen diep schokt wanneer het vandaag de dag ter sprake komt (hoewel men natuurlijk soms iets paradoxaals poneert om de zaak nauwkeuriger te typeren). Ik zei ooit tegen een industrieel – een uitstekend man in zijn vakgebied – dat we pas werkelijk het echte leven zouden binnengaan wanneer er binnen de fabriek iemand zou zijn die zich volledig in het fabrieksleven onderdompelde, die er met zijn hele wezen middenin stond; en wanneer vervolgens een instelling voor hoger onderwijs – een technische hogeschool – deze persoon uit de fabriek zou halen: niet iemand die slechts op die rol was ‘voorbereid’, maar iemand die rechtstreeks uit het midden van het werkelijke leven was gehaald.

Blz. 240

Sie stellt ihn hin, damit er nun fünf oder zehn Jahre dasjenige den Jungen oder Mädchen zu sagen hat, was zu sagen ist aus dem Leben. Dann, wenn das ein bißchen altbacken geworden ist, mag er wieder zurückgehen in die Fabrik. – Es wird das Leben kompliziert, aber das fordert die Zeit, das läßt sich nicht anders
machen.
Geradeso wie immer neues Leben die soziale Ordnung durchströmen wird, oder die soziale Ordnung wird in die Dekadenz kommen, so muß man sagen: Entweder muß der Mensch wirklich Mensch werden, das heißt, er muß mit seinen Fähigkeiten zirkulieren können im sozialen Organismus, oder wir kommen in die Dekadenz hinein. Man kann ja die Dekadenz wählen, wenn man will, wenn man auf dem alten Standpunkt stehenbleiben will; aber Stehenbleiben, das läßt uns eben die Evolution nicht. Das ist es, auf was es ankommt.

Hij wordt daar geplaatst zodat hij gedurende vijf of tien jaar aan de jongens of meisjes kan overbrengen wat er over het leven gezegd moet worden. Wanneer die rol vervolgens wat sleets is geworden, kan hij naar de fabriek terugkeren. Het leven wordt ingewikkeld, maar de tijd vereist het; er is geen andere weg.
Zoals er voortdurend nieuw leven door de maatschappelijke orde moet stromen – wil die orde niet in verval raken – zo moeten we zeggen: de mens moet werkelijk mens worden – dat wil zeggen: hij moet in staat zijn om met behulp van zijn vermogens binnen het maatschappelijk organisme te circuleren – of we zullen in verval raken. Men kan natuurlijk voor verval kiezen als men wil vasthouden aan het oude standpunt, maar de evolutie staat nu eenmaal niet toe dat we stilstaan. Dat is het cruciale punt.

Abschließend möchte ich sagen: Ich konnte mehr in einem Gefühle entwickeln, was von dem Gesichtspunkte aus, von dem ich hier sprach, zu sagen war. Dieser Gesichtspunkt soll nicht in einseitiger Weise als ein spiritueller aufgefaßt werden, sondern spirituell nennt er sich nur deshalb, weil er aus dem Geiste des Lebens heraus sein will. So konnte ich mehr nach dem Gefühl den Impuls nur charakterisieren, der ja leben soll durch diese soziale Idee. Mehr kann man nicht in drei Vorträgen.
Aber, meine Damen und Herren, daß ich dieses konnte und durfte hier, das ist dasjenige, wofür ich Ihnen jetzt, wo ich diese Vorträge abschließen werde, auf das allerherzlichste danke. Ich empfinde diesen Dank wirklich im tiefsten Herzen in erster Linie gegenüber Mrs. Mackenzie an der Spitze dieses Komitees, ohne deren Bemühungen die ganze Oxforder Unternehmung unmöglich hätte zustande kommen können. In erster Linie sei Mrs. Mackenzie der aufrichtigste, herzlichste Dank ausgesprochen, und dann dem ganzen Komitee, das ihr hilfreich zur Seite gestanden hat. Insbesondere danke ich auch dafür, daß dasjenige, was wir durften einordnen als Künstlerisches dem Streben, das wir von Dornach aus in die Welt hineinschicken möchten, daß auch das Eurythmisch-Künstlerische in konkreter Art hat hier zur Geltung kommen dürfen in Oxford während dieses Meetings.

Tot slot wil ik zeggen dat ik – meer vanuit een aanvoelen van de zaak – heb kunnen overbrengen wat er vanuit het hier geschetste perspectief gezegd moest worden. Dit perspectief mag niet eenzijdig als louter ‘spiritueel’ worden beschouwd; het wordt slechts zo genoemd omdat het wil voortkomen uit de levensgeest zelf. Zo heb ik – vooral door middel van het gevoel – de impuls kunnen typeren die door dit sociale idee tot leven moet komen. Meer kan men in drie lezingen niet doen.
Toch, dames en heren, ben ik u zeer dankbaar dat ik dit hier heb mogen doen, nu ik deze lezingenreeks afsluit. Ik voel deze dankbaarheid diep in mijn hart – allereerst jegens mevrouw Mackenzie, de voorzitster van deze commissie; zonder haar inzet had het hele initiatief in Oxford onmogelijk kunnen plaatsvinden. Mijn oprechte, diepgevoelde dank gaat in de eerste plaats uit naar mevrouw Mackenzie en vervolgens naar de gehele commissie die haar zo kundig heeft bijgestaan. Ik ben ook bijzonder dankbaar dat het artistieke element – dat wij willen integreren in de strevingen die wij vanuit Dornach de wereld in sturen – hier in Oxford tijdens deze bijeenkomst concrete gestalte heeft kunnen krijgen, met name door de kunst van de euritmie.

Blz. 241

Dafür allen denjenigen, die sich dafür Verdienste erworben haben, herzlichsten Dank!
Sie werden fühlen, daß dieser Dank ein ernster sein muß, wenn ich Ihnen sage, daß ja doch das Goetheanum in Dornach hingestellt worden ist als ein Ausgangspunkt für dasjenige, was erst real wird, wenn solche Dinge geschehen, wie sie jetzt hier in Oxford geschehen sind. Und daß das Verständnis und gute Herzen braucht, das werden Sie aus dem ersehen können, was ich nicht als Anspielung sage, wirklich nicht, aber erwähnen doch möchte, daß wir wohl werden im November unseren Bau unterbrechen müssen, nicht werden fortsetzen können, weil wir nicht die nötigen Geldmittel haben. Wir glauben aber, daß sie noch in der Welt vorhanden wären, und daß also auch da irgendwo etwas stockt.
Wenn die Sachen so weitergehen, wie sie im richtiggehenden sozialen Organismus weitergehen würden, dann – aber das ist etwas, was uns in Dornach gerade mit der allergrößten Sorge bedrückt, daß dieses
Werk unternommen wurde und durch die Ungunst der Zeitverhältnisse, wenn nicht zur rechten Zeit sich Verständnis für die Fortsetzung findet, unterbrochen werden müßte. Ich will das aus dem Grunde erwähnen, damit Sie sehen, wie herzlich der Dank gemeint ist, den ich Ihnen hier ausspreche

Mijn oprechte dank gaat uit naar allen die zich op dit vlak verdienstelijk hebben gemaakt!
U zult aanvoelen dat deze dankbetuiging diep gemeend is wanneer ik u vertel dat het Goetheanum in Dornach werd opgericht als uitgangspunt voor iets dat pas werkelijkheid wordt wanneer er gebeurtenissen plaatsvinden zoals die welke hier in Oxford zojuist hebben plaatsgehad.
En u zult beseffen dat hiervoor begrip en welwillendheid nodig zijn – niet slechts als een toespeling, zeker niet, maar als een feit dat ik moet noemen – wanneer ik zeg dat we de bouw in november waarschijnlijk zullen moeten stilleggen, niet in staat om verder te gaan, simpelweg omdat de nodige middelen ontbreken.
Toch geloven wij dat de middelen wel degelijk in de wereld aanwezig zijn, en dat er ergens een blokkade in de loop der dingen zit.
Als de zaken zouden verlopen zoals in een werkelijk gezond sociaal organisme, dan – maar het baart ons in Dornach grote zorgen dat dit werk ter hand is genomen, om vervolgens het risico te lopen te worden onderbroken door ongunstige omstandigheden – tenzij er tijdig begrip voor de voortzetting ervan wordt gevonden. Ik vermeld dit opdat u kunt zien hoe oprecht de dank is die ik
hier aan u uitspreek.

Wenn ich den Versuch gemacht habe, auf der einen Seite das Erziehungsmäßige auseinanderzusetzen, auf der anderen Seite das Soziale, so möchte ich doch darauf aufmerksam machen, daß das von Dornach aus gepflegt werden soll als ein Universelles. Zunächst ist ja vom Weltanschauungs-, vom Erkenntnisstandpunkte ausgegangen worden, als die anthroposophische Bewegung gegründet worden ist. Und erst als Menschen gesehen haben und gefühlt haben in unserer Zeit aus dem, was in unserer Zeit an Niedergangskräften lebt, daß in erzieherischer Weise und auch in sozialer Weise etwas geschehen muß, da sind die Menschen herangekommen an mich mit der Frage: Was hat Anthroposophie zu sagen für Schulgründungen, die mit dem vollen Leben rechnen, mit einer Zukunft, die aus den tieferen Menschenkräften hervorgeht? Denn aus der Oberfläche der Menschenkräfte läßt sich für die Zukunft zunächst nichts gewinnen.

Hoewel ik heb geprobeerd enerzijds op het pedagogische en anderzijds op het sociale aspect in te gaan, wil ik benadrukken dat dit werk vanuit Dornach als iets universeels tot ontwikkeling moet komen. Bij de oprichting van de antroposofische beweging vormde immers een op wereldbeschouwing en kennis gebaseerd perspectief het uitgangspunt. Pas toen men in onze tijd – de krachten van verval waarnemend – besefte en aanvoelde dat er zowel op pedagogisch als op sociaal vlak gehandeld moest worden, wendde men zich tot mij met de vraag: wat heeft de antroposofie te bieden voor de oprichting van scholen die zich verhouden tot het leven in zijn volle omvang – tot een toekomst die voortkomt uit de diepere krachten van de mens? Want vanuit het oppervlakkige niveau van menselijke krachten alleen valt er voor de toekomst niets te winnen.

Blz. 242

Nicht aus irgendeiner Schrulle heraus, auch nicht aus einer abstrakten Idee ist die erzieherische Strömung entstanden, sondern weil Menschen gekommen sind, die an die Anthroposophie diese Frage gestellt haben, die wissen wollten, was Anthroposophie da zu sagen habe aus dem Leben heraus, nicht aus einer sektiererischen Bestrebung.
Und in noch höherem Maße war das der Fall mit der sozialen Frage.
Auch da sind Menschen, denen das Herz brach über dasjenige, was in der Gegenwart in den Niedergang hineinführt, gekommen und wollten wissen, was anthroposophische Erkenntnis an wirklichem Eindringen in die Realität zu sagen hat über Impulse, die von der Gegenwart in die Zukunft hineingeschickt werden sollen.
Daß ich hier Verständnis dafür fand, dafür sage ich am Schlüsse meinen herzlichsten Dank, indem ich noch betone, daß dasjenige, was gerade so gesagt werden muß, darauf angewiesen ist, daß es aufgenommen wird in das volle Leben, daß es aus dem College hinauswirkt in die Welt, wo die Menschen stehen, daß es also nicht antiquarische Wissenschaft sei, sondern daß gerade in den Stätten des geistigen Lebens die Impulse entstehen, die bewirken, daß auch in den Fabriken die richtigen Menschen stehen, die gerade das Kapital verwalten, von denen Leben ausgeht.

Deze onderwijsbeweging is niet voortgekomen uit een loutere gril of een abstract idee; ze ontstond veeleer doordat mensen met een vraag naar de antroposofie kwamen – gedreven door de realiteit van het leven zelf, en niet door een sektarische agenda – en wilden weten wat de antroposofie over deze kwestie te zeggen had.
Hetzelfde gold, en wel in nog sterkere mate, voor de sociale kwestie.
Ook daar kwamen mensen wier hart gebroken was door de krachten van verval die in het heden werkzaam zijn; zij wilden weten wat antroposofisch inzicht – vanuit een oprechte betrokkenheid bij de werkelijkheid – kon bieden met betrekking tot de impulsen die vanuit het heden naar de toekomst toe moeten worden uitgedragen.
Tot slot wil ik mijn oprechte dank uitspreken voor het begrip dat ik hier heb mogen ervaren, en daarbij benadrukken dat ideeën die op deze wijze verwoord moeten worden, afhankelijk zijn van hun opname in de volle breedte van het leven; ze moeten vanuit het College uitstralen naar de wereld waarin mensen daadwerkelijk staan. Ze mogen geen louter antiquarische geleerdheid blijven; juist vanuit deze centra van geestelijk leven moeten de impulsen voortkomen die ervoor zorgen dat in onze fabrieken de juiste mensen worden gevonden – mensen die kapitaal beheren op een wijze die het leven bevordert.

Daß das charakterisiert wurde mit Beispielen, die sich darbieten, wird man mir nicht übelnehmen, wenn ich auf der anderen Seite wiederhole, was ich schon mehrmals gesagt habe, daß es mir mit ein ganz besonderes beglückendes Gefühl war, diese Impulse hier in Oxford auseinandersetzen zu können, wo jeder Schritt
auf die Straße inspirierend wirkt aus dem ehrwürdigen Alter heraus, wo das ganz besonders wirkt, was derjenige braucht, der aus dem Geiste heraus sprechen will.
In älteren Zeiten war nicht der Geist lebendig, der heute lebendig werden muß, und der in die Zukunft hinein wirken soll, aber es war Geist lebendig. Und dieser Geist kann inspirierend wirken. Deshalb war es mir auch tief befriedigend, gerade hier unter dem Eindruck des Altehrwürdigen, des Verehrungswürdigen in Oxford diese Vorträge halten und diese Anregungen geben zu dürfen.
Ich muß zum Schluß noch einen Dank aussprechen. Sie werden alle verstehen, daß ich außerordentlich dankbar bin Mr. Kaufmann, der mit großer Liebe hier die Übersetzungen geleistet hat.

U zult het mij niet kwalijk nemen als ik, na deze kwestie te hebben toegelicht aan de hand van voorbeelden die zich als vanzelf opdringen, nogmaals herhaal wat ik al vaker heb gezegd: dat het mij een heel bijzonder en bevredigend gevoel gaf om hier in Oxford – een plaats waar elke stap op straat inspireert door de eerbiedwaardige ouderdom en waar de sfeer een unieke kracht bezit voor wie vanuit de geest wil spreken – uiteenzettingen te mogen geven over deze impulsen.
In vroeger tijden was de geest die vandaag tot leven moet komen – en die bestemd is om in de toekomst door te werken – nog niet actief; toch was er destijds wel een geest werkzaam, en die geest kan als inspiratiebron dienen. Daarom heb ik het als zeer vervullend ervaren om hier, te midden van de indrukwekkende, eerbiedwaardige sfeer van Oxford, deze voordrachten te mogen houden en deze ideeën te mogen uiteenzetten.
Tot slot wil ik nog een dank uitspreken. U zult begrijpen dat ik de heer Kaufmann buitengewoon dankbaar ben, die hier met zoveel toewijding voor de vertalingen heeft gezorgd.

Blz. 243

Wenn man weiß, wieviel Mühe die Übersetzung verhältnismäßig schwieriger Dinge macht, wieviel das von den Kräften des Menschen auch in kurzer Zeit
wegnehmen kann, dann weiß man zu würdigen, welche Arbeit gerade
Mr. Kaufmann in den letzten Wochen in Oxford für diese Holiday Konferenz geleistet hat. Ich spreche ihm hier, und hoffentlich tun das auch noch viele, diesen Dank aus, und bitte, daß er mir diesen letzten Ubersetzerdienst noch tut, und dasjenige, was ich eben hier gesagt habe, auch so treu und wörtlich noch übersetzt, wie er das vorige übersetzt hat.

Wie weet hoeveel inspanning het vertalen van relatief complexe teksten vergt – en hoeveel energie dat kan kosten, zelfs in korte tijd – leert het werk waarderen dat de heer Kaufmann de afgelopen weken in Oxford voor deze vakantieconferentie heeft verricht. Ik wil hem hierbij mijn dank betuigen – zoals ik hoop dat velen anderen dat ook zullen doen – en ik verzoek hem deze laatste vertaaldienst voor mij te verlenen: datgene wat ik zojuist heb gezegd net zo getrouw en letterlijk te vertalen als hij de voorgaande opmerkingen heeft vertaald.
GA 305/223-243
Voordracht 1 t/m 9 vertaald. Voordracht 10 voordracht 11
.

Sociale driegeleding: alle artikelen

Vrijheid van onderwijs: alle artikelen

100 jaar vrijeschool: alle artikelen

Rudolf Steiner over pedagogie: vindplaatsen

Rudolf Steiner: alle artikelen op deze blog

Vrijeschool in beeld: alle beelden

3597-3390

karakteriseren i.p.v. definiëren

Geplaatst in Rudolf Steiner, sociale driegeleding

WAT VIND JE OP DEZE BLOG?

Geplaatst op 16 augustus 2026| 2 reacties

.

Via onderstaande rubrieken vind je de weg naar meer dan 3300 artikelen

Kleinere en grotere, makkelijk toegankelijke en die meer studie vragen; direct met de vrijeschool te maken hebbend of zijdelings: de meest uitgebreide vrijeschoolsite die er te vinden is.

In het zoekblokje (op deze pagina rechtsboven) een trefwoord ingeven, leidt ook vaak tot artikelen waar het betreffende woord in voorkomt.
Wanneer er meerdere koppen van artikelen worden getoond, is het raadzaam ieder artikel open te maken en onder aan het artikel bij de tag-woorden te kijken of het gezochte woord daar staat.
Wanneer het artikel is geopend, kan je Ctr + F klikken. Er verschijnt dan een zoekvenstertje waarin je het gezochte woord kan intikken. Als dit woord in het artikel aanwezig is, kleurt het op.
.

Ondanks regelmatige controle komt het voor dat bepaalde links niet werken. Waarschuw me s.v.p. vspedagogie voeg toe apenstaartje gmail punt com
.

RUDOLF STEINER
alle artikelen
–wat zegt hij over——
waar vind je Steiner over pedagogie(k) en vrijeschool–
een verkenning van zijn ‘Algemene menskunde’

AARDRIJKSKUNDE
alle artikelen

BESPREKING VAN KINDERBOEKEN
alle auteurs
alle boeken
leeftijden
over illustraties

BEWEGEN in de klas
alle artikelen

BORDTEKENEN zie TEKENEN

DIERKUNDE
alle artikelen

EURITMIE
alle artikelen

GESCHIEDENIS
alle artikelen

GETUIGSCHRIFT
alle artikelen

GEZONDHEID – die van de leerkracht
alle artikelen

GODSDIENST zie RELIGIE

GYMNASTIEK
alle artikelen

HANDVAARDIGHEIDSONDERWIJS
alle artikelen

HEEMKUNDE
alle artikelen

JAARFEESTEN
alle artikelen

KERSTSPELEN
alle artikelen

KINDERBESPREKING
alle artikelen

KLASSEN alle artikelen:
peuters/kleuters; klas 1; klas 2; klas 3; klas 4; klas 5; klas 6; klas 7; klas 8; klas 9: klas 10; klas 11; klas 12

LEERPLAN
alle artikelen

LEERPROBLEMEN
alle artikelen

LEZEN-SCHRIJVEN
alle artikelen

LINKS
Naar andere websites en blogs met vrijeschoolachtergronden; vakken; lesvoorbeelden enz

MEETKUNDE
alle artikelen

MENSKUNDE EN PEDAGOGIE
alle artikelen

MINERALOGIE
alle artikelen

MUZIEK
alle artikelen

NATUURKUNDE
alle artikelen

NEDERLANDSE TAAL
alle artikelen

NIET-NEDERLANDSE TALEN
alle artikelen

ONTWIKKELINGSFASEN
alle artikelen

OPSPATTEND GRIND
alle artikelen

OPVOEDINGSVRAGEN
alle artikelen

PLANTKUNDE
alle artikelen

REKENEN
alle artikelen

RELIGIE
alle artikelen

REMEDIAL TEACHING
[1] [2]

SCHEIKUNDE
Alle artikelen

SCHILDEREN
Alle artikelen

SCHRIJVEN – LEZEN
alle artikelen

SOCIALE DRIEGELEDING
alle artikelen
hierbij ook: vrijeschool en vrijheid van onderwijs

SPEL
alle artikelen

SPRAAK
spraakoefeningen
spraak/spreektherapie [1] [2]

STERRENKUNDE
alle artikelen

TEKENEN
zwart/wit [2-1]
over arceren
[2-2]
over arceren met kleur; verschil met zwart/wit
voorbeelden
In klas 6
In klas 7
Bordtekenen [1]
Bordtekenen [2]

VERTELSTOF
alle artikelen

VOEDINGSLEER
7e klas: alle artikelen

VORMTEKENEN
alle artikelen

VRIJESCHOOL
Niet elders gerubriceerd: alle artikelen
Alle onderwijs moet inzicht in het leven geven
Auschwitz en Gaza 2025
Ahriman en/in het onderwijs;
Grafische vormgeving bij Steiner
Interviews met oud-leerlingen
Is het alles goud wat er blinkt….?
Kritiek op de vrijeschool
Kunstzinnige vormgeving van een klaslokaal
Naamgeving en schrijfwijze vrijeschool;
Ochtendspreuk;
Organische architectuur;
Steiner lezen?
Uitgangspunten vrijeschool;
Vrijeschool en antroposofie;
Vrijheid van onderwijs;
Worden wie je bent

.
EN VERDER:

geschiedenis van het Nederlandse onderwijs, een kleine schets

(school)gebouw
organische bouw [1] [2-1] [2-2]

In de trein
onderwijzer Wilkeshuis over een paar ‘vrijeschoolkinderen’ in de trein
.

VRIJESCHOOL in beeld: bordtekeningen; schilderingen, tekeningen, transparanten enz.
voor klas 1 t/m 7; jaarfeesten; jaartafels

Deze blog wordt/werd bekeken in:

Afghanistan; Albanië; Algerije; Amerikaans-Samoa; Andorra; Angola; Argentinië; Armenië; Aruba; Australië; Azerbeidzjan; Bahama’s; Bahrein; Bangladesh; Belarus; België; Benin; Bolivia; Bosnië en Herzegovina; Brazilië; Brunei; Bulgarije; Burkina Faso; Burundi; Cambodja; Canada; Caribisch Nederland; Chili; China, Congo Kinshasa; Costa Rica; Cuba; Curaçao; Cyprus; Denemarken; Dominicaanse Republiek; Duitsland; Ecuador; Egypte; Estland; Ethiopië; Europese Unie; Finland; Filipijnen; Frankrijk; Frans-Guyana; Gambia; Georgië; Gibraltar; Griekenland; Ghana; Guadeloupe; Guatemala; Guyana; Haïti; Honduras; Hongarije; Hongkong; Ierland; IJsland; India: Indonesië; Isle of Man; Israël; Italië; Ivoorkust; Jamaica; Japan; Jemen; Jordanië; Kaapverdië; Kameroen; Kazachstan; Kenia; Kirgizië; Koeweit; Kroatië; Laos; Letland; Libanon; Liberia; Libië; Liechtenstein; Litouwen; Luxemburg; Macedonië; Madagaskar; Maldiven; Maleisië; Mali; Malta; Marokko; Martinique; Mauritius; Mexico; Moldavië; Monaco; Mongolië; Montenegro; Myanmar; Namibië; Nederland; Nepal; Nicaragua; Nieuw-Zeeland; Nigeria; Noorwegen; Oeganda; Oekraïne; Oman; Oostenrijk; Pakistan; Panama; Paraguay; Peru; Polen; Portugal; Puerto Rico; Qatar; Réunion; Roemenië; Rusland; Saoedi-Arabië; Senegal; Servië; Sierra Leone; Singapore; Sint-Maarten; Slovenië; Slowakije; Soedan; Somalië; Spanje; Sri Lanka; Suriname; Syrië; Taiwan; Tanzania; Thailand; Togo; Tsjechië; Trinidad en Tobago; Tunesië; Turkije; Uruguay; Vanuatu; Venezuela; Verenigde Arabische Emiraten; Verenigde Staten; Verenigd Koninkrijk; Vietnam; Zambia; Zuid-Afrika; Zuid-Korea; Zweden; Zwitserland’ (156)

2 reacties

Geplaatst in dierkunde, geschiedenis, handenarbeid, jaarfeesten, kerstspelen, meetkunde, nederlandse taal, niet-nederlandse talen, nieuws, plantkunde, rekenen, Rudolf Steiner, talen, vertelstof, vrijeschool didactiek

VRIJESCHOOL – Rudolf Steiner over pedagogie(k) GA 300A – Vergadering 23 maart 1921

Geplaatst op 13 augustus 2026| Een reactie plaatsen

Zie ‘het woord vooraf‘

Bij de gegeven antwoorden is in het Duits telkens de naam van Steiner gegeven.
Ik heb dat niet gedaan, zolang er geen verwarring kan ontstaan.
De voetnoten die in de uitgave op aparte bladzijden staan, v.a. blz. 300, heb ik direct bij het verwijzende woord toegevoegd.

In deze vergadering gaat het over:

Onrustige klas – hoe werkt het imponderabele <1>
8e klas geschiedenis: lezen Schiller ‘De dertigjarige oorlog’ <2>
Leerlingen lezen elkaar voor in Engelse les klas 7 Christmas Carol <3>

RUDOLF STEINER

.

Konferenzen mit den Lehrern der Freien Waldorfschule in Stuttgart

1919 bis 1924

Erster Band

Das erste und zweite Schuljahr

Vergaderingen met de leerkrachten van de vrije Waldorfschool in Stuttgart

Band 1

Het eerste en tweede schooljaar

Van de vergaderingen die de leerkrachten van de eerste vrijeschool in Stuttgart hielden, zijn verslagen bewaard gebleven van díe vergaderingen waarbij Rudolf Steiner aanwezig was.

Toevoegingen in blauw zijn van mij.

Blz. 273

Konferenz vom Mittwoch 23. März 1921, wohl abends

Vergadering van woensdag 23 maart 1921 – waarschijnlijk ’s avonds

Dr. Steiner (zu Ruhtenberg, der vertretungsweise die 5b übernommen hatte): Wie haben Sie sich hineingefunden in die 5. Klasse?

<1> (tot Ruhtenberg, die tijdelijk de leiding over klas 5b op zich had genomen): Hoe is het in de vijfde klas gegaan?

X.: Die Kinder sind schwatzhaft und unruhig.

X.: De kinderen zijn kletserig en onrustig.

Dr. Steiner: Auf was ist die Schwatzhaftigkeit zurückzuführen? Die frühere Lehrerin, Fräulein Lang, ist immer zurechtgekommen.

Wat is de oorzaak van dat kletsen? De vorige leerkracht, juffrouw Lang, had de zaak altijd goed onder controle.

X.: Ich habe bei ihr zugehört, bei ihr waren die Kinder durchaus ruhig.

X.: Ik heb haar lessen bijgewoond; bij haar waren de kinderen volkomen stil.

X.: Diese Klasse war immer besonders schwierig.

X.: Deze klas is altijd al bijzonder lastig geweest.

Dr. Steiner: Das ist eine eigentümliche Erscheinung. Fräulein Lang hat sie ruhig gehalten, da liegt immerhin ein Rätsel verborgen.

Dat is een merkwaardig verschijnsel. Juffrouw Lang hield ze rustig; daar schuilt een raadsel in.

X.; Sie war sehr streng.

X.: Ze was erg streng.

Dr. Steiner: Ich mache Sie darauf aufmerksam, daß da etwas vorliegt, was für uns wichtig ist. Fräulein Lang ist eine in Württemberg geprüfte Lehrerin. Wenn wir beurteilt werden, dann wird man die Neigung haben, die stramme Disziplin auf die seminaristische Ausbildung in Württemberg zurückzuführen. Als dazumal die drei inspizierenden Weisen in der Schule waren, da hat einer ganz besonders bei der Frau K. gesagt: Man hätte gesehen, daß es mit der Disziplin nicht ginge bei den nicht Geprüften. Sie hätten es in der Klasse gemerkt, wenn eine richtig geprüfte Lehrerin da war.

Ik wil u erop wijzen dat hier iets aan de hand is dat voor ons van belang is. Juffrouw Lang is een in Württemberg gediplomeerd leerkracht. Bij inspecties zal men geneigd zijn die strenge discipline toe te schrijven aan de lerarenopleiding die zij in Württemberg heeft gevolgd. Toen de drie inspecterende wijzen de school bezochten, merkte een van hen op – specifiek met betrekking tot
mevrouw K. – dat het duidelijk was dat de discipline niet gehandhaafd kon worden door ongediplomeerde leerkrachten; ze konden in de klas het verschil merken wanneer er een gediplomeerd leerkracht aanwezig was.

X.: Ich habe den Eindruck, es liege daran, daß es mir nicht genügend möglich war, mich zu präparieren.

X.: Ik heb de indruk dat het voortkomt uit het feit dat ik me niet voldoende heb kunnen voorbereiden.

Dr. Steiner: Da kommen wir zu den Imponderabilien. Es ist nicht bloß wichtig, was der Lehrer tut, sondern was der Lehrer ist, wie er in der Seelenverfassung ist. Das ist einmal durchaus so. Das muß in Betracht gezogen werden. Solche Dinge treten einem besonders stark entgegen an den Gymnasien, wo sehr häufig die Lehrer des Morgens mit starkem Kater in die Schule kommen, weil sie abends in der Kneipe sind. Da ist der Teufel los, nur durch die Tatsache, daß der Lehrer einen Brummschädel hat. Das gehört zu den Imponderabilien. Das ist der radikalste Fall. Sobald das Eigentümliche eintritt, daß man nicht genügend präpariert ist, da vibriert die Seele anders als sonst. Das spiegelt sich sehr leicht in der Disziplinlosigkeit. Daß man wirklich präpariert ist, das ist die Schwierigkeit bei unseren Lehrern in der Waldorfschule. Es ist bei der anstrengenden Tätigkeit furchtbar schwer, zu präparieren. Warum lachen Sie?

Dat brengt ons bij de niet-meetbare factoren. Het gaat niet alleen om wat de leraar doet, maar om wat de leraar *is* – de toestand van zijn ziel. Dat is zeker het geval; daarmee moet rekening worden gehouden. Dergelijke zaken komen vooral aan het licht op gymnasiums, waar leraren ’s ochtends vaak met een enorme kater op school verschijnen omdat ze de avond ervoor in de kroeg hebben doorgebracht. Er ontstaat chaos, simpelweg omdat de leraar bonzende hoofdpijn heeft. Dat valt onder de categorie van het imponderabele. Dat is het meest extreme voorbeeld. Zodra zich de situatie voordoet dat men niet voldoende voorbereid is, trilt de ziel anders dan gewoonlijk. Dit vertaalt zich maar al te gemakkelijk in een gebrek aan discipline. Werkelijk voorbereid zijn – dat is de moeilijkheid voor onze leraren op de vrijeschool. Gezien de zwaarte van het werk is het ontzettend moeilijk om zich voor te bereiden. Waarom lacht u? <1>

Blz. 274

X.; Weil es so ist!

X. Omdat het zo is!

Dr. Steiner: Wollen wir uns noch einmal zum Bewußtsein bringen, welche Lehrkräfte wir brauchen. — Ja, da wäre die 6. Die braucht nicht geteilt zu werden. 54 Kinder, das kann man noch ertragen.
Aber dann müssen wir an die 9. denken. Dann müssen wir eine 10. anschließen. Da werden wir eine Einteilung treffen.

Es werden die Klassen mit ihren Klassenfachlehrern durchgegangen und verteilt.

Laten we ons nog eens voor de geest halen welke leraren we nodig hebben. — Wel, er is de zesde klas. Die hoeft niet gesplitst te worden. 54 kinderen – dat is nog wel te doen.
Maar dan moeten we kijken naar de negende klas. En dan moeten we een tiende klas toevoegen. Daar zullen we regelingen voor treffen.

De klassen worden samen met de vakleerkrachten doorgenomen en de taken worden verdeeld.

Dr. Steiner: Ich möchte, daß Fräulein Dr. Röschl herkommt. Ich finde sie sehr geeignet. Ich möchte sie sehr gerne hier haben für Lateinisch und Griechisch. Sie kann erst vom Herbst an.
Ist Ruhtenberg frei? Mit Rücksicht darauf, daß ich Fräulein Dr. Röschl durchaus dahaben möchte, würde ich meinen, daß es gut wäre, wenn diese 5b für die Dauer von Herrn Ruhtenberg besorgt würde.
Es würde sich dann nur um zwei neue Lehrkräfte handeln.
Ist nicht Fräulein Klara Michels Fachlehrerin? Sie würde dann wohl nur für eine höhere Klasse in Betracht kommen.
Dr. Kolisko sagt, daß er vom Herbst an an die Schule kommen könnte.

Ik zou graag willen dat Fräulein Dr. Röschl hierheen komt. Ik acht haar zeer geschikt. Ik zou haar hier heel graag hebben voor Latijn en Grieks. Ze kan echter pas in de herfst beginnen.
Is Ruhtenberg beschikbaar? Aangezien ik absoluut wil dat Fräulein Dr. Röschl hier komt, lijkt het me goed als de heer Ruhtenberg voorlopig deze klas 5b op zich neemt.
Dat zou betekenen dat we nog maar twee nieuwe leraren nodig hebben.
Is Fräulein Klara Michels geen vakleerkracht? Zij zou waarschijnlijk alleen voor een hogere klas in aanmerking komen.
Dr. Kolisko zegt dat hij vanaf de herfst naar de school zou kunnen komen.

Dr. Steiner: Wenn dann Dr. Kolisko eintritt, könnte es sich etwas verschieben. — Es ist nicht leicht, Lehrkräfte zu finden. Beworben haben sich riesig viele, aber keine brauchbaren.

Als Dr. Kolisko er dan bij komt, kan de situatie misschien wat verschuiven. — Het is niet eenvoudig om leraren te vinden. Er hebben zich enorm veel mensen aangemeld, maar niemand was geschikt.

X.: Ich bin im Geschichtsunterricht in der 9. Klasse bei der Gegenwart angekommen.

X.: In mijn geschiedenislessen aan de negende klas ben ik bij het heden aangekomen.

Dr. Steiner: Sie dachten zu Jean Paul überzugehen. Ich würde meinen, das, was wir festgelegt haben, müßte fest eingehalten werden. Mit der 8. sind Sie auch bis zur Gegenwart gekommen? Ich würde Ihnen empfehlen, mit der 8. Klasse zu lesen die ersten Kapitel von Schillers „Dreißigjährigem Krieg”. Darin ist sehr viel Bildendes; darin sind sehr viele Dinge, die bis zur Gegenwart gehen.

U was van plan over te gaan op Jean Paul. Ik ben van mening dat we ons strikt <2> aan de gemaakte afspraken moeten houden. Bent u met de achtste klas ook al bij het heden aanbeland? Ik zou u aanraden om met de achtste klas de eerste hoofdstukken van Schillers *Dertigjarige Oorlog* te lezen. Dat bevat veel vormend materiaal; het behandelt tal van zaken die tot in het heden doorwerken. <2>

X.: Sollte es nicht möglich sein, im englischen Unterricht in der 7. Klasse irgend etwas aus einem Buch zu lesen?

<3> X.: Zou het niet mogelijk zijn om tijdens de Engelse les in de zevende klas iets uit een boek te lezen?

Dr. Steiner: Vielleicht ist es doch möglich. Wieviel Zeit werden Sie haben, um zu lesen? Wie könnte man das bewirken, daß „Christmas Carol” gelesen würde? Es ist außerordentlich instruktiv, wenn jedes Kind das Buch hat und man sie einzeln herausruft und vor den anderen in zwangloser Weise vorlesen läßt, damit sie zusammenlesend denkend arbeiten. 6a, 6b: Poetisches; Prosa nach der Poesie.

Misschien is dat toch mogelijk. Hoeveel tijd heeft u voor het lezen? Hoe zouden we het kunnen aanpakken om *A Christmas Carol* te lezen? Het is buitengewoon leerzaam als elk kind het boek heeft en u ze individueel vraagt om op een ontspannen manier voor de klas voor te lezen, zodat ze samenwerken – waarbij ze gezamenlijk lezen en nadenken. 6a, 6b: Poëtisch materiaal; proza volgend op poëzie. <3>

Blz. 275

Im Lateinkurs kann man Ovid oder Vergil lesen. Plutarch, kleine Geschichten.

Bij Latijn kan men Ovidius of Vergilius lezen. Plutarchus – korte verhalen.

X. sagt, er habe Ovid gelesen.

X. zegt dat hij Ovidius heeft gelezen.

Dr. Steiner: Bleiben Sie dabei, bis sie arg viel können.

Blijf ermee doorgaan totdat ze de stof goed beheersen.

Es wird nach Plinius gefragt.

Er wordt een vraag gesteld over Plinius.

Dr. Steiner: Plinius ist eine gute Lektüre. Livius für die ältesten Schüler: da muß man auf die Intimitäten eingehen. Livius hat eine sehr schlechte Überlieferung; er ist der berühmte Schriftsteller, bei dem man immer Konjekturen macht.
Im Griechischen würde ich solche Sprüche mit ihnen durchnehmen
(Dr. Steiner gibt ein Beispiel); es gibt sehr viel solche Zweizeiler im Griechischen.

Plinius is goede lectuur. Livius voor de oudste leerlingen – daar moet men dieper ingaan op de fijnere punten. De tekstoverlevering van Livius is zeer gebrekkig; hij is de beroemde auteur wiens werk voortdurend om tekstcorrecties vraagt.
Bij Grieks zou ik dergelijke spreuken met hen doornemen (Dr. Steiner geeft een voorbeeld); er zijn heel veel van zulke disticha in het Grieks.

Es wird gefragt wegen des Religionsunterrichts.

Er wordt een vraag gesteld over godsdienstonderwijs.

Ein Klassenlehrer: Ich war mit darin in der Klasse 6b. Das ging ganz gut.

Een klassenleerkracht: Ik heb de les in klas 6b ook bijgewoond. Het verliep heel goed.

Dr. Steiner: Man kann jemandem viel helfen, wenn man mit in der Klasse ist.

Je kunt iemand enorm helpen door in de klas aanwezig te zijn.

Wie steht die Sache mit der Eurythmie? Da wollte ich, daß es Frau Doktor hört.

Hoe staat het met de euritmie? Ik wilde dat Mevrouw Steiner daarvan op de hoogte is.

Es wird berichtet. Es war eine Extraklasse gemacht worden.

Er wordt verslag uitgebracht. Er was een extra klas opgezet.

Frau Dr. Steiner: Für einige junge Herren und Damen ist es nicht schlecht, wenn sie bloß zuschauen.

Mevrouw Steiner: Voor sommige jongemannen en jonge vrouwen is het niet erg als ze alleen maar toekijken.

Dr. Steiner: Es ist das Prinzip, die Eurythmie der Schule zu zeigen, dadurch durchbrochen, daß man einen Extrakurs macht. Wenn es richtiges Schulprinzip ist, wird man das nicht machen; man wird nicht eine Extragruppe zubereiten. Aus dem gewöhnlich verlaufenden Schulunterricht würde man es dadurch herausnehmen. Daß man eine Schüleraristokratie macht, das ist etwas, was das Pädagogische in der Schule stört.

Het principe van het presenteren van de euritmie van de school wordt geschonden door een aparte cursus te geven. Als men het ware schoolprincipe volgt, zou men dat niet doen; men zou geen speciale groep voorbereiden. Dat zou de activiteit losmaken uit de reguliere stroom van schoollessen. Het creëren van een aristocratie van leerlingen verstoort het pedagogische werk van de school.

X: Es ist deshalb gemacht worden, weil einige Kinder für Aufführungen gebraucht wurden.

X: Het gebeurde omdat er enkele kinderen nodig waren voor optredens.

Dr. Stemer: Es müssen unter den gewöhnlichen Schülern einige sein, die man brauchen kann. Daß man extra welche präpariert, in einer besonderen Gruppe, das ist unpädagogisch.

Er moeten onder de reguliere leerlingen wel enkelen zijn die ingezet kunnen worden. Er een paar uitpikken om ze in een speciale groep voor te bereiden, is onpedagogisch.

X.: Ich habe mit Herrn N. gesprochen, und er meinte, ob es nicht besser wäre,einen Kurs außerhalb der Schule zu machen.

X: Ik heb met de heer N. gesproken en hij vroeg zich af of het misschien beter zou zijn om een cursus buiten de school om te houden.

Blz. 276

Dr. Steiner: Dann können wir niemals sagen, daß wir die Waldorfschulkinder vorführen. Das ist ein Gesichtspunkt, der für die Öffentlichkeit in Betracht kommt. Es ist niemals in einer Konferenz von einem solchen Extrakurs die Rede gewesen.

Dan kunnen we nooit zeggen dat we de vrijeschoolleerlingen tentoonstellen. Dat is een gezichtspunt dat voor het publiek van belang is. Er is in een lerarenvergadering nooit sprake geweest van zo’n speciale cursus.

X.: Das hat sich bei der ersten Aufführung ergeben.

X.: Dat idee ontstond tijdens de eerste uitvoering.

Dr. Steiner: Es müßten solche einschneidenden Sachen innerhalb der Konferenz zur Sprache kommen. Sonst könnte eines Tages von irgendjemand beschlossen werden, eine Anzahl Kinder auszuwählen und einen Schachkurs zu machen. Prinzipiell ist es dasselbe. Es geht eigentlich nicht. Es ist eine Aristokratie, die man bildet.

Zulke belangrijke zaken moeten in de lerarenvergadering worden besproken. Anders zou iemand op een dag kunnen besluiten een aantal kinderen te selecteren en een schaakcursus te geven. In principe komt het op hetzelfde neer. Dat kan echt niet. Het creëert een soort aristocratie.

Frau Dr. Steiner: Ich begreife das.

Mevrouw Steiner): Dat begrijp ik.

X.: Ich wollte fragen, ob der Gedanke an den Kindergarten aufgegeben ist.

X.: Ik wilde vragen of het idee van de kleuterschool is opgegeven.

Dr. Steiner: Aufgegeben ist er nicht. Wir müssen nur warten, bis wir ihn einrichten können.

Die is niet opgegeven. We moeten alleen wachten tot we het kunnen opzetten.

X.; Wir wollten die Frage der Fortbildungsschule vorbringen.

X.: We wilden de kwestie van de vervolgschool aan de orde stellen.

Dr. Steiner: Gibt es da konkrete Möglichkeiten? Wir müssen einmal den Lehrplan der 10. Klasse festsetzen. Da muß etwas hinein, was wirkliche Lebenspraxis ist. Aber Fortbildungsschule? Liegen denn konkrete Möglichkeiten dafür vor?

Zijn daar concrete mogelijkheden voor? We moeten op enig moment het leerplan voor de tiende klas vaststellen. Dat moet iets bevatten dat verband houdt met de praktijk van alledag. Maar een vervolgschool? Zijn daar concrete mogelijkheden voor?

X.: Es handelt sich um die Kinder, die ausgetreten sind, daß man die gefaßt hätte. Es war jetzt nicht möglich, aus Platzmangel und Geldmangel. Man müßte es vorbereiten für das nächste Jahr.

X.: Het gaat om de kinderen die de school hebben verlaten; het idee was om hen samen te brengen. Dat was op dit moment niet mogelijk vanwege een gebrek aan ruimte en middelen. We zouden ons daarop moeten voorbereiden voor volgend jaar.

Dr. Steiner: Die Vorbereitung würde darin bestehen, zu sorgen, daß die Behörden uns nicht in die Suppe spucken.

De voorbereiding zou eruit moeten bestaan dat we ervoor zorgen dat de autoriteiten geen roet in het eten gooien.

X.: Es ist so, daß nichtstaatliche Fortbildungsschulen vorgesehen sind. Sie müssen nachweisen, daß der Lehrplan nicht unter dem der andern ist.

X.: De situatie is zo dat er voorzieningen zijn voor niet-overheidsgebonden scholen voor vervolgonderwijs. Men moet aantonen dat het leerplan niet onderdoet voor dat van de andere scholen.

Dr. Steiner: Wir hätten den Wahnsinn machen sollen, die Kinder in spezielle Sachen hineinzustecken. Wir können das nicht mitmachen, wenn wir bei unserer Pädagogik bleiben wollen. Wir können doch nur dasjenige einrichten, was den Menschen vorwärtsbringt. Wenn wir Fortbildungsschulen errichten wollen, müssen wir es so einrichten, daß die Kinder etwas davon haben für ihre menschliche Fortbildung. Von uns wird entschieden, was für eine Schule wir errichten wollen. Es hat kein Mensch bezweifelt, daß Strakosch berufen war zu einer

We zouden hebben moeten meegaan in de waanzin om de kinderen in gespecialiseerde programma’s onder te brengen. Daar kunnen we niet aan meedoen als we trouw willen blijven aan onze onderwijsaanpak. We kunnen immers alleen iets opzetten dat de menselijke ontwikkeling bevordert. Als we scholen voor vervolgonderwijs willen oprichten, moeten we ze zo inrichten dat de kinderen er daadwerkelijk baat bij hebben voor hun menselijke ontwikkeling. Het is aan ons om te beslissen wat voor soort school we willen oprichten. Niemand twijfelde eraan dat Strakosch de juiste persoon was voor een

Blz. 277

allgemeinen Fortbildungsschule. Es sollte eine Art praktisch-gymnasiale Fortbildung sein, eine menschliche Fortbildungsschule. Eine andere Sache zu errichten, haben wir nicht die geringste Veranlassung. Es ist doch nicht nötig, daß man dasselbe macht, was die anderen auch machen.

algemene school voor vervolgonderwijs. Het was de bedoeling dat het een soort praktisch en tegelijk gymnasiumvervolgonderwijs zou worden – een school voor menselijke ontwikkeling. We hebben niet de minste reden om iets anders op te zetten. Het is niet nodig dat wij precies doen wat anderen doen.

X.: Die Sache ist so: die Kinder, die in einen Beruf hineinkommen, müssen eine von den staatlichen Schulen besuchen.

X.: De situatie is als volgt: kinderen die een vakopleiding volgen, moeten naar een van de staatsscholen.

Dr. Steiner: Die, die schon in solche Fachschulen gehen, kommen doch nicht zu uns hinein. Wir werden niemand darinnen haben in unseren Klassen. Was uns fehlt, ist die Möglichkeit, die Kinder vom fünfzehnten Jahr an nach unserem Lehrplan zu unterrichten. Das ist dazumal konstatiert worden. Die Frage ist vorläufig erledigt. Das haben wir schon einmal verhandelt; wir können es hier nicht weiter erörtern. Die ganze Frage ist die akuteste: wie ist die Zeit auszufüllen zwischen Volksschule und Hochschule? Wenn wir die Möglichkeit dadurch schaffen könnten, daß wir die Behörden dazu kriegen, uns anzuerkennen, dann würden wir furchtbar Zulauf haben. Ist denn eine Möglichkeit vorhanden, wenn nicht eine solche Lehrlingszeit vorliegt, daß jemand solche Leute in einen Betrieb aufnimmt?

Degenen die al dergelijke beroepsscholen bezoeken, zullen niet naar ons toe komen. Wij zullen hen niet in onze klassen hebben. Wat ons ontbreekt, is de mogelijkheid om kinderen vanaf hun vijftiende levensjaar volgens ons eigen leerplan les te geven. Dat is destijds zo vastgelegd. De zaak is voorlopig afgehandeld. We hebben dit al besproken; we kunnen er hier niet verder op ingaan.
De allerbelangrijkste vraag is: hoe moet de tijd tussen de lagere school en het hoger onderwijs worden ingevuld? Als we de mogelijkheid zouden kunnen creëren — door erkenning van de autoriteiten te verkrijgen — dan zouden we een enorme toestroom van leerlingen zien.
Bestaat er, bij gebrek aan een dergelijke leerlingopleiding, een mogelijkheid voor iemand om zulke jongeren in een bedrijf op te nemen?

X.: Wer nicht bei einem anerkannten Meister gelernt hat, kann nicht angestellt werden.

X.: Iemand die niet is opgeleid door een erkende meester, kan niet worden aangenomen.

Dr. Steiner: Man kann nichts machen! Es ist alles so abgezirkelt, daß es bloß noch kein Gesetz gibt, wie man die Gabel halten muß. Die Frage müßte studiert werden, auf welche Weise man Fortbildungsschulen einrichten kann, daß sie im Sinne der volkspädagogischen Aufsätze Fortbildungsschulen sein können. Die Waldorfschule müßte versuchen, das bei den Behörden durchzudrücken. Man müßte der Schule mehr Ansehen verschaffen.

Er is niets aan te doen! Alles is zo streng gereguleerd dat alleen een wet die voorschrijft hoe men een vork moet vasthouden, nog ontbreekt. We moeten onderzoeken hoe we scholen voor vervolgonderwijs kunnen opzetten zodat ze ook werkelijk als zodanig functioneren, in de geest van de essays over openbaar onderwijs. De Waldorfschool zou moeten proberen dit bij de autoriteiten gedaan te krijgen.
We moeten meer aanzien voor de school verwerven.
.

GA 300A/273-277

Rudolf Steiner: alle artikelen op deze blog

Menskunde en pedagogie: alle artikelen

Opvoedingsvragen: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: alle beelden

.

Geplaatst in Rudolf Steiner, vrijeschool didactiek, vrijeschool pedagogie

VRIJESCHOOL – Rudolf Steiner – Algemene menskunde (9-1-1-1/25)

Geplaatst op 10 augustus 2026| Een reactie plaatsen

Wanneer Rudolf Steiner in deze 9e voordracht over ‘ontwikkelingsfasen van het kind’ spreekt, is dat niet voor de eerste keer.

Al in 1907 schrijft hij erover in een artikel in het tijdschrift Lucifer-Gnosis 1907.: ‘Die Erziehung des Kindes vom Gesichtspunkte der Geisteswissenschaft”.

Oorspronkelijk heette het artikel…vom Gesichtspunkte der Theosophie, – inmiddels was het artikel als boekje verschenen – maar Steiner veranderde ‘theosofie’ (na zijn breuk met de theosofische beweging in 1909) in ‘geesteswetenschap’.

In een Nederlandse vertaling werd dat dan weer ‘in het licht van de antroposofie’.

De laatste vertaling heet simpelweg ‘De opvoeding van het kind‘.

GA 34/309

In dit dit deel gaat het over:..

Ontwikkelingsfase 0 – 7 jr. Invloed van buitenaf, kind een en al zintuig; rachitus, slecht gebit, ontstekingen, vertraagd denken.<1>
Kind nabootsend wezen, doet de omgeving na.<2>
Scheppende fantasiekracht ontwikkelen, lappenpop versus ‘mooie pop’.<3>
Invloed van kleuren, rood en groen. <4>
Invloed van buitenaf.<5>

In GA 100

Theosophie und Rosenkreuzertum

Theosofie en de leer van de Rozenkruizers

In voordracht 5, Kassel 20 juni 1907

Blz. 60

Die Außenwelt ist der Bildner und Gestalter unseres ganzen Leibes. Das ist sehr wichtig für das praktische Leben, wie ja Theosophie immer für das praktische Leben ist. Das ist auch ungeheuer wichtig für die Erziehung, denn ganz richtig kann nur erzogen werden, wenn der Erzieher tief in die Natur des Menschen hineinzuschauen vermag. Bis zum Zahnwechsel entwickelt sich der physische Leib, bis zum vierzehnten, fünfzehnten Jahr etwa der Ätherleib, bis zum einundzwanzigsten Jahr der Astralleib. Alles das muß man wissen, wenn man praktisch und nicht phantastisch in die Erziehung eingreifen will. Wenn also bis zum siebenten Jahre ganz besonders die Veranlagung des physischen Leibes in Betracht kommt, dann müssen bei der Erziehung diese physischen Eindrücke, das heißt also alles, was das Kind mit seinen Sinnesorganen wahrnimmt, tief und gründlich berücksichtigt werden. Was bis zum siebenten Jahre in diesem Kindesleib an Formen und Veranlagung der physischen Organe versäumt wird, das ist für alle Zeiten des Lebens verloren. Die Einsicht in diesen letzten Satz gibt gerade der Medizin ungeheuer viel Richtlinien für eine sachgemäße Behandlungsweise, unter anderem zum Beispiel der Rachitis. Wie kommt es, daß diese Erkrankung gerade in dieser Lebensperiode auftritt? Eben weil da das Kind seinen Körper formt, und deshalb äußern sich diese Symptome gerade in der Form: krummer Knochenbau, schlechte Zähne, falsche Schädelform und so weiter. Deshalb ist aber auch das Kind gerade in der Zeit bis zum Zahnwechsel noch fähig, diese falschen Formen auf die Norm zurückzuführen. Wir sehen, daß bei sachgemäßer Behandlung selbst die krummsten Beine vollkommen gerade werden können, und daß selbst bei schlechtesten Milchzähnen ein vollkommen gesundes zweites Gebiß sich entwickeln kann, während krumme Beine, die bis zum siebenten Jahre nicht korrigiert sind, für das ganze Leben bleiben. Auch das Gehirn ist bis zum siebenten Lebensjahr in der Ausbildung seiner plastischen Formen begriffen, und was bis dahin an diesen feinen

<1>De buitenwereld vormt en boetseert ons gehele fysieke lichaam. Dit is van groot belang voor het praktische leven – net zoals de theosofie altijd betrekking heeft op het praktische leven. Het is ook van enorm belang voor de opvoeding, want ware opvoeding is alleen mogelijk wanneer de opvoeder in staat is diep in de menselijke natuur te kijken.
Het fysieke lichaam ontwikkelt zich tot aan de tijd van de tandenwissel; het etherlijf ontwikkelt zich tot ongeveer het veertiende of vijftiende levensjaar; en het astrale lichaam ontwikkelt zich tot het eenentwintigste jaar. Je moet dit alles weten om op een praktische manier en niet als een fantast in de opvoeding te kunnen ingrijpen.
Als de constitutie van het fysieke lichaam tot de leeftijd van zeven jaar dus het belangrijkste uitgangspunt vormt, dan moet er bij de opvoeding terdege rekening worden gehouden met fysieke indrukken – dat wil zeggen alles wat het kind via zijn zintuigen waarneemt. Wat vóór het zevende levensjaar wordt verzuimd met betrekking tot de vormen en de fysieke constitutie van het kinderlichaam, gaat voor de rest van het leven verloren.
Inzicht in dit laatste punt biedt de geneeskunde cruciale richtlijnen voor een passende behandeling – bijvoorbeeld bij rachitis. Waarom treedt deze aandoening juist in deze levensfase op? Juist omdat het kind in deze tijd zijn lichaam vormgeeft; dientengevolge manifesteren de symptomen zich in de fysieke structuur: kromme botten, een slecht gebit, een onregelmatige schedelvorm, enzovoort. Toch blijft het kind – tot aan de tandenwissel – juist hierdoor – in staat deze onregelmatigheden te corrigeren en het lichaam weer in de juiste vorm te brengen. We zien dat bij een passende behandeling zelfs de kromste benen kaarsrecht kunnen worden en dat er, zelfs bij een zeer slecht melkgebit, een volkomen gezond blijvend gebit kan ontstaan; terwijl kromme benen die tegen de leeftijd van zeven jaar niet zijn gecorrigeerd, een leven lang zo zullen blijven. Ook de hersenen zijn tot de leeftijd van zeven jaar bezig hun plastische vormen te ontwikkelen; wat zich tegen die tijd niet heeft ontwikkeld wat betreft deze subtiele

Blz. 61

Ausbildungen, Ausgestaltungen der Form nicht ausgebildet ist, das ist für immer verloren. Und da ja das physische Gehirn das Instrument ist, durch welches sich der Geist äußert, ist es von ungeheurer Wichtigkeit, daß dieses Instrument so fein als möglich ausgearbeitet, respektive in den ersten sieben Jahren veranlagt wird. Denn mit einem mangelhaft ausgebildeten Gehirn kann selbst der größte Geist nichts anfangen, sowenig wie der größte Pianist auf einem verstimmten Klavier gut spielen kann. Gerade auch in bezug auf die Ausbildung des Gehirns werden von der Geisteswissenschaft sowohl der Erziehung als auch der Medizin sehr wichtige Richtlinien gegeben. Gerade hier stößt man sehr häufig in der modernen Medizin auf eine vollkommene Verkennung der Tatsachen. Geradeso wie sich die Rachitis in einer Mißbildung und Mißgestaltung der Knochen äußert, so äußert sie sich sehr häufig auch zugleich in einer Mißbildung im Drüsensystem und in den Schleimhäuten; das heißt, die von Rachitis befallenen Kinder zeigen sehr häufig die Erscheinungen von Drüsenschwellungen, adenoide Wucherungen und so weiter. Und als dritte Krankheitserscheinung bemerkt man bei diesen Kindern sehr häufig, daß sie auch geistig zurückbleiben, daß sie in der Schule zurückbleiben, unaufmerksam, ja direkt etwas blöde werden. Das ist aber in Wirklichkeit dieselbe mangelhafte Ausbildung des physischen Gehirns, namentlich der sogenannten Rindensubstanz, die ja gerade in diesen Jahren in ihrer feinsten Organisation ausgebildet werden muß und die wie die andern Erscheinungen auf einem Entwickelungsmangel beruht. Nun ist in einem solchen Falle der heutige moderne Mediziner infolge seiner ganzen modern-naturwissenschaftlichen Erziehung und Einstellung nur zu geneigt, es genauso zu machen wie die heutige Naturwissenschaft, und mit völliger Außerachtlassung der tieferen geistigen Ursachen einfach die zutage tretenden äußeren Erscheinungen als Ursache und Wirkung direkt aneinanderzureihen, wie die Perlen an einer Kette, was ist die Folge? Die Tatsachen sind: rachitische Knochen, adenoide Wucherungen, Nachlassen der Aufmerksamkeit und der Aufnahmefähigkeit, Sofort ist die Schlußfolgerung: Kinder, die adenoide Wucherungen haben, werden durch diese geistig schwach – also müssen diese Wucherungen entfernt werden. Die Wucherungen werden also operativ entfernt. Wenn nun diese Schlußfolgerung richtig

formaties en de vorming van de structuur, gaat voorgoed verloren. En aangezien de fysieke hersenen het instrument zijn waarmee de geest zich uitdrukt, is het van enorm belang dat dit instrument zo verfijnd mogelijk wordt gevormd – of liever gezegd: wordt aangelegd tijdens de eerste zeven jaar. Want zelfs de grootste geest kan niets beginnen met slecht ontwikkelde hersenen, net zoals de beste pianist niet goed kan spelen op een ontstemde piano. Juist op het gebied van de hersenontwikkeling biedt de geesteswetenschap essentiële richtlijnen voor zowel de opvoeding als de geneeskunde.

Toch vertoont de moderne geneeskunde op dit vlak vaak een totaal verkeerd begrip van de feiten. Zoals rachitis zich uit in een misvorming of afwijking van de botten, zo gaat dit vaak gepaard met een misvorming van het klierstelsel en de slijmvliezen; kinderen met rachitis vertonen namelijk vaak symptomen als gezwollen klieren, neusamandelgroei, enzovoort. Een derde symptoom dat bij deze kinderen vaak wordt waargenomen, is een verstandelijke achterstand: ze blijven achter op school, worden onoplettend of lijken zelfs wat traag van begrip. In werkelijkheid komt dit echter voort uit dezelfde gebrekkige ontwikkeling van de fysieke hersenen – met name de hersenschors, die juist in deze jaren haar fijnste structuur moet verkrijgen – en vindt het, net als de andere symptomen, zijn oorsprong in een ontwikkelingsachterstand. In dergelijke gevallen is de moderne arts – gevormd door een hedendaagse wetenschappelijke opleiding en denkwijze – maar al te snel geneigd de aanpak van de moderne natuurwetenschap te volgen: men negeert de diepere geestelijke oorzaken volledig en rijgt de zichtbare, uiterlijke symptomen simpelweg aaneen als oorzaak en gevolg, als parels aan een snoer. Wat is het resultaat? De feiten zijn: rachitische botten, neusamandelgroei en een afname van de aandacht en het leervermogen. De directe conclusie die men trekt, is dat kinderen met neusamandelgroei daardoor verstandelijk achteruitgaan – en dat deze gezwellen dus verwijderd moeten worden. Vervolgens worden de gezwellen operatief verwijderd. Als die conclusie nu juist zou zijn,

Blz. 62

wäre, müßte ein jedes Kind, das so behandelt wäre, mit einem Nachlassen und Verschwinden der Hemmungen von Seiten des Gehirns antworten. Was ist aber nach einer solchen Behandlungsweise in den allermeisten Fällen zu beobachten? Daß der Eingriff nur einen ganz vorübergehenden Scheinerfolg hat, und daß in ganz kurzer Zeit die Wucherungen wieder nachgewachsen sind.Wird aber die Krankheit sachgemäß an der Wurzel angefaßt – und das ist sehr wohl möglich, nur würde es uns hier zu weit vom Thema abführen -, dann schwinden sowohl die krummen Knochen, als auch die Wucherungen der Schleimhäute und Drüsen, als auch die Trägheit des Gehirns. Nach dieser Abschweifung kehren wir wieder zum Thema zurück. Also an der Außenwelt entzünden und gestalten sich die richtigen physischen Formen. Das Kind ist in Wirklichkeit bis zum siebenten Jahre eigentlich nur Sinnesorgan. Alles, was es mit seinen Sinnen aufnimmt, verarbeitet es, und so auch vor allen Dingen alles, was es in seiner allernächsten Umgebung sieht und hört. Das Kind ist daher bis zum Zahnwechsel ein nachahmendes Wesen, und das geht bis in seine physische Organisation hinein.

zou elk kind dat op deze wijze wordt behandeld, onvermijdelijk reageren met een afname en verdwijning van de cerebrale remmingen. Wat wordt er echter in de overgrote meerderheid van de gevallen na een dergelijke behandeling waargenomen? Dat de ingreep slechts een zeer vluchtig, schijnbaar succes oplevert en dat de woekeringen binnen zeer korte tijd terugkeren. Wanneer de aandoening echter bij de wortel wordt aangepakt – en dit is heel goed mogelijk, al zou een bespreking daarvan hier te ver voeren – dan verdwijnen de misvormde botten, de woekeringen van slijmvliezen en klieren, en de cerebrale traagheid.
Na deze uitweiding keren we terug naar het eigenlijke onderwerp. <1>
<2> De juiste fysieke vormen worden dus door wisselwerking met de buitenwereld geactiveerd en gevormd. In werkelijkheid is het kind tot de leeftijd van zeven jaar in wezen niets anders dan een en al zintuig. Het verwerkt alles wat het via de zintuigen waarneemt – en dit geldt vooral voor alles wat het in zijn directe omgeving ziet en hoort. Bijgevolg is het kind tot aan de tandenwisseling een nabootsend wezen, en dit strekt zich zelfs uit tot in zijn fysieke constitutie.

Das ist ja etwas ganz Natürliches. Das Kind nimmt durch die Sinnesorgane seine ganze Umgebung in sich auf. Es übt sich auch in dem Gebrauch seiner Glieder. Es sieht, wie der Vater, die Mutter und so weiter dieses oder jenes machen und macht dies ohne weiteres nach. Das geht bis in jede Bewegung der Hände und Beine hinein. Sind Mutter oder Vater zum Beispiel zappelig, so wird wohl in unzähligen Fällen auch das Kind zappelig; ist die Mutter ruhig, wird ganz selbstverständlich auch das Kind ruhig. Da muß man also versuchen, durch die richtige Umgebung die richtige Gegenwirkung hervorzurufen. Damit das Kind nun zur Ausbildung seines physischen Gehirns gerade die richtigen Richtlinien bekommt, ist es unbedingt nötig, daß, neben den sinnlichen Eindrücken, der Phantasie Anregungen gegeben werden. Deshalb ist es unbedingt erforderlich, dem kleinen Kinde möglichst einfache Spielsachen in die Hand zu geben. So wird ein natürliches Kind immer wieder, wenn es auch eine noch so «schöne» Puppe hat, zu der alten Puppe greifen, die aus einem Lappen besteht. Nur die verbildeten Kinder unseres Zeitalters werden mit «schönen» Puppen aufgezogen. Worauf beruht das?
Das Kind muß seine Phantasie

Dit is immers iets volkomen natuurlijks. Het kind neemt zijn hele omgeving in zich op via zijn zintuigen. Ook oefent het in het gebruik van zijn ledematen. Het observeert hoe vader, moeder en anderen allerlei dingen doen en imiteert hen spontaan. Dit strekt zich uit tot elke beweging van handen en benen. Als bijvoorbeeld vader of moeder onrustig is, zal het kind in talloze gevallen ook onrustig worden; is de moeder kalm, dan zal het kind heel vanzelf ook kalm worden. Men moet dus proberen de juiste reactie uit te lokken door de juiste omgeving te scheppen. <2>
<3> Om ervoor te zorgen dat het kind de juiste begeleiding krijgt bij de ontwikkeling van zijn fysieke hersenen, is het essentieel dat – naast zintuiglijke indrukken – ook de verbeeldingskracht wordt gestimuleerd. Daarom is het absoluut noodzakelijk om het jonge kind zo eenvoudig mogelijk speelgoed te geven. Een kind dat dicht bij de natuur staat, zal bijvoorbeeld telkens weer naar een oude lappenpop grijpen, ook al bezit het een pop die veel ‘mooier’ is. Alleen de verwende kinderen van onze tijd worden grootgebracht met ‘mooie’ poppen. Wat is daarvan de reden?
Het kind moet zijn verbeeldingskracht

anstrengen, um das Gebilde in seiner Phantasie so umzugestalten, daß es ähnlich einer menschlichen Figur wird, und das ist gerade eine gesunde Übung für das Gehirn. Genau wie der Arm durch Turnen gestärkt wird, so wird das Gehirn durch diese Übung ausgebildet. Wichtig sind auch die Farben in der Umgebung, die beim kleinen Kind ganz anders wirken als beim Erwachsenen. Man glaubt heute vielfach, grün wirke auf ein Kind beruhigend. Das ist durchaus falsch. Einem zappeligen Kind soll man eine rote Umgebung geben, und einem ruhigen Kinde eine grüne oder blaugrüne. Die Wirkung des Rot auf das Kind ist so: Wenn Sie auf ein helles Rot sehen und dann schnell weg auf ein weißes Papier, dann sehen Sie die komplementäre Farbe: grün. Das ist die Tendenz, die Gegenfarbe hervorzubringen. Das versucht auch das Kind*, es versucht innerlich die Tätigkeit zu entfalten, die die Gegenfarbe hervorruft. – Das war ein Beispiel dafür, wie die Umgebung wirkt. Und so wirkt die ganze Umgebung – neben vielen, vielen andern Dingen, die wir später und an anderer Stelle erörtern werden – in außerordentlich hohem Maße mit an der Bildung des kindlichen physischen Körpers von der Geburt bis zum Zahnwechsel, an der Bildung des Ätherleibes vom siebenten bis vierzehnten Jahre, des Astralleibes vom vierzehnten bis einundzwanzigsten Jahre und so weiter.

anstrengen, um das Gebilde in seiner Phantasie so umzugestalten, daß es ähnlich einer menschlichen Figur wird, und das ist gerade eine gesunde Übung für das Gehirn. Genau wie der Arm durch Turnen gestärkt wird, so wird das Gehirn durch diese Übung ausgebildet. Wichtig sind auch die Farben in der Umgebung, die beim kleinen Kind ganz anders wirken als beim Erwachsenen. Man glaubt heute vielfach, grün wirke auf ein Kind beruhigend. Das ist durchaus falsch. Einem zappeligen Kind soll man eine rote Umgebung geben, und einem ruhigen Kinde eine grüne oder blaugrüne. Die Wirkung des Rot auf das Kind ist so: Wenn Sie auf ein helles Rot sehen und dann schnell weg auf ein weißes Papier, dann sehen Sie die komplementäre Farbe: grün. Das ist die Tendenz, die Gegenfarbe hervorzubringen. Das versucht auch das Kind*, es versucht innerlich die Tätigkeit zu entfalten, die die Gegenfarbe hervorruft. – Das war ein Beispiel dafür, wie die Umgebung wirkt. Und so wirkt die ganze Umgebung – neben vielen, vielen andern Dingen, die wir später und an anderer Stelle erörtern werden – in außerordentlich hohem Maße mit an der Bildung des kindlichen physischen Körpers von der Geburt bis zum Zahnwechsel, an der Bildung des Ätherleibes vom siebenten bis vierzehnten Jahre, des Astralleibes vom vierzehnten bis einundzwanzigsten Jahre und so weiter.

aanwenden om de vorm in zijn geest om te vormen totdat deze op een menselijke gestalte lijkt; dit is precies een gezonde oefening voor de hersenen. Zoals de arm door gymnastiek wordt versterkt, zo worden de hersenen door deze oefening ontwikkeld. <3>
<4> Ook de kleuren in de omgeving zijn van belang; ze werken heel anders in op een jong kind dan op een volwassene. Tegenwoordig wordt vaak gedacht dat groen een kalmerende invloed heeft op een kind. Dat is volkomen onjuist. Een onrustig kind zou in een rode omgeving moeten worden geplaatst, en een rustig kind in een groene of blauwgroene omgeving. Het effect van rood op het kind is als volgt: als je naar een heldere kleur rood kijkt en de blik vervolgens snel naar een vel wit papier verlegt, zie je de complementaire kleur – groen. Dit illustreert de neiging om de tegenovergestelde kleur voort te brengen. Ook het kind doet dit; het probeert innerlijk de activiteit op te wekken die de tegenovergestelde kleur oproept. Dit was een voorbeeld van de werking van de omgeving. <4>
<5> Op deze wijze speelt de gehele omgeving – naast vele andere factoren die we later en elders zullen bespreken – een buitengewoon belangrijke rol bij de vorming van het fysieke lichaam van het kind (van de geboorte tot de tandenwisseling), het etherlijf (van het zevende tot het veertiende jaar), het astraallijf (van het veertiende tot het eenentwintigste jaar), enzovoort.

Ja, während des ganzen Lebens macht sich der Einfluß der Umwelt auf den einzelnen Menschen geltend. Das Sprichwort: Sage mir, womit du umgehst, und ich sage dir, wer du bist – beruht ja auf dieser Einsicht, denn «womit ich umgehe», heißt doch «was in meiner Umgebung vor sich geht». Diese Umgebung hat also einen starken Einfluß auf mich. Das gilt ja ganz besonders für die Zeit der Ausbildung des Astralleibes vom vierzehnten bis einundzwanzigsten Jahre, und es ist eine fast alltägliche Erfahrung, daß ein junger Mensch in diesen Jahren leicht durch seine Umgebung astral verdorben wird.

Ja, de invloed van de omgeving laat zich gedurende het hele leven van het individu gelden. Het gezegde “Zeg me met wie je omgaat, en ik zal je zeggen wie je bent” berust inderdaad op dit inzicht, want “met wie ik omga” betekent in wezen “wat er zich in mijn omgeving afspeelt”. Deze omgeving oefent dus een sterke invloed op mij uit. Dit geldt in het bijzonder voor de periode waarin het astraallijf zich ontwikkelt – tussen het veertiende en eenentwintigste levensjaar – en het is een bekend verschijnsel dat een jongere in deze jaren gemakkelijk astraal door zijn omgeving kan worden bedorven.

GA 100/60-63

Niet vertaald

Algemene menskunde: voordracht 9

Hier vind je de verwijzingen naar ‘ontwikkelingsfasen’

Ontwikkelingsfasen: alle artikelen

Menskunde en pedagogie: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: alle beelden

3592-3385

Getagged fantasie GA 100 vdr. 5 blz. 62 vert., gebit GA 100 vdr. 5 blz. 60 e.v. vert., invloed groen GA 100 blz. 63 vert., invloed rood GA 100 vdr. 5 blz. 63 vert., nabootsing GA 100 vdr. 5 blz. 62 vert., pop en fantasie GA 100 vdr. 5 blz. 63 vert., rachitis GA 100 vdr. 5 blz. 60 e.v. vert.

Geplaatst in ontwikkelingsfasen, Rudolf Steiner

VRIJESCHOOL – Rudolf Steiner over pedagogie(k) GA 305 – voordracht 11

Geplaatst op 30 juli 2026| Een reactie plaatsen

GA 305 bevat 12 voordrachten, 2 toespraken en een slotwoord.
De eerste negen voordrachten werden vertaald.
De vertaalde toespraken vind je op deze blog, het nawoord volgt nog.

Sociale driegeleding en vrijeschool hebben in Nederland niet zo’n hechte relatie, terwijl je zou kunnen zeggen dat de sociale driegeleding de moederschoot van de vrijeschoolpedagogie(k) is.

Er zullen redenen zijn om de voordrachten 10 t/m 12 niet op te nemen. Hopelijk is daar de ‘desinteresse’ niet bij……

Inhoud van de voordracht:

Het ontstaan van het boek “De kernpunten van het sociale vraagstuk”. –
Verschillen in de wisselwerking tussen geestelijk, staats- en economisch leven in Centraal- en West-Europa.
Sociale oordeelsvorming door de oprichting van associaties.
Theocratie: “God wilde het”; de industriële staat: “Mensen moeten hun
zaken onderling regelen”; het tijdperk van het industrialisme: het individu
losgemaakt van alle bindingen; teruggeworpen op het eigen mens-zijn.
Het abstracte karakter van sociale “praktijkmensen”.
De noodzaak om vanuit vrijheid tot een nieuwe geestelijke inhoud voor de mens te komen.
Zich losmaken van alle begrippen omtrent beroep en maatschappelijke stand
die voortkomen uit de juridische stroming.
De kloof tussen mensen overbruggen door een levende spiritualiteit die als verbindende kracht werkt.
Het asociale karakter van het traditionalisme.
“De kernpunten” als een boek van wil en hart.
.

GA 305

Die geistig-seelischen Grundkräfte der Erziehungskunst
Spirituelle Werte in Erziehung und sozialem Leben

Opvoeding en onderwijs
Spirituele grondslagen

Die soziale Frage

Het sociale vraagstuk

Blz. 202

Voordracht 11, Oxford, 28 augustus 1922

Soziale Impulse in der Gegenwart

Meine Damen und Herren! “Wer in der Gegenwart über die soziale Frage denken will, der muß vor allen Dingen berücksichtigen, daß in der wirklichen Welt die Wirkungen aus Ursachen herkommen, an die man gewöhnlich, wenn man nur eine Oberflächenbetrachtung anstellt, gar nicht denkt. Man sieht bei einer solchen Betrachtung dasjenige, was sich an der Außenseite der Wirklichkeit abspielt, und man sieht nicht die eigentlichen tieferen Ursachen, die tieferen Gründe. Deshalb sind aufgetreten und treten noch immer auf so viele gut gemeinte utopistische Vorstellungen, mit denen man glaubt, das soziale Leben, wie es heute fordernd auftritt, bewältigen zu können. Es ist von mir nun der Versuch gemacht worden, in einem sehr wichtigen Momente, in dem Momente zwischen dem Kriegsabschlusse und dem Versailler Friedensversuch in einigen Linien darzustellen, wie man sich denken könnte die Gliederung als eine organische im gegenwärtigen sozialen Organismus nach den drei Teilen des sozialen Lebens, die ich mir erlaubte, im letzten Vortrag zu charakterisieren.

Sociale impulsen in het heden

Dames en heren! Wie wil nadenken over de sociale kwestie van deze tijd, moet vooral bedenken dat in de werkelijkheid gevolgen voortkomen uit oorzaken die – bij een louter oppervlakkige beschouwing – niet eens in ogenschouw worden genomen. Een dergelijke blik onthult slechts wat zich aan de oppervlakte van de werkelijkheid afspeelt, terwijl de werkelijke, diepere oorzaken en achterliggende redenen buiten beeld blijven. Dit verklaart het ontstaan – zowel in het verleden als in het heden – van zoveel goedbedoelde utopische ideeën, waarvan men meent dat ze het sociale leven in zijn huidige, veeleisende vorm kunnen beheersen. Ik heb getracht om op een cruciaal moment – de periode tussen het einde van de oorlog en het vredesinitiatief van Versailles – uiteen te zetten hoe men de structuur van het hedendaagse sociale organisme als een organisch geheel zou kunnen opvatten, gebaseerd op de drie sferen van het sociale leven die ik in mijn vorige lezing heb beschreven.

Ich habe im letzten Vortrage darauf aufmerksam gemacht, wie im Laufe der geschichtlichen Entwicklung der Menschheit drei stark voneinander geschiedene Strömungen aus einer ursprünglichen Strömung, aus der theokratischen Strömung heraus, entstanden sind, wie gegenwärtig nebeneinanderliegen im sozialen Organismus das geistige Leben, das juristisch-staatliche Leben und das wirtschaftliche Leben. Ich hatte ausdrücklich bemerkt, daß ich nicht etwa die Meinung habe, man brauche theoretisch erst den sozialen Organismus in diese drei Glieder zu teilen. Das käme mir in meiner wirklichkeitsgemäßen, nicht theoretischen Ansicht so vor, als wenn jemand nachdenken wollte, wie er den Menschen in Kopf, Brust und Gliedmaßen erst teilen sollte. Die Teilung im sozialen Organismus ist eine geschichtlich gewordene und ist einfach heute da, und es handelt sich heute nicht darum,

In de vorige voordracht heb ik erop gewezen hoe er in de loop van de historische ontwikkeling van de mensheid drie scherp onderscheiden stromingen zijn voortgekomen uit een oorspronkelijke stroming – de theocratische – en hoe tegenwoordig het geestesleven, het rechts- en staatsleven en het economisch leven naast elkaar bestaan binnen het sociale organisme. Ik heb uitdrukkelijk opgemerkt dat ik niet de opvatting huldig dat men het sociale organisme theoretisch in deze drie sferen moet opdelen. Vanuit mijn gezichtspunt – dat eerder op de werkelijkheid dan op theorie is gebaseerd – zou dat hetzelfde zijn als wanneer iemand zou proberen te achterhalen hoe de mens in hoofd, borst en ledematen kan worden opgedeeld. De indeling binnen het sociale organisme is historisch tot stand gekomen en bestaat nu eenmaal; de opgave is nu niet om te

Blz. 202

nachzudenken darüber, wie man den sozialen Organismus in drei Glieder trennen soll, sondern wie man die Verbindungsglieder finden soll zwischen den drei Gliedern, die da sind.
Wenn man über diese Frage als die soziale Grundfrage in unserer Zeit richtig denken will, dann muß man ganz wirklichkeitsgemäß denken, nur aus den Tatsachen heraus denken. Dann aber denkt man für einen bestimmten Zeitpunkt und für einen bestimmten Ort. Und ich habe in meinem Buche: «Die Kernpunkte der sozialen Frage», weil das Buch vom südlichen Deutschland, von Stuttgarter Freunden aus von mir gefordert worden ist – ich habe es nicht aus eigenem Antrieb geschrieben, es ist mir abgefordert worden -, ich habe dieses Buch geschrieben für jenen Zeitpunkt Frühjahr 1919, Ort Süddeutschland, weil ich mir vorgestellt habe, daß, wenn die Menschen zum Willen kommen, der Wille in der Zeit und an dem Orte gerade so geartet sein könne, daß man Verständnis finden werde für dasjenige, was nun nicht als Programmpunkte, sondern als Willensrichtungen in diesem Buche angedeutet ist.

bedenken hoe het sociale organisme in drie delen kan worden gesplitst, maar veeleer om de verbindende schakels te vinden tussen de drie delen die er reeds zijn.
Wie zich een juist beeld wil vormen van deze kwestie – de fundamentele sociale vraag van onze tijd – moet denken op een wijze die volledig in de werkelijkheid geworteld is en zich uitsluitend op de feiten baseert. Toch denkt men daarbij vanuit een specifieke tijd en plaats. Wat betreft mijn boek ‘De kernpunten van het sociale vraagstuk’ [GA 23 vertaald] – dat ik schreef op verzoek van vrienden in Stuttgart, in Zuid-Duitsland (ik schreef het niet op eigen initiatief, maar in opdracht) – heb ik het geschreven voor dat specifieke moment in het voorjaar van 1919 en voor die specifieke regio in Zuid-Duitsland. Ik deed dit omdat ik voorzag dat, mochten mensen tot het besluit komen om te handelen, de aard van die wil – gezien tijd en plaats – er wel eens toe zou kunnen leiden dat zij begrip zouden opbrengen voor wat in het boek uiteengezet wordt: niet slechts als programmapunten, maar als richtingen van de wil.

Nun liegt die Sache so, daß die Frage, die in diesem Buch berührt wird, eine ganz andere ist für den Osten der zivilisierten Welt, für Rußland, Asien, eine ganz andere ist für Mitteleuropa, und eine ganz andere ist für den Westen, für England und Amerika. Das ergibt sich aus einem wirklichkeitsgemäßen Denken. Denn dasjenige, was ich im letzten Vortrag charakterisiert habe, das Hervorgehen der industriellen Weltordnung aus den beiden früheren, so daß sie neben ihnen als eine besondere Strömung weiterläuft, das hat sich vorzugsweise unter dem Einfluß der westlichen Länder entwickelt. Es hat sich entwickelt unter dem Einflüsse desjenigen, was im 18. Jahrhundert in den westlichen Ländern Sitte, Gewohnheit, soziale Ordnung war, hat sich da hineingepaßt. Will man es konkreter, genauer charakterisieren, so muß man sagen: England ist im Laufe der neueren geschichtlichen Entwickelung die große Handelsnation geworden. Dasjenige, was, ich möchte sagen, jedes dritte Wort heute in der sozialen Proletarierfrage ist, das Kapital, das hat sich für Westeuropa unter dem Einflüsse der großen Handelsverhältnisse entwickelt als kommerzielles Kapital.
Ja, meine Damen und Herren, das gibt einer Sache einen ganz bestimmten Charakter, denn das kommerzielle Wesen hat sich organisch

De situatie is zodanig dat de in dit boek behandelde kwestie zich voor het oosten van de beschaafde wereld – voor Rusland en Azië – heel anders voordoet dan voor Centraal-Europa, en weer heel anders voor het westen – voor Engeland en Amerika. Dit wordt duidelijk wanneer men de werkelijkheid in ogenschouw neemt. Want het verschijnsel dat ik in de vorige voordracht heb beschreven – het ontstaan van de industriële wereldorde uit de twee voorgaande ordes, waarbij zij daarnaast als een afzonderlijke stroming bleef voortbestaan – ontwikkelde zich voornamelijk onder invloed van westerse naties. Het kwam tot stand binnen de context van – en paste zich aan aan – de gebruiken, gewoonten en maatschappelijke orde die in de achttiende eeuw in westerse landen heersten. Om dit concreter en nauwkeuriger te typeren, moet men zeggen: in de loop van de moderne historische ontwikkeling groeide Engeland uit tot de grote handelsnatie. Dat element dat – zo zou men kunnen zeggen – in bijna elk derde woord voorkomt dat tegenwoordig over de sociale kwestie van het proletariaat wordt gesproken – namelijk het kapitaal – ontwikkelde zich in West-Europa als ‘handelskapitaal’, onder invloed van omvangrijke handelsactiviteiten.
Ja, dames en heren, dit geeft de zaak een heel specifiek karakter, want het commerciële karakter van de dingen is in de moderne tijd op organische

Blz. 204

herausentwickelt in der neueren Zeit aus den westlichen Lebensgewohnheiten und Lebenssitten. Es hat tatsächlich Karl Marx in England etwas anderes angeschaut, als was er in Deutschland um sich hatte. Er hat von Deutschland nur die Theorie gebracht, das Denken, die Dialektik. Er hat hier ein fremdes soziales Strukturgebilde angeschaut.
Und so muß man sagen: Alles dasjenige, was dann als industrielle Ordnung aufgetaucht ist, das ist in kontinuierlicher Fortentwickelung als ein nächstes Glied der kommerziellen Entwickelung im Westen aufgetaucht. Industrielles hat sich in organischer Weise aus dem Handel heraus entwickelt.
In Mitteleuropa und in dem repräsentativen Lande Mitteleuropas, in Deutschland, war das nicht der Fall. Deutschland war noch bis in die Mitte des 19. Jahrhunderts im wesentlichen ein Agrarland, ein Land, in dem die Landwirtschaft weitaus dominiert hat. Und dasjenige, was da war als die moderne Industrie, diese moderne industrielle Strömung, die sich als dritte neben die beiden anderen hingestellt hat, das war ein staatliches Gefüge, ein Gefüge, das sich staatlich immer mehr und mehr konsolidierte, und das daher die Tendenz entwickelte, den Industrialismus in das Staatsgebilde hineinzugliedern, zu absorbieren.

wijze voortgekomen uit westerse gewoonten en gebruiken. Wat Karl Marx in Engeland waarnam, verschilde in feite van wat hem in Duitsland omringde. Hij bracht vanuit Duitsland slechts de theorie mee – de denkwijze, de dialectiek. Hier observeerde hij een vreemde maatschappelijke structuur. Men moet dus zeggen: alles wat vervolgens als industriële orde ontstond, deed zich voor als de volgende schakel in de voortdurende evolutie van de westerse handel. De industriële sector ontwikkelde zich op organische wijze vanuit de handel.
In Centraal-Europa – en in Duitsland, het representatieve land van Centraal-Europa – lag dat anders. Tot halverwege de 19e eeuw bleef Duitsland in wezen een agrarische natie, een land waar de landbouw overheersend was. Wat de moderne industrie betreft – die moderne industriële stroming die zich als derde kracht naast de andere twee vestigde – ging het om een door de staat gestuurde structuur; een structuur die zich steeds sterker consolideerde via de staat en daardoor de neiging vertoonde om het industrialisme in het staatsapparaat te integreren, erin op te nemen.

Vergleichen Sie nur einmal wirklichkeitsgemäß Mitteleuropa, wie es vor dem Kriege war, mit Westeuropa vor dem Kriege. In Westeuropa hat sich das wirtschaftliche, das ökonomische Wesen in einer gewissen Emanzipation vom Staate erhalten, und das geistige Wesen erst recht. Das steht in einer gewissen Selbständigkeit den anderen beiden Gliedern gegenüber.
In Mitteleuropa entstand eine kompakte Masse aus Geistesleben, juristischem Staats- und Verfassungsleben und Wirtschaftsleben. In Deutschland mußte man daher daran denken, wie man die drei Glieder auseinanderbringt, um sie dann organisch zum Zusammenwirken zu bringen, wie sie sich nebeneinander zu stellen haben, um sie nebeneinander zur Wirksamkeit zu bringen, um die Bänder zwischen ihnen zusammenzubringen.
Hier im Westen handelt es sich darum, daß die drei Glieder nebeneinander daliegen, daß sie deutlich voneinander gesondert sind, daß

Vergelijk, bezien vanuit de realiteit, Centraal-Europa van vóór de oorlog eens met West-Europa van vóór de oorlog. In West-Europa behield het economisch leven een zekere mate van zelfstandigheid ten opzichte van de staat – en het intellectuele leven nog meer. Het nam een relatief onafhankelijke positie in ten opzichte van de andere twee sferen.
In Centraal-Europa ontstond daarentegen een compact geheel waarin het intellectuele leven, het juridische leven van staat en grondwet, en het economische leven met elkaar versmolten waren. De uitdaging in Duitsland bestond er dan ook in te onderzoeken hoe deze drie sferen van elkaar konden worden losgemaakt – om ze vervolgens tot organische samenwerking te brengen, ze naast elkaar te plaatsen zodat ze doeltreffend naast elkaar konden functioneren, en de onderlinge verbindingen tot stand te brengen.
Hier in het Westen is de situatie zo dat de drie sferen naast elkaar liggen en duidelijk van elkaar gescheiden zijn;

Blz. 205

man selbst räumlich das geistige Leben so zusammengefaßt findet wie hier in Oxford, wo man das Gefühl hat, als ob es draußen überhaupt keine Staats- und keine wirtschaftliche Welt mehr gäbe, als ob alles Geistige souverän und autonom dastünde. Aber man hat auch das Gefühl, dasjenige, was in diesem souveränen Geistesleben sich entwickelt, das hat nicht mehr die Kraft, hinauszuwirken in die beiden anderen Glieder. Das ist etwas, was nur in sich selber lebt, was nicht organisch eingewebt ist in die beiden anderen Glieder.
In Deutschland hat man das Gefühl: Das geistige Leben steckt so drinnen im staatlichen Leben, daß man ihm erst auf die Beine helfen muß, daß es selbständig stehen kann. Hier hat man das Gefühl, das geistige Leben steht so selbständig da, daß es sich überhaupt nicht irgendwie kümmert um die anderen Glieder. Das gibt eine wesentlich andere Färbung, wenn man wirklichkeitsgemäß denkt gegenüber der ganzen sozialen Frage der Gegenwart und dem Grundimpuls der sozialen Frage in unseren Tagen.

het geestelijk leven is geconcentreerd in een eigen, afzonderlijke ruimte – zoals hier in Oxford, waar men het gevoel heeft dat de werelden van staat en economie daarbuiten helemaal niet meer bestaan, en dat het geestelijke domein soeverein en autonoom is. Tegelijkertijd heeft men echter het gevoel dat wat zich binnen dit soevereine geestelijke leven ontwikkelt, de kracht mist om uit te stralen naar de andere twee sferen. Het is iets dat slechts in zichzelf leeft, en niet iets dat organisch verweven is met de andere twee sferen.
In Duitsland bestaat de indruk dat het geestelijk leven zo diep in het staatsleven verankerd is, dat het eerst geholpen moet worden om op eigen benen te staan – om zelfstandigheid te verwerven. Hier daarentegen is de indruk dat het geestelijk leven zo zelfstandig staat, dat het totaal geen acht slaat op de andere sferen. Dit geeft – wanneer men de zaken realistisch beschouwt – een fundamenteel ander karakter aan het denken over de gehele sociale kwestie van deze tijd en over de fundamentele impuls die aan die sociale kwestie ten grondslag ligt.

Aus diesem Grunde meine ich, daß meine «Kernpunkte der sozialen
Frage», wenn sie heute in Deutschland fast vergessen sind – es ist ja ein
bißchen übertrieben, aber es ist fast so -, wenn sie heute in Deutschland
fast vergessen sind, und im Jahre 1919 eine ungeheuer schnelle Verbreitung gefunden haben, daß das ganz natürlich ist. Denn der Zeitpunkt, wo man das, was in den «Kernpunkten der sozialen Frage» steht, realisieren sollte, der ist vorüber für Mitteleuropa. Der ist in dem Augenblicke vorüber gewesen, als jener starke Valutaniedergang eingetreten ist, der der deutschen Wirtschaft völlig die Hände bindet.
Ich bin damals, als die «Kernpunkte der sozialen Frage» erschienen waren, von vielen Leuten gefragt worden: Ja, das wäre alles recht schön, aber jetzt handelt es sich vor allen Dingen darum, wie wir die Valuta verbessern. – Sie war dazumal verhältnismäßig noch gut gegen den heutigen schändlichen Stand. Ich konnte nur sagen: Da drinnen in den «Kernpunkten» steht es, wie man die Valuta verbessern kann. –
Aber die Leute sahen es nicht. Sie wußten nicht, wo die Antwort sitzt auf die Frage, sondern sie suchten die Antwort extra irgendwie an der Oberfläche behandelt, nicht in den Tiefen. Daß gerade das Buch die Antwort war, das verstanden die Leute nicht.

Om deze reden vind ik het volkomen natuurlijk dat mijn ‘Kernpunten’ tegenwoordig in Duitsland bijna vergeten is (hoewel “bijna” misschien een lichte overdrijving is). Het is natuurlijk omdat het moment om de ideeën in dat boek te verwezenlijken voor Centraal-Europa voorbij is. Dat moment was al voorbij toen de drastische muntcrash plaatsvond – een crash die de Duitse economie volledig lamlegde.
Toen het boek voor het eerst verscheen, vroegen veel mensen me: “Dat is allemaal mooi en aardig, maar de belangrijkste vraag is nu hoe we de munt kunnen verbeteren.” (Destijds was de munt nog relatief gezond vergeleken met de huidige beschamende toestand.) Ik kon alleen maar antwoorden: “Het antwoord op de vraag hoe de munt verbeterd kan worden, staat gewoon in het boek.” Maar mensen zagen het niet. Ze wisten niet waar het antwoord lag; in plaats daarvan zochten ze het aan de oppervlakte in plaats van in de diepte. Ze begrepen niet dat het boek zelf het antwoord bevatte.

Blz. 206

Nun, das ist einer der Grundimpulse im sozialen Leben unserer Zeit. Wenn man versucht, aus der Wirklichkeit heraus zu denken, den Menschen Antworten zu geben aus der Wirklichkeit heraus, so verstehen sie sie nicht, denn sie kommen mit Theorien, mit einem Kopf, der ganz gespickt ist mit «Kapital» und «Mehrwert»» und «Klassenkampf» und allem möglichen, und mit allen alten Vorurteilen. Sie kommen mit demjenigen, was alte Denkgewohnheiten sind. Und heute schlagen gerade im praktischen Leben die Theorien die Wirklichkeit tot. Das ist das eigentümliche Rätsel unserer Zeit, daß die Praktiker alle Theoretiker geworden sind, daß sie alle Ideen im Kopfe haben, die sie gerade, meinetwillen, aus einer Fabrik heraus zusammengeschmiedet haben, und mit diesen theoretischen Ideen das ganze soziale Leben meistern wollen.
Deshalb glaube ich, daß in der Zukunft meine «Kernpunkte» mehr gelesen werden sollten im Westen und in Rußland, daß sie in Deutschland heute eigentlich ohne eine Möglichkeit des Wirkens dastehen. Denn im Westen zum Beispiel kann man trotzdem an diesem Buche sehr viel sehen, denn es stellt ohne Utopie einmal hin, wie die drei Glieder eben nebeneinanderstehen und ineinandergreifen sollten.

Welnu, dat is een van de drijfveren in het sociale leven van onze tijd. Als je probeert vanuit de werkelijkheid te redeneren en mensen antwoorden te geven vanuit de werkelijkheid, dan begrijpen ze die niet, want ze komen met theorieën, met een hoofd dat helemaal vol zit met ‘kapitaal’ en ‘meerwaarde’ en ‘klassenstrijd’ en van alles en nog wat, en met alle oude vooroordelen. Ze
komen met wat oude denkgewoonten zijn. En vandaag de dag slaan juist in het praktische leven de theorieën de werkelijkheid volledig dood. Dat is het eigenaardige raadsel van onze tijd, dat de praktijkmensen allemaal theoretici zijn geworden, dat ze allemaal ideeën in hun hoofd hebben die ze juist, wat mij betreft, vanuit een fabriek bij elkaar hebben gesmeed, en met deze theoretische ideeën het hele sociale leven willen beheersen.
Daarom geloof ik dat mijn ‘Kernpunten’ in de toekomst meer gelezen zouden moeten worden in het Westen en in Rusland, dat ze in Duitsland vandaag de dag eigenlijk geen kans hebben om effect te sorteren. Want in het Westen bijvoorbeeld kan men aan dit boek toch heel veel aflezen, omdat het zonder utopie nu eenmaal laat zien hoe de drie onderdelen naast elkaar staan en in elkaar zouden moeten grijpen.

Da ist es für den Westen ganz gleichgültig in bezug auf den Zeitpunkt, denn auch da ist noch viel zu tun in bezug auf die richtige Gliederung der drei Strömungen, Geistesleben, Wirtschaftsleben, staatlich-rechtliches Leben.
Aber wir müssen vor allen Dingen lernen, wirklich modern zu denken, um im modernen Sinne zu einer sozialen Urteilsbildung zu kommen – fassen wir das doch nicht oberflächlich auf, meine Damen und Herren -, um im modernen Sinne zu einem sozialen Urteil, zu einer sozialen Urteilsbildung zu kommen. Das können wir nur, wenn wir unter die Oberfläche der sozialen Erscheinungen hineinsehen in die Tiefen. Und da ergibt sich heute eine eigentümliche Tatsache. Da ergibt sich die Tatsache, daß der einzelne überhaupt, wenn er noch so gescheit ist, wenn er ein noch so intelligenter und meinetwillen auch idealistischer und praktischer Mensch ist – ich möchte das «Praktisch» dreimal unterstreichen -, daß er als einzelner überhaupt ein soziales Urteil nicht gewinnen kann. Es ist ein, ich möchte sagen, soziales Mysterium, meine Damen und Herren, daß jedes soziale Einzelurteil falsch ist.

Voor het Westen maakt het qua tijdstip helemaal niets uit, want ook daar
is er nog veel werk aan de winkel wat betreft de juiste indeling van de drie stromingen: het geestelijk leven, het economisch leven en het staatsrechtelijk leven.
Maar we moeten bovenal leren om echt modern te denken, om in moderne zin tot een sociaal oordeel te komen – laten we dat toch niet oppervlakkig opvatten, dames en heren – om in moderne zin tot een sociaal oordeel, tot een
sociale oordeelsvorming te komen. Dat kunnen we alleen als we onder de oppervlakte van de sociale verschijnselen kijken, tot in de diepten. En daar doet zich vandaag de dag een merkwaardig feit voor. Daar doet zich het feit voor dat de individuele mens, hoe slim hij ook is, hoe intelligent en, wat mij betreft, ook idealistisch en praktisch hij ook is – ik wil dat ‘praktisch’ drie keer onderstrepen –, dat hij als individu überhaupt geen sociaal oordeel kan vormen. Het is, ik zou willen zeggen, een sociaal mysterie, dames en heren, dat elk sociaal individueel oordeel onjuist is.

Blz. 207

Studieren Sie einmal, welche ungeheuer gescheiten Urteile gefällt worden sind, als in Europa die Goldwährung eingeführt werden sollte.
Wer sich vertieft in das, was dazumal in Handelsverbänden, in den Parlamenten geredet worden ist – ich sage das nicht mit Ironie, sondern aus voller Überzeugung heraus -, das ist ein exzellentes Beispiel von menschlicher Gescheitheit. Man bekommt förmlich einen tiefen Respekt, wenn man sich vertieft in das, was von all den ungeheuer gescheiten Menschen geredet worden ist von der Mitte des 19. Jahrhunderts ab über den Einfluß der Goldwährung auf die soziale Gliederung der Welt. Vor allen Dingen, man hat strikte bewiesen, so logisch und so praktisch das nur möglich sein kann, daß es einen ungeheuren Respekt einflößt, man hat strikte bewiesen, wenn die Goldwährung komme, dann werde der Freihandel blühen.
Das Gegenteil ist eingetreten. Man hat sich sogar genötigt gesehen, gerade als Konsequenz der Goldwährung, die Zollschranken wieder aufzurichten. Das heißt: die gescheitesten Leute haben bei ihrem Blick in die Zukunft Unsinn geredet.

Bestudeer eens welke buitengewoon verstandige oordelen er zijn geveld
toen in Europa de goudstandaard zou worden ingevoerd.
Wie zich verdiept in wat er destijds in handelsverenigingen en in de
parlementen is gezegd – ik zeg dit niet ironisch, maar uit volle overtuiging –, dat is een uitstekend voorbeeld van menselijke wijsheid. Je krijgt letterlijk een diep respect als je je verdiept in wat al die buitengewoon verstandige mensen vanaf het midden van de 19e eeuw hebben gezegd over de invloed van de goudstandaard op de sociale structuur van de wereld. Bovenal is er onomstotelijk bewezen, zo logisch en zo praktisch als maar mogelijk is, dat het enorm veel respect inboezemt; er is onomstotelijk bewezen dat, als de goudstandaard zou komen, de vrijhandel zou bloeien.
Het tegenovergestelde is gebeurd. Men heeft zich zelfs genoodzaakt gezien,
juist als gevolg van het goudstelsel, de douanebarrières weer op te werpen. Dat wil zeggen: de slimste mensen hebben bij hun blik op de toekomst onzin gepraat.

Das ist nicht ein Tadel. Das kommt daher, daß in bezug auf das soziale Urteil die gescheitesten Leute vielleicht in dem Maße großen Unsinn reden, je gescheiter sie sind, wenn sie als einzelne reden; wenn sie bloß urteilen mit dem, was aus der einzelnen menschlichen Individualität hervorgehen kann.
Daher handelt es sich heute gar nicht darum, daß wir auf uns wirken lassen dasjenige, was als soziales Elend verbreitet ist. Der einzelne vermag sich kein Urteil zu bilden zwischen Ursache und Wirkungszusammenhang im sozialen Leben. Wir müssen tiefer gehen. Wir müssen hineinschauen bis in die Gliederung der Menschheit. Wir müssen uns fragen: Wie kann ein wirkliches soziales Urteil zustande kommen?
In den alten sozialen Urteilsfällungen, die wir nicht wieder heraufbeschwören wollen, die einer alten Zeit angehörten, der Zeit der Theokratien, in diesen alten Urteilsfällungen war das soziale Urteil nicht bewußt, sondern es wurde unbewußt gefällt; aber es wurde von Menschengruppen gefällt.
Es ist gar nicht wahr, daß die Familie etwa das erste war in der sozialen Ordnung. Die Familie ist ein Spätprodukt, das erst später im Sozialen erschien. Die Urmenschen, die haben nicht nachgedacht, was

Dat is geen verwijt. Dat komt doordat, wat het sociale oordeel betreft, de slimste mensen misschien des te meer onzin uitkramen naarmate ze slimmer zijn, wanneer ze als individu spreken; wanneer ze louter oordelen op basis van wat voortkomt uit de individuele menselijke eigenheid.
Daarom gaat het vandaag de dag helemaal niet om het feit dat we ons laten beïnvloeden door wat er als sociale ellende heerst. Het individu is niet in staat zich een oordeel te vormen over het verband tussen oorzaak en gevolg in het sociale leven. We moeten dieper graven. We moeten doordringen tot in de structuur van de mensheid. We moeten ons afvragen: hoe kan een werkelijk sociaal oordeel tot stand komen?
In de oude sociale oordelen, die we niet opnieuw willen oproepen, die tot een vervlogen tijd behoorden, de tijd van de theocratieën, in deze oude oordelen was het sociale oordeel niet bewust, maar werd het onbewust geveld; maar het werd wel door groepen mensen geveld.
Het is helemaal niet waar dat het gezin bijvoorbeeld het eerste was in de sociale orde. Het gezin is een laat product, dat pas later in het sociale leven verscheen. De oermensen hebben niet nagedacht over wat het sociale oordeel zou moeten zijn; zij lieten zich inspireren door de priesterschap en namen dit in hun onderbewustzijn op.

Blz. 208

das soziale Urteil sein soll, sie haben sich die Inspiration der Priesterschaft geben lassen und diese aufgefaßt mit dem Unbewußten. das soziale Urteil sein soll, sie haben sich die Inspiration der Priesterschaft geben lassen und diese aufgefaßt mit dem Unbewußten.
Aber diese sozialen Urteilsfällungen, diese unbewußten, sind nur entstanden,
wenn Menschen eben in einer Gliederung standen – durch die Bluts- und
anderen Bande in der Gliederung standen. Soziale Gruppen haben ein
Verständnis gehabt, soziale Gruppen, nicht die einzelnen; soziale Gruppen, die miteinander gelebt haben. Und aus dem Zusammenleben der Gruppen ist das richtige Soziale entstanden. Im Geist der Menschen hat sich aus der Gruppe heraus das Richtige entwickelt, auch die Demokratie entwickelt, und damit der demokratische Gedanke. Das erreichte seine Kulmination erst im Laufe der Zeit. Der einzelne Mensch trat auf den Plan der Weltgeschichte. Er konnte aber noch mitbringen dasjenige, was die Gruppen gebildet hatten. Es lebte in der Tradition fort.
Das ging auch noch hinein in die juristisch-staatliche Ordnung, aber ging nicht mehr hinein in dasjenige, was vom Menschen losgelöst ist, in die maschinelle, in die industrielle Ordnung. Da greift es nicht an, da geht es nicht mehr hinein.

het sociale oordeel zou moeten zijn; zij lieten zich inspireren door de priesterschap en namen dit in hun onderbewustzijn op. wat het sociale oordeel zou moeten zijn: zij hebben zich door het priesterschap laten inspireren en dit met het onbewuste begrepen.
Maar deze sociale oordelen, deze onbewuste, zijn alleen ontstaan wanneer mensen juist in een structuur stonden – door de bloed- en andere banden in die structuur stonden. Sociale groepen hadden een inzicht, sociale groepen, niet de individuen; sociale groepen die met elkaar leefden. En uit het samenleven van de
groepen is het juiste sociale ontstaan. In de geest van de mensen heeft zich vanuit de groep het juiste ontwikkeld, ook de democratie, en daarmee de democratische gedachte. Dat bereikte pas in de loop van de tijd zijn hoogtepunt. Het individu trad op het toneel van de wereldgeschiedenis. Hij kon echter nog steeds datgene meebrengen wat de groepen hadden gevormd. Het leefde voort in de traditie.
Dat drong ook nog door in de juridisch-staatsrechtelijke orde, maar drong niet meer door in datgene wat losstaat van de mens, in de machinale, in de industriële orde. Daar grijpt het niet aan, daar dringt het niet meer door.

Nun, so sehen wir, daß notwendig wird, wiederum etwas zu bilden gerade innerhalb der Wirtschafts-, der ökonomischen Ordnung, das jetzt bei vollbewußtem Menschtum ähnlich ist den ursprünglichen sozialen Gruppen. Das habe ich genannt in meinem Buche «Die Kernpunkte der sozialen Frage» die Assoziationen, wo das soziale Urteil nicht aus dem einzelnen hervorgeht, sondern aus dem, was in der Assoziation zusammenlebt, sich zusammen auslebt, in jenen Assoziationen, die die Konsumenten, die Produzenten und die Händler untereinander bilden. So daß man wiederum soziale Gruppen hat, aus denen sich jetzt bei vollem Bewußtsein das Urteil bildet, das der einzelne nicht bilden
kann. Man kann noch so lange über eine Lösung der sozialen Frage
nachdenken, alles Nachdenken ist Unsinn. Sinn hat nur, soziale Gruppen zu bilden, von denen man erwarten kann, daß Partiallösungen der sozialen Frage entstehen, daß die Leute, die zusammen urteilen, etwas bringen, was der Partiallösung der sozialen Frage für irgendeinen Ort und irgendeine Zeit nahe kommt, so daß es sich hineinstellt in die Menschheit.
Das ist dasjenige, was heute besonders notwendig ist, und was man so wenig versteht.

Welnu, zo zien we dat het noodzakelijk wordt om opnieuw iets te vormen
juist binnen de economische orde, dat nu, bij een ten volle bewuste mensheid, vergelijkbaar is met de oorspronkelijke sociale groepen. Dat heb ik in mijn boek „De kernpunten van het sociale leven“ de associaties genoemd, waarin het sociale oordeel niet voortkomt uit het individu, maar uit wat in de associatie samenleeft, zich gezamenlijk ontplooit, in die associaties die de consumenten, de producenten en de handelaren onderling vormen. Zodat men weer sociale groepen heeft, waaruit zich nu met volledig bewustzijn het oordeel vormt dat het individu niet kan vormen. Men kan nog zo lang nadenken over een oplossing voor de sociale kwestie, al dat nadenken is onzin. Het heeft alleen zin om sociale groepen te vormen waarvan men kan verwachten dat er gedeeltelijke oplossingen voor de sociale kwestie ontstaan, dat de mensen die samen oordelen iets opleveren dat de gedeeltelijke oplossing van de sociale kwestie voor een bepaalde plaats en een bepaald tijdstip benadert, zodat het zich in de mensheid nestelt.
Dat is wat vandaag de dag bijzonder noodzakelijk is, en wat men zo weinig begrijpt.

Blz. 209

Ich habe es verspürt, wie wenig man das versteht, als ich im Beginn der neunziger Jahre des vorigen Jahrhunderts meine «Philosophie der Freiheit» erscheinen ließ. Auf einem ganz partiellen Gebiet der sozialen Frage hatte ich das zu empfinden bekommen.
Ich mußte dazumal kurz auch die Frauenfrage berühren als eine soziale Frage, und dazumal – es ist jetzt dreißig Jahre her – sagte ich nicht: So löst man die Frauenfrage, denn das ist ganz gleichgültig, was sich der einzelne heute vorstellt, das kann eine feuilletonistische Bedeutung haben, damit kann man Romane schreiben, aber damit greift man nicht in die Wirklichkeit hinein; deshalb sagte ich dazumal: Man muß ja erst die Frauen ordentlich fragen, wie sie sich das denken, dann kann man aus der Wirklichkeit heraus eine Unterlage gewinnen für dasjenige, was geschehen kann.
Die Frauen waren dazumal nicht in Wirklichkeit gefragt; denn die paar Frauen, die bis dahin gesprochen hatten, die hatten ja nur Männerurteile gefällt, indem sie die Männerart, die immer geherrscht hat von der untersten Volksschulklasse bis in die Universitäten hinauf, einfach angewendet haben.

Ik heb ervaren hoe weinig begrip hiervoor bestaat toen ik begin jaren 1890 mijn “Filosofie van de Vrijheid” publiceerde. Ik had dit gevoeld op een heel specifiek gebied van de maatschappelijke kwestie.
Destijds moest ik ook kort ingaan op de vrouwenkwestie als maatschappelijke kwestie, en toen – dat is nu dertig jaar geleden – zei ik niet: “Zo los je de vrouwenkwestie op,” want wat het individu zich vandaag de dag voorstelt, is volkomen irrelevant; het mag dan journalistieke betekenis hebben, je kunt er romans mee schrijven, maar je pakt er de realiteit niet mee aan. Daarom zei ik destijds: “Je moet vrouwen eerst goed vragen hoe zij het voor zich zien, dan kun je vanuit de realiteit een basis vinden voor wat er gedaan kan worden.” Vrouwen werden destijds niet echt geraadpleegd; want de weinige vrouwen die zich tot dan toe hadden uitgesproken, hadden alleen mannelijke oordelen geveld, simpelweg de mannelijke manier van denken toegepast die altijd had geheerst, van de laagste klas van de basisschool tot aan de universiteit.

Diese Frauen haben gar nicht das soziale Urteil in das soziale Gefüge einfügen wollen. Sie haben gar nicht gefragt, wie das soziale Leben herauskommt, nachdem wie der Rock ausschaut, den man anzuziehen hat; sie haben gestrebt darnach – verzeihen Sie, daß ich das erwähne, wenn es auch in England sonst verpönt ist -, sie haben gestrebt darnach, nun auch Beinkleider anzuziehen wie die Männer, haben gestrebt, geradeso nun auch Mediziner, Juristen, Kleriker und Schulmeister zu werden, wie die Männer geworden sind; nicht, das Frauenhafte einzufügen in den sozialen Organismus, nicht die Wirklichkeit
zu nehmen, sondern von einer Theorie auszugehen. Denn die Theorie ist bis zur größten Unfruchtbarkeit in der heutigen Zeit heraufgebracht. Auch das muß man einsehen, daß man sich nicht theoretisch ein Urteil bilden soll in der Frauenfrage, sondern erst einmal die wirklichen Frauen hören. Denn um die Wirklichkeit handelt es sich.
Und so in der ganzen sozialen Frage, nicht wiederum theoretisch beantworten: Wie muß sich Unternehmer und Arbeiter stellen? Wie muß die Fabrik gegliedert werden in der sozialen Beziehung? – sondern einmal die richtigen Assoziationen, die richtigen Menschengruppen zu

Deze vrouwen wilden zelfs geen maatschappelijke oordelen in het sociale weefsel integreren. Ze vroegen zich niet af hoe het sociale leven eruit zou zien afhankelijk van het soort rok dat men moest dragen; ze streefden ernaar – vergeef me dat ik dit zeg, ook al wordt het in Engeland afgekeurd – om een broek te dragen zoals mannen, om arts, advocaat, geestelijke of leraar te worden, net als mannen; niet om het vrouwelijke in het sociale organisme te integreren, niet om de realiteit als uitgangspunt te nemen, maar om uit te gaan van een theorie. Want theorie is in onze tijd volkomen steriel geworden. Het moet ook erkend worden dat men geen theoretisch oordeel moet vellen over de vrouwenkwestie, maar eerst moet luisteren naar echte vrouwen. Want daar gaat het om.
En dus moet men in de hele maatschappelijke kwestie niet theoretisch antwoorden: Hoe moeten ondernemers en werknemers zich positioneren? Hoe
moet de fabriek gestructureerd zijn in termen van sociale verhoudingen? – maar eerst moeten de juiste associaties, de juiste groepen mensen,

Blz. 210

bilden, aus denen dann erst die Antwort kommen wird. Die Fragen, die
soll man richtig stellen, und warten, wie aus den Zusammengliederungen
der Menschen dann die Antworten kommen.
Man muß also, wenn man schon Bücher schreiben will, solche Bücher
schreiben, die gar nicht abgeschlossene Antworten geben, sondern die
darauf hinweisen, wie Menschengruppierungen Antworten geben werden, wenn diese Menschen in der richtigen Weise zusammengebracht
sind. Ein Buch muß schon aus sozialer Denkweise und Gesinnung hervorgehen, wenn es die sozialen Impulse in unserer Zeit richtig berühren will. Davon will ich dann in der zweiten Sektion weitersprechen.
Meine Damen und Herren, es ist in der gegenwärtigen Zeit außerordentlich schwierig, über praktisches Denken zu sprechen. Die Menschen glauben alle Realisten zu sein, aber im Grunde genommen trifft man überall krause Theorien, die allerdings dann im Leben drinnen wirken. Um mich ganz verständlich zu machen für dasjenige, was ich hier noch zu sagen haben werde, gestatten Sie mir eine persönliche Bemerkung.

gevormd worden, waaruit het antwoord dan zal voortkomen.
De vragen die men moet stellen, moet men correct stellen, en vervolgens afwachten hoe de antwoorden uit de groeperingen van mensen naar voren komen.
Daarom moet men, als men boeken wil schrijven, boeken schrijven die geen definitieve antwoorden geven, maar eerder aangeven hoe groepen mensen tot antwoorden zullen komen wanneer ze op de juiste manier bij elkaar worden gebracht. Een boek moet voortkomen uit een sociale manier van denken en een sociale denkwijze om de sociale impulsen van onze tijd werkelijk te kunnen aanspreken. Ik zal dit verder bespreken in het tweede deel.

Dames en heren, het is tegenwoordig buitengewoon moeilijk om over praktisch denken te praten. Iedereen beschouwt zichzelf als realist, maar in feite stuit men overal op ingewikkelde theorieën, die desondanks wel degelijk invloed hebben op het leven. Om mijn standpunt volledig te verduidelijken, sta mij een persoonlijke opmerking toe.

Ich glaube, daß dasjenige, was in bezug auf die Dreigliederung des sozialen Organismus zu sagen ist, allerdings heute aus meinem Buche «Die Kernpunkte der sozialen Frage» gelesen werden kann, gerade außerhalb Deutschlands; aber ich selbst war gedrängt, durch praktisch-wirklichkeitsgemäßes Denken die Dinge anders auszudrücken, als ich einmal die Sache niederschrieb für ein Gebiet außerhalb von Deutschland, für eine schweizerische Zeitschrift. Und da finden Sie dann denjenigen Aufsatz, der jetzt in «The Hibbert Journal» abgedruckt ist. Der ist international geschrieben, weil er von vornherein für alle Menschen geschrieben ist. So faßt man aber heute die Dinge nicht auf. Deshalb muß ich diese persönliche Bemerkung machen, damit die folgenden Dinge, die für die Erfassung des sozialen Lebens in der Gegenwart wichtig sind, damit die folgenden Dinge, die ich zu sagen habe, richtig verstanden werden. Mir ist jede Theorie ganz gleichgültig, und deshalb gilt mir jede
Formulierung von Ideen und Begriffen bloß als eine Sprache, um die
Realität auszudrücken. Wenn ich finde, daß man die Realität

Ik ben ervan overtuigd dat wat er te zeggen valt over de drievoudige structuur van het sociale organisme vandaag de dag nog steeds te lezen is in mijn boek “De kernpunten van het sociale vraagstuk”, met name buiten Duitsland; maar zelf voelde ik me, vanuit een praktische en realistische invalshoek, genoodzaakt de zaken anders te formuleren toen ik ooit voor een Zwitsers tijdschrift schreef, voor een regio buiten Duitsland. Daar vindt u het essay dat nu is gepubliceerd in “The Hibbert Journal”. Het is internationaal geschreven, omdat het van meet af aan voor iedereen bedoeld is. Maar zo worden de zaken tegenwoordig niet meer begrepen. Daarom moet ik deze persoonlijke opmerking maken, zodat de volgende punten, die belangrijk zijn voor het begrijpen van het sociale leven in het heden, correct worden begrepen.
Ik sta volkomen onverschillig tegenover elke theorie, en daarom is elke formulering van ideeën en concepten slechts een taal om de werkelijkheid uit te drukken. Als ik vaststel dat de werkelijkheid wordt uitgedrukt

Blz. 211

mit den Begriffen ausdrückt, die die Materialisten geformt haben, dann
drücke ich das, was als Wirklichkeit zu sagen ist, materialistisch aus.
Finde ich, daß die Idealisten passende Begriffe haben, um irgend etwas wirklich auszudrücken, dann drücke ich es eben idealistisch aus. Mir ist Materialismus, Idealismus, Realismus alles in der Theorie ganz gleich; ich betrachte es als eine Sprache, um die Wirklichkeiten auszudrücken. Daher kann man sehr leicht finden, wenn ich einmal in einer Zeit dasjenige, was ich habe ausführen wollen, mit den Worten Ernst Haeckels ausdrückte, daß gerade die Schriften, die ich in dieser Zeit schrieb, eine Form haben, die Anlaß geben kann, mich einen Materialisten zu nennen; und so kann man Widerspruch über Widerspruch finden.
Allein so ist das Leben, und das kompliziert gewordene Leben der neueren Zeit namentlich. Wenn wir über das Soziale praktisch denken wollen, dann muß man berücksichtigen, daß all das, was wir als Naturalismus, Idealismus, Materialismus, Spiritualismus haben, dem juristisch-logischen Denken enstammt, daß das alles für die Gegenwart nicht mehr paßt; aber ebensowenig paßt «Industrialismus», «Kommunismus», «Sozialismus»

met de concepten die de materialisten hebben ontwikkeld, dan druk ik uit wat als werkelijkheid kan worden beschouwd op een materialistische manier. Als ik denk dat de idealisten overal passende termen voor hebben om het goed uit te drukken, dan druk ik het idealistisch uit. Materialisme, idealisme en realisme zijn allemaal in theorie hetzelfde. Ik zie het als een taal om realiteiten uit te drukken. Daarom kun je het heel gemakkelijk vinden, toen ik eens wat ik naar voren wilde brengen in de trant van Ernst Haeckels verwoordde, de geschriften die ik toen schreef, een vorm hebben die aanleiding kunnen geven mij een materialist te noemen, en zo kan men tegenspraak na tegenspraak vinden.
Maar dat is het leven, en het leven is ingewikkeld geworden vooral van recentere tijden. Als we praktisch aan het sociale denken willen, dan moet men er rekening mee houden dat alles wat we hebben als naturalisme, idealisme, materialisme, spiritualisme voortkomt uit juridisch-logisch denken, dat dat alles voor het heden niet meer geschikt is; maar ‘industrialisme’, ‘communisme’ en ‘socialisme’ zijn dat ook niet.

Alle diese Dinge sind gut um das eine oder das andere auszudrücken, aber sie sind, wenn man sie als Theorien, Schlagworte, als Agitationsdirektiven nimmt, alle bereits verbraucht.
Deshalb ist es so schwer, Titel zu finden. Ich habe zum Beispiel für meinen morgigen Vortrag einen Titel gewählt, der mir im Grunde ekelhaft ist, weil er im Grunde eben auf alte Schlagworte reflektiert, aber die gelten heute nicht mehr. Heute müssen wir in das wirkliche Leben untertauchen. Das ist nicht ideell, das ist eben real, und das fordert angesehen zu werden von den verschiedensten Gesichtspunkten.
Ich habe es schon gesagt: Den Baum photographiert man von der einen Seite = «Materialismus»; den Baum photographieren wir von der anderen Seite = «Idealismus»; den Baum photographiert von der dritten Seite = «Naturalismus». Man photographiert das soziale Leben von der einen Seite = «Sozialismus»; von der anderen Seite = «Autokratie»; von der dritten Seite = «Kommunismus». Aber all das sind nicht Dinge, mit denen man heute operieren sollte. Man hat eben nicht heute einen richtigen Instinkt dafür, Begriffe zu finden, die aus dem heutigen

Al deze dingen zijn goed om het een of ander uit te drukken, maar als je ze beschouwt als theorieën, slogans of richtlijnen voor agitatie, zijn ze allemaal al lang achterhaald. Daarom is het zo moeilijk om titels te vinden. Ik heb bijvoorbeeld een titel voor mijn lezing van morgen gekozen waar ik fundamenteel een hekel aan heb, omdat die in wezen oude slogans weerspiegelt, maar die zijn niet langer geldig. Vandaag moeten we ons verdiepen in de realiteit. Dit is niet idealistisch; het is de realiteit en het vraagt erom vanuit een breed scala aan perspectieven bekeken te worden.
Zoals ik al zei: Je fotografeert een boom van één kant = “Materialisme”; we fotograferen een boom van een andere kant = “Idealisme”; de boom wordt van een derde kant gefotografeerd = “Naturalisme”. Je fotografeert het sociale leven van één kant = “Socialisme”; van een andere kant = “Autocratie”; van een derde kant = “Communisme”. Maar geen van deze dingen zijn zaken waarmee je vandaag de dag zou moeten werken. Men beschikt tegenwoordig simpelweg niet over het juiste instinct om concepten te vinden die moeten worden afgeleid uit het hedendaagse

Blz. 212

Leben, das überall durchsetzt ist von Industrialismus, gewonnen werden müssen.
Man sollte nur sich überlegen, wie intensiv das Leben gewirkt hat in den verflossenen Menschheitsepochen. Theokratie war
einmal so intensiv allem sozialen Leben aufgedrückt, daß auch das
ökonomische, wie ich vorgestern sagte, unmittelbar aus den theokratischen Direktiven herauswuchs. Da geht es aber nur bis zu der Landwirtschaft. Die Landwirtschaft läßt sich in einen sozialen Organismus
voll hineingliedern, der theokratisch gedacht ist, denn es lebt im menschlichen Herzen, Grund und Boden mit dem Theokratischen zusammenzubringen. Fragen Sie den Menschen, der mit dem Lande, mit dem
Grund und Boden zusammengewachsen ist, was ihm das Brot ist. Das
Brot ist ihm in erster Linie eine Gabe Gottes. Da sehen Sie im Wortgebrauche dasjenige, was er auf dem Tische hat, zusammenhängen mit
demjenigen, was er in der Theokratie erlebt.
Und dann bilden sich die sozialen Ordnungen, die ich vorgestern
auseinandergesetzt habe, die begründet sind auf das Händlertum, auf
das Gewerbe. Die Frage der Arbeit tritt auf. Ich habe es vorgestern
in seiner Entstehung im Römertum zu erörtern gesucht. Und dann tritt
auf ein ganz anderes Denken.

leven, dat overal doordrongen is van industrialisme.
Men moet bedenken hoe intens het leven in vroegere tijdperken van de mensheid is gevormd. De theocratie werd ooit zo sterk opgelegd aan het hele sociale leven dat zelfs de economische sfeer, zoals ik eergisteren al zei, rechtstreeks voortvloeide uit theocratische richtlijnen. Maar dit geldt slechts voor de landbouw. Landbouw kan volledig worden geïntegreerd in een sociaal organisme dat theocratisch is opgevat, want het zit in het menselijk hart om land en bodem te verbinden met het theocratische. Vraag iemand die verweven is met het land, met de grond en de bodem, wat brood voor hem of haar betekent. Brood is in de eerste plaats een geschenk van God. Daar zie je in de manier waarop mensen woorden gebruiken wat ze op hun tafel hebben, verbonden met wat ze ervaren in de theocratie.

En dan ontstaan de sociale ordeningen waarover ik eergisteren sprak, die gebaseerd zijn op handel en commercie. De kwestie van arbeid komt op. Ik probeerde eergisteren de oorsprong ervan in de Romeinse tijd te bespreken. En dan ontstaat er een compleet andere manier van denken.

Alle Begriffe, die wir haben, Eigentum, menschliches Recht gegenüber menschlichem Recht, bekamen damals eine juristisch-dialektisch-logische Färbung. «Gott hat es gewollt», das war die soziale Devise der Theokratien. «Menschen haben es untereinander abzumachen» – das wurde die soziale Devise in der juristisch-staatlichen Ordnung.
Und das wirkte so intensiv, daß es allem Leben den Stempel aufdrückte. Nicht nur, was ich vorgestern gesagt habe, daß die Theosophie eine Theologie wurde, sondern viel intensiver noch ging das in das Leben hinein.
Bitte, sehen Sie sich das grandiose Bild an, das heute in der Sixtinischen Kapelle in Rom von Michelangelo gemalt ist: Christus, der Weltenrichter, aus der Zeit heraus, in der am intensivsten das juristisch-staatliche Leben alles erfaßt hat. Aber ein religiöses Geheimnis sollte an die Wand gemalt werden der religiösen zentralen Wirkungsstätte.
Glauben Sie, wenn man aus dem alten orientalischen Theokratismus den Christus gemalt hätte, der wäre so geworden, wie ihn Michelangelo
gemalt hat?

Alle concepten die we kennen – eigendom, mensenrechten – kregen in die tijd een legalistisch-dialectisch-logische tint. “God heeft het zo gewild”, dat was het maatschappelijke motto van theocratieën. “Mensen moeten het zelf maar uitzoeken” – dat werd het maatschappelijke motto in de legalistische staatsorde.
En dit had zo’n diepgaande invloed dat het zijn stempel drukte op het hele leven. Niet alleen, zoals ik eergisteren al zei, werd de theosofie een theologie, maar ze doordrong het leven zelf nog intenser.
Kijk vandaag de dag eens naar het magnifieke schilderij dat Michelangelo in de Sixtijnse Kapel in Rome heeft gemaakt: Christus, de Rechter van de Wereld, uit de tijd dat het legalistische leven alles intens beheerste. Maar een religieus mysterie moest worden geschilderd op de muur van de centrale religieuze sfeer. Denkt u dat als iemand Christus had geschilderd vanuit het perspectief van de oude oosterse theocratie, hij er zo uit zou hebben gezien als Michelangelo hem heeft geschilderd?

Nimmermehr! Er wäre derjenige geworden, der in irgendeiner Weise die Weltengaben, die Gnaden, die der Mensch erhalten kann, mit segnenden Händen hinunterreicht, und der wäre der Weltengott geworden, der den Menschen segnend gibt.
Was ist der Christus auf dem Bilde von Michelangelo? Der Weltenrichter, der große Weltenjurist, der die Guten belohnt, die Bösen bestraft. Das ganze Bild ist juristisch, ist getaucht in die Zeit, aus der es herausgeboren ist. Das ganze soziale Impulsieren der Zeit schaut man in diesem Bilde noch künstlerisch an. Die einstmalige Anschauung der Götterwelt, wo Gott eben Gott war, hat sich so verwandelt, daß die Welt-Anschauung eine Welt-Jurisprudenz geworden ist. Gott ist der große Jurist auf dem Bilde des Michelangelo. Jurisprudenz zieht sich hinein in die intimsten Fäden des Denkens, auch der Religion. Die Religion wird eine Empfindung desjenigen, was gerecht, ungerecht, gut und böse ist, und wie das zu belohnen oder zu bestrafen ist. Die Welt geht nicht aus in etwas, wohinein sie gegangen ist im alten Oriente: Wiedervereinigung der Menschheit mit der göttlichen Substanz, sondern die Welt naht sich an ihrem Ende der großen juristischen Session, wo juristisch entschieden wird über das Schicksal der Welt.

Absoluut niet! Hij zou degene zijn geworden die, op een of andere manier, met zegenende handen de gaven van de wereld uitreikt, de genade die de mens kan ontvangen, en hij zou de wereldgod zijn geworden die de mens zegent.
Wat is Christus in Michelangelo’s schilderij? De rechter van de wereld, de grote wereldjurist, die het goede beloont en het kwade straft. Het hele schilderij is legalistisch, doordrenkt van de tijd waarin het is ontstaan. De hele maatschappelijke impuls van die tijd wordt nog steeds artistiek weergegeven in dit schilderij. De vroegere opvatting van de wereld van de goden, waar God simpelweg God was, is zodanig getransformeerd dat het wereldbeeld een wereldrechtspraak is geworden. God is de grote jurist in Michelangelo’s schilderij. Rechtspraak strekt zich uit tot de meest intieme denkprocessen, waaronder religie. Religie wordt een gevoel van wat rechtvaardig, onrechtvaardig, goed en kwaad is, en hoe dit te belonen of te straffen. De wereld gaat niet verder zoals in het oude Oosten, namelijk de hereniging van de mensheid met de goddelijke substantie, maar de wereld nadert juist haar einde, de grote rechtszitting waar het lot van de wereld op juridische wijze zal worden beslist.

Michelangelo hat so gemalt. Adam Smith hat so gedacht. Aber er hat gedacht nach der anderen Seite hin. Michelangelo hat gemalt nach der Seite der Theokratie hin, und die theokratische Ordnung ist ihm als Künstler in die juristische hineingerutscht. Adam Smith hat ganz juristisch gedacht; Ricardo ebenso und noch Karl Marx ebenso, und sie wollten dieses juristische Denken über die neue industrielle Ordnung stülpen, die nun nicht mehr den Menschen so hinstellt, wie die früheren Ordnungen den Menschen hingestellt haben.
Der Mensch in der theokratischen Ordnung war hingestellt zum Boden, zum Grund und Boden; mit dem war er zusammengewachsen.
Und er fühlte, wie er mit diesem Boden zusammenwachsen kann, wenn eben die theokratische soziale Ordnung hinter ihm ist. Das Zentrum, der Mittelpunkt, war die Stätte, wo die Inspirierten die Direktive abgaben, was in späterer Zeit das Dorf wurde mit dem umliegenden Grund und Boden und mit der Kirche. Im Laufe der menschheitlichen Entwickelung kam die Stadt.

Michelangelo schilderde zo. Adam Smith dacht zo. Maar hij dacht in de tegenovergestelde richting. Michelangelo schilderde in de richting van de theocratie, en de theocratische orde vloeide voor hem als kunstenaar over in de juridische. Adam Smith dacht volledig in juridische termen; Ricardo en Karl Marx ook, en zij wilden dit legalistische denken opleggen aan de nieuwe industriële orde, die mensen niet langer op dezelfde manier positioneerde als voorgaande orden.
In de theocratische orde was de mens verbonden met de aarde, met het land; hij was er één mee. En hij voelde hoe hij samen met deze aarde kon groeien wanneer de theocratische maatschappelijke orde achter hem stond. Het centrum, het brandpunt, was de plek waar de geïnspireerden de richtlijnen uitvaardigden, wat later het dorp werd met het omliggende land en de kerk. In de loop van de menselijke ontwikkeling ontstond de stad.

Blz. 214

Die Stadt ist aus der sozialen Ordnung der Jurisprudenz heraus entstanden. Jetzt hat man nicht den Gegensatz Bauer und Priester, jetzt hat man den Gegensatz Stadt und Land.
Das ist aber ganz in juristische Kategorien hinein verwebt. Aus diesen juristischen Kategorien heraus haben aber auch noch diejenigen gedacht, die dann den sozialen Organismus Stadt und Land zusammenfaßten als Staat; so haben sie auch noch gedacht von Adam Smith und John Stuart Mill bis Karl Marx. Da herrschen überall abstrakte, juristische Kategorien, wenn sie auch kritisch behandelt werden bei Karl Marx – bei Adam Smith positiv, bei Karl Marx negativ -, aber er arbeitet ganz in juristischen Begriffen. Diese juristischen Begriffe sind Allgemeingut geworden jetzt derjenigen Menschheit, die mit nichts mehr verknüpft ist.
Der Bauer war verknüpft mit dem Grund und Boden. Der Händler, der Gewerbetreibende war verknüpft mit dem anderen Menschen. Man studiert das nur nicht ordentlich, wie der Mensch dem anderen Menschen wert wurde, wenn er ihm etwas kaufte oder verkaufte, das er selber verfertigt hatte, mit dem er noch zusammenhing.

De stad is voortgekomen uit de maatschappelijke orde van de rechtsgeleerdheid. Nu bestaat het contrast niet langer tussen boer en priester, maar tussen stad en platteland.
Dit is volledig verweven met juridische categorieën. Degenen die vervolgens het maatschappelijke organisme van stad en platteland tot de staat combineerden, dachten ook vanuit deze juridische categorieën; zo dachten Adam Smith en John Stuart Mill tot Karl Marx ook nog. Abstracte, juridische categorieën overheersen overal, zelfs als Karl Marx ze kritisch behandelt – positief door Adam Smith, negatief door Marx – maar hij werkt volledig in juridische termen. Deze juridische termen zijn nu gemeengoed geworden van die mensheid die nergens meer mee verbonden is. De boer was verbonden met het land. De koopman, de handelaar, was verbonden met andere mensen. Maar men onderzoekt niet goed hoe iemand waardevol werd voor een ander toen hij iets kocht of verkocht dat hij zelf had geproduceerd, iets waarmee hij nog steeds een band had.

Da war maßgebend dasjenige, was juristisch gedacht war. Da war maßgebend für
den gerechten Preis dasjenige, was von Mensch zu Mensch wirkt, was sich abspielte zwischen Stadt und Land, die Gegenseitigkeit, dasjenige, was Mensch und Mensch untereinander abzumachen haben.
Nun kam die Zeit, wo die Menschheit der Maschine, der Technik gegenüberstand. Der Mensch insbesondere, der nun hineingestellt ist in die maschinelle Welt, der ist herausgerissen aus allen früheren Verhältnissen, hängt nicht mehr mit Grund und Boden zusammen, hängt nicht mehr zusammen mit dem, was gegenseitig spielte zwischen Mensch und Mensch, in der Zeit, wo Handel und Gewerbe dominierten. Er ist auf seine Menschlichkeit gestellt.
Und dabei ist das so, daß sich die soziale Struktur mit großer Abstraktheit entwickelt. Der Unternehmer steht da, und er hat im Grunde genommen bloß die Möglichkeit, mit der Bilanz zu rechnen, mit demjenigen zu rechnen, was sich ergibt aus der Unternehmung, denn alle übrigen Faktoren entziehen sich seiner Beobachtung. Er steht ja gar nicht mehr in Beziehung zum Menschen; er steht in Beziehung zu dem,

In die context was de juridische opvatting de doorslaggevende factor. Wat een eerlijke prijs betreft, was de interactie tussen individuen – de dynamiek tussen stad en platteland, de wederkerigheid en de onderlinge afspraken – het bepalende element.
Toen brak het tijdperk aan waarin de mensheid geconfronteerd werd met de machine en de technologie. Vooral het individu – nu geplaatst in deze gemechaniseerde wereld – werd losgerukt van alle voorgaande contexten; niet langer gebonden aan het land, noch verbonden met de wederkerige menselijke interacties die kenmerkend waren voor het tijdperk waarin handel en commercie de boventoon voerden, hij werd teruggeworpen op zijn eigen menselijkheid.

Tegelijkertijd ontwikkelde de sociale structuur zich op een zeer abstracte manier. De ondernemer stond daar, in wezen zonder andere keuze dan te rekenen op basis van de balans – op de cijfers die de onderneming zelf opleverde – omdat alle andere factoren buiten zijn blikveld lagen.
Hij staat immers niet langer in een verhouding tot de mens; hij staat in een verhouding tot datgene

Blz. 215

was vom Menschlichen in die Bücher hineingegangen ist. Deshalb wird man gerade von sogenannten Praktikern heute außerordentlich schwer verstanden mit einem wirklich richtigen Denken. Das konnte sich herausstellen, als versucht wurde im Praktischen etwas zu begründen, was wiederum hineinarbeitet ins konkrete Leben, wo diejenigen, die etwas leiten, nicht bloß nach den Büchern leiten, sondern in den wirklichen konkreten Unternehmungen mit ihrem Denken drinnenstehen. Aber man fand keine Mitarbeiter. Die Mitarbeiter, die stellten sich in der Mehrzahl hin und sagten: Das ist der Theoretiker, der denkt etwas aus; wir sind die Praktiker. Wir als Praktiker wissen, wie es ist. – Aber was hatten diese Praktiker im Kopfe? Ein paar Begriffe, ganz theoretische Begriffe, aus denen heraus sie sich einbildeten,
wie es gerade zunächst da und dort sein muß just. Das waren ja die Philosophen, aber die Philosophen von den wenigen Begriffen, die sich just aus einer Ecke des ökonomischen Lebens heraus ein paar Begriffe bildeten bloß, und nun breit sagten: Diese theoretischen Begriffe, das ist die Praxis, und wenn irgend jemand mit etwas anderem kommt, dann versteht er halt gar nichts von allem.

wat vanuit de mens in boeken is overgegaan. Daarom is het tegenwoordig buitengewoon moeilijk om begrepen te worden – vooral door zogenaamde beoefenaars – wanneer men zich bezighoudt met werkelijk juist denken.
Dit bleek toen men probeerde iets op praktisch vlak te realiseren – iets dat direct zou ingrijpen in de concrete werkelijkheid, waarin leidinggevenden niet slechts volgens het boekje werken, maar zich met hun eigen denkvermogen actief inzetten voor de daadwerkelijke, concrete taken. Toch waren er geen medewerkers te vinden. De meeste potentiële medewerkers namen het standpunt in: “Hij is de theoreticus; hij bedenkt van alles, terwijl wij de praktijkmensen zijn. Wij praktijkmensen weten hoe de vork werkelijk in de steel zit.” Maar wat hadden deze praktijkmensen eigenlijk voor ogen? Enkele begrippen – louter theoretische begrippen – op basis waarvan ze zich precies voorstelden hoe de zaken in dit of dat specifieke geval moesten verlopen. In feite waren het filosofen – maar dan van het soort dat slechts over ‘enkele begrippen’ beschikt; mensen die zich een handvol ideeën hadden gevormd op basis van slechts één deelgebied van het economisch leven en vervolgens luidkeels verkondigden: “Deze theoretische begrippen zijn de praktijk; en wie met iets anders aankomt, begrijpt er simpelweg niets van.”

Es ist deshalb so ungeheuer schwer, heute mit «praktischem» Denken in der Welt etwas anzufangen, weil die Praktiker alle Theoretiker sind, und zwar die abstraktesten Theoretiker.
Und so haben wir durchaus heute den Menschen dastehen, den Menschen aller Stände dastehen, denn auch die Begriffe «Bourgeoisie» und «Proletariat», «Arzttum» und «Priestertum», sie sind durchaus heute alle nicht mehr gültig. Wir können mit diesen alten Begriffsscheidemünzen nichts mehr anfangen. Denn wenn wir realistisch urteilen – verzeihen Sie, daß ich das ohnedies schon totgetretene Bild noch einmal gebrauche -, ich konnte wirklich, als ich unserem verehrten Mitvorsitzenden in den Straßen begegnete mit Talar und Barett, nicht mehr unterscheiden: ist er ein Priester oder ist er etwas anderes. Es gelingt nicht, die Dinge auseinanderzuhalten, weil wir im Leben drinnen mit den festgewordenen Begriffen stehen.
Wir müssen alles wiederum in Bewegung bringen, müssen untertauchen in das Leben, müssen nun sehen, wie der Industrialismus geworden ist, wie er sich abgelöst hat vom Menschen. In jedem Türschloß

Het is tegenwoordig zo ongelooflijk moeilijk om iets in de wereld te bereiken door middel van “praktisch” denken, omdat de “beoefenaars uit de praktijk” stuk voor stuk theoretici zijn – en dan nog wel de meest abstracte theoretici.
En zo zien we vandaag de dag mensen – mensen uit alle lagen van de bevolking – voor ons staan; want de begrippen “bourgeoisie” en “proletariaat”, “arts” en “priester” zijn niet langer geldig. We kunnen niets meer aanvangen met dit oude, versleten begrippenarsenaal. Want als we realistisch oordelen – vergeef me dat ik een metafoor gebruik die al tot vervelens toe is herhaald –: toen ik onze gewaardeerde medevoorzitter op straat tegenkwam, gekleed in zijn priestergewaad en met zijn baret op, kon ik werkelijk geen onderscheid meer maken of hij nu priester was of iets anders. Het is onmogelijk om deze zaken nog van elkaar te scheiden, omdat we in ons werkelijke leven gebonden zijn aan begrippen die star zijn geworden.
We moeten alles weer in beweging brengen; we moeten ons in het leven onderdompelen en waarnemen hoe het industrialisme zich heeft ontwikkeld en hoe het zich van de mens heeft losgemaakt. In een deurslot

Blz. 216

ebenso wie in der gotischen Kirche war früher etwas Menschliches darinnen. Davon strahlten die sozialen Impulse aus.
In dem, was heute der Arbeiter in der Fabrik macht, und in dem, was der Architekt aufführt als Warenhaus in seiner ästhetischen Scheußlichkeit – die aber der Gegenwart gerade richtig angemessen ist, denn das Warenhaus ist der Stil, der Baustil der Gegenwart -, in dem drückt sich gar nichts mehr aus, was in irgendeiner Beziehung zum Menschen steht. Darum brauchen wir etwas, was wieder ausstrahlt von innen.
Vom Grund und Boden strahlte das Essentielle des Geistes so aus, daß der Mensch sagte: Was mir der Grund und Boden gibt, das Brot, das ist eine Gabe Gottes. Ja, meine Damen und Herren, es wuchs die Theokratie nicht nur vom Himmel auf die Erde herunter, es wuchs die Theokratie mit jedem Weizenhalm aus dem Boden heraus. Das lebte doch in den menschlichen Seelen. Und später, indem der Mensch dasjenige, was er erworben hatte, dem anderen abgab, begründete sich in Handel und Gewerbe ein menschliches Verhältnis.

zat, net als in een gotische kerk, ooit een menselijk element; daarvan gingen sociale impulsen uit.
In wat de fabrieksarbeider vandaag de dag doet, en in het warenhuis dat de architect optrekt – met zijn esthetische afzichtelijkheid, die niettemin perfect past bij het huidige tijdperk (want het warenhuis is de bouwstijl van onze tijd) – komt niets tot uitdrukking dat ook maar enige relatie heeft met de mens. Daarom hebben we iets nodig dat weer vanuit het innerlijke naar buiten toe uitstraalt.
De wezenlijke aard van de geest straalde op zo’n wijze uit de bodem op, dat de mens zei: “Wat de bodem mij schenkt – het brood – is een gave van God.” Ja, dames en heren, de theocratie daalde niet slechts vanuit de hemel op aarde neer; ze groeide met elke tarwehalm uit de grond omhoog. Dat was een levende werkelijkheid in de menselijke ziel. En later, toen de mens doorgaf wat hij had verworven, ontstond er door handel en verkeer een menselijke verhouding.

Ein menschliches Verhältnis aber zur Maschine — es ist unmöglich.
Die Maschine ist kalt, lebt kalt da. Und wir kommen nicht zu einer sozialen Urteilsbildung, weil wir nicht verstehen, dem Menschen von ganz woanders her nun einen menschlichen Inhalt zu geben, der aus der Maschine nicht so hervorkommen kann, wie aus dem Grund und Boden. Aus dem Grund und Boden wachsen Weizenhalme hervor, die eine Gabe Gottes sind für den Menschen; aus Handel und Gewerbe wächst das hervor, was zwischen Mensch und Mensch spielt, wo der Mensch das Gefühl hat: Du mußt anständig sein zu dem anderen, aus der Maschine wächst nicht gerade eine Gabe Gottes hervor; aber auch mit dem Anstand gegenüber der Maschine geht es nicht recht. Und so
braucht gerade ein solches Zeitalter, das vom Industrialismus durchsetzt ist, einen Menscheninhalt, der nun nicht von dieser Erde ist, der gar nicht von dieser Erde ist, der die Seelen erfüllt aus der spirituellen Welt heraus.
So lange die Erde dem Menschen die Spiritualität gegeben hat, brauchte man nicht in freier Geistigkeit die Spiritualität zu erringen.
So lange noch stark war das Gefühl von Mensch zu Mensch, brauchte man nicht in freier Geistigkeit die Spiritualität zu erringen.

Toch is een menselijke verhouding tot de machine onmogelijk.
De machine is koud; ze bestaat in een koude afzondering. En we slagen er niet in
tot een maatschappelijk oordeel te komen, omdat we niet begrijpen hoe we
de mens kunnen doordringen van een menselijke inhoud die uit een totaal
andere bron voortkomt – iets wat niet op dezelfde wijze uit de machine
kan voortkomen als uit de bodem. Uit de bodem groeien tarwestengels, een geschenk van God aan de mensheid; uit handel en verkeer ontstaat datgene wat zich tussen mensen afspeelt – waarbij men voelt: “Ik moet de ander met fatsoen behandelen” – terwijl de machine niet bepaald een geschenk van God oplevert; evenmin is het begrip fatsoen echt van toepassing op onze omgang met de machine. Zo heeft een tijdperk dat door het industrialisme wordt beheerst, in het bijzonder behoefte aan een menselijke inhoud die niet van deze aarde is – ja, die zelfs helemaal niet van deze aarde is – maar de ziel vanuit de geestelijke wereld vervult.
Zolang de aarde de mensheid van spiritualiteit voorzag, was er geen noodzaak om deze door middel van vrije geestelijke activiteit te verwerven.
Zolang het gevoel van verbondenheid tussen mensen sterk bleef, was er geen noodzaak om spiritualiteit door middel van vrije geestelijke activiteit te verwerven.

Blz. 217

Heute sind wir darauf angewiesen, nachdem die Natur, die die Gaben Gottes
gibt, sich zum großen Teil umgewandelt hat in die Welt der Produktionsmittel, die vom Menschen in abstrakter Weise als eine zweite Natur geschaffen worden ist, heute brauchen wir zu den Produktionsmitteln die Welt der freien Geistigkeit, die uns einen Inhalt gibt.
Mit diesem Inhalt kommt man auch heran an diejenigen, mit denen man zusammen Assoziationen bilden will. Sehen Sie, ich habe gerade von Dornach, wo wir auch ein kleines Arbeiterheer, eine kleine Arbeiter-Kompagnie haben, neuere Erfahrungen. Diese Arbeiter, die wollen nicht nur arbeiten, sie wollen auch etwas Menschliches haben. Und man ist ja auch darauf gekommen, Arbeitern etwas Menschliches zu geben. Aber man spricht ihnen von allerlei ökonomischen Dingen, von Kapitalismus, Sozialismus, Bourgeoisismus, Kommunismus und so weiter. Man glaubt anfangs, daß das die Leute packt. Und die Arbeiterführer glauben am meisten, daß sie den Leuten nur davon sprechen
sollten.

Vandaag de dag zijn we hiervan afhankelijk: nu de natuur – die Gods gaven schenkt – grotendeels is veranderd in een wereld van productiemiddelen (door de mens in abstracte zin geschapen als een ‘tweede natuur’), hebben we naast deze productiemiddelen een sfeer van vrije spiritualiteit nodig die ons van inhoud voorziet.
Juist door die inhoud kan men werkelijk verbinding maken met de mensen met wie men zich wil verenigen. Ik heb onlangs ervaring opgedaan in Dornach, waar we een klein personeelsbestand hebben – een kleine groep arbeiders. Deze arbeiders willen niet alleen maar werken; ze verlangen ook naar iets dat hun mens-zijn aanspreekt. Men heeft wel degelijk ingezien dat het nodig is om arbeiders iets menselijks te bieden. Toch spreekt men met hen over allerlei economische kwesties: kapitalisme, socialisme, de bourgeoisie, communisme, enzovoort. Aanvankelijk denkt men dat dergelijke onderwerpen hun interesse zullen wekken; sterker nog, juist de arbeidersleiders zijn ervan overtuigd dat dit de enige onderwerpen zijn die met de arbeiders besproken moeten worden.

Nun, ich fing auch zunächst an – als ich zum Schluß diese Sache selbst in die Hand nehmen mußte in Dornach -, ich fing auch zunächst an, mehr über ökonomisches zu sprechen. Eines Tages tauchte aus der Masse der Arbeiter, die ich jedesmal das Thema selber geben lasse am Beginn der Stunde, ich rede unter diesen Leuten nicht über ein Thema, das ich selbst wähle, sondern ich lasse mir das Thema sagenam Anfang der Stunde und rede dann über das Thema – es stand einer auf, der zog unsere Zeitschrift «Die Drei» aus der Tasche und sagte, er wolle wissen, wie das eigentlich wäre, als die Erde noch ein Mond war, also unter einer ganz anderen Entwickelung stand. Und seit jener Zeit entwickelte sich die Sache so, daß über das Wesen des Menschen, über die Eingliederung des Menschen in den Kosmos, auf die Weise, wie sie die Dinge verstehen, gesprochen wird. Ich konnte unter Proletariern heute schon, denken Sie sich, so daß sie es als selbstverständlich ansehen, von den Einflüssen aus den Tierkreisrichtungen sprechen.
Wir müssen erst die Möglichkeit finden, zu erkennen, was in den anderen drinnensitzt an Seelischem und Geistigem und was in uns drinnen sitzt, wenn wir uns zusammensetzen wollen mit ihnen in den Assoziationen.

Welnu, om te beginnen – toen ik deze zaak in Dornach uiteindelijk zelf ter hand moest nemen – begon ik met meer over economische vraagstukken te spreken. Op een dag stond er een man uit de groep arbeiders op – ik liet hen aan het begin van de bijeenkomst altijd zelf het onderwerp kiezen; ik sprak deze mensen niet toe over een onderwerp dat ik zelf had uitgekozen, maar liet hen aan het begin het thema aandragen en sprak daar vervolgens over – hij haalde ons tijdschrift *Die Drei* uit zijn zak en zei dat hij wilde weten hoe het eigenlijk was toen de Aarde nog een maan was; dat wil zeggen, toen ze een totaal andere evolutiefase doormaakte. Vanaf dat moment ontwikkelden de gesprekken zich in de richting van de aard van de mens en de inbedding van de mens in de kosmos, op een wijze die aansloot bij hun eigen begripsvermogen. Ik ben inmiddels zover dat ik met proletariërs kan spreken – en zij beschouwen dat als heel vanzelfsprekend – over de invloeden die vanuit de richtingen van de dierenriem komen.
We moeten eerst een manier vinden om de ziel en de geest in anderen te herkennen, evenals datgene wat in onszelf leeft, als we met hen in de verenigingen aan tafel willen zitten.

Blz. 218

Wir müssen die Klüfte überbrücken, die sich gebildet haben. Das ist dasjenige, was die erste Anforderung ist.
Daher ist die soziale Frage in ihrem tiefsten Sinne zuallererst eine geistige Frage: Wie breiten wir eine einheitlich wirkende Geistigkeit unter den Menschen aus? Dann werden wir auf wirtschaftlichem Gebiete uns in Assoziationen zusammenfinden können, aus denen heraus sich erst die soziale Frage in einer konkreten Weise wird gestalten und partiell – muß ich immer sagen – lösen lassen.
Aber wir denken heute noch ganz in den alten Kategorien. Wir bilden juristisches Denken, aber wir bilden noch nicht ökonomisches Denken, weil – so paradox es klingt – ökonomisches Denken bedeutet: inmFreiheit denken. Man braucht gerade in der Zeit, in der eine zweite Natur in den Produktionsmitteln aufgetaucht ist, in dieser Zeit, wo der Geist aus den Arbeitsmitteln, aus den Produktionsmitteln ganz gewichen ist, braucht man gerade eine Geistigkeit, die nun nicht geschöpft ist mehr aus der Natur, die nicht geschöpft ist in der Weise, wie sie in der Theokratie geschöpft wurde aus demjenigen, was noch mehr physisch im Menschen lebte, sondern die frei errungen ist, und die aber
einen Inhalt hat.

We moeten de kloven overbruggen die zijn ontstaan. Dat is de eerste vereiste.
Daarom is de sociale kwestie, in haar diepste zin, allereerst een spirituele kwestie: hoe verspreiden we een spiritualiteit die verbindend werkt tussen mensen? Pas dan zullen we in staat zijn ons in de economische sfeer te verenigen in associaties – associaties van waaruit de sociale kwestie concrete vorm kan krijgen en – dat moet ik er altijd bij zeggen – gedeeltelijk kan worden opgelost.
Toch denken we vandaag de dag nog volledig in de oude categorieën. We ontwikkelen weliswaar juridisch denken, maar nog geen economisch denken, omdat – hoe paradoxaal het ook klinkt – economisch denken betekent: denken in vrijheid. Juist in een tijd waarin een “tweede natuur” is ontstaan in de productiemiddelen – een tijd waarin de geest volledig is geweken uit de arbeidsinstrumenten en de productiemiddelen – hebben we behoefte aan een spiritualiteit die niet langer aan de natuur wordt ontleend, en ook niet – zoals in de theocratie – aan datgene wat meer fysiek in de mens leefde, maar aan een spiritualiteit die in vrijheid wordt verworven – en die toch substantie bezit.

Ich weiß, daß das heute den Menschen gerade am Allerutopistischesten
klingt, es ist aber das Allerpraktischeste. Sie können noch so viele soziale
Gemeinschaften gründen, noch so viele Vereinigungen in die Welt
schaffen, noch so viele Gewerkschaften und Genossenschaften schaffen – mit den Begriffen, mit dem Denken, das sich aus dem Mittelalter heraus in die neuere Zeit eingeschlichen hat, mit dem Denken kommt die soziale Frage nicht einmal in Fluß, geschweige denn zu einer partiellen Lösung. Die soziale Frage ist heute die Weltfrage geworden.
Aber was hat sich angeschlossen an das Denken, das den sozialen Organismus ganz im Sinne des Juristisch-Dialektischen und gewohnheitsmäßig Moralischen beurteilt? Es hat sich angeschlossen die schöne, die erfreuliche, die wunderbare Charitas, die menschliche Barmherzigkeit, das menschliche Mitleid. Jetzt, wo die soziale Frage zu einer brennenden Weltfrage geworden ist, jetzt sehen wir in Westeuropa überall auftauchen die Sammelbüchsen für den Osten. Es wird gesammelt.
Sehr, sehr schön! Nichts soll dagegen eingewendet werden, und ich möchte sagen, je mehr man beitragen kann zu diesem Sammeln, desto mehr sollte man es tun.

Ik weet dat dit voor de mensen van nu klinkt als het meest utopische idee van allemaal; toch is het het meest praktische wat men zich kan voorstellen. Men kan talloze sociale gemeenschappen stichten, verenigingen in het leven roepen of ontelbare vakbonden en coöperaties oprichten – maar met de begrippen en de denkwijze die vanuit de middeleeuwen in de moderne tijd zijn binnengeslopen, zal er in de sociale kwestie geen enkele beweging komen, laat staan dat men een gedeeltelijke oplossing nadert. Vandaag de dag is de sociale kwestie uitgegroeid tot een wereldwijd vraagstuk.
Maar wat heeft zich verbonden met die denkwijze – die het sociale organisme volledig beoordeelt in termen van juridisch-dialectische begrippen en conventionele moraal? Het is de mooie, weldadige en prachtige geest van liefdadigheid – menselijke barmhartigheid en mededogen – die zijn intrede heeft gedaan. Nu de sociale kwestie een brandend wereldvraagstuk is geworden, zien we overal in West-Europa collectebussen voor het Oosten verschijnen. Er worden donaties ingezameld.
Dat is heel, heel mooi! Hiertegen mag geen bezwaar worden gemaakt; sterker nog, ik zou zeggen: hoe meer men aan deze inzamelingen kan bijdragen, des te meer zou men dat moeten doen.

Blz. 219

Aber was dadurch geschieht, ist Vergangenheit, ist nicht Zukunft. Es ist das alles, auch dieses Mitleid, auch diese Charitas, noch heraus gedacht aus dem Denken des Mittelalters. Und ich sehe zwei Bilder: den mittelalterlichen gotischen Dom, worinnen die prunkvollen Meßgewänder der Prälaten lagerten, jener Prälaten, die, mittlerweile ihre Meßgewänder in den Domen lagerten, in ihren eigenen Behausungen zusammensaßen und etwas taten, was in einer merkwürdigen Weise zutage getreten ist, als eine schweizerische Zeitung vor einigen Monaten das Menü veröffentlicht hat, das Weihnachtsmenu für die Prälaten, welche in einem schweizerischen Dom einst versorgt worden sind während Weihnachten. Sie würden erstaunen, wenn ich Ihnen die Zahl der Schweine nennen würde, die dazumal in den heiligen Weihnachtstagen von den Prälaten verspeist worden sind. Um diese Dome herum lagerten Heere von Armen, denen Almosen gegeben wurden.
Es war ganz im Stil und Sinne des Mittelalters; anders konnte es nicht sein. So war es für die damalige Zeit das Selbstverständliche. Ob man das im heutigen Sinne schön oder häßlich findet, darauf kommt es nicht an, denn es war für die damalige Zeit das Selbstverständliche.

Maar wat daaruit voortkomt, behoort tot het verleden, niet tot de toekomst. Dit alles – inclusief dit mededogen, deze liefdadigheid – komt nog steeds voort uit de mentaliteit van de middeleeuwen. En ik zie twee beelden voor me: de middeleeuwse gotische kathedraal, die onderdak bood aan de schitterende gewaden van de prelaten – prelaten die, terwijl hun gewaden in de kathedralen lagen, samenkwamen in hun eigen residenties en zich bezighielden met iets
dat op merkwaardige wijze aan het licht kwam toen, enkele maanden geleden,
een Zwitserse krant het menu publiceerde – het kerstmenu – dat tijdens de feestdagen aan de prelaten in een Zwitserse kathedraal werd voorgeschoteld.
U zou versteld staan als ik u zou vertellen hoeveel varkens er door de prelaten werden verorberd tijdens die heilige kerstdagen. Rondom deze kathedralen
bevonden zich drommen armen die aalmoezen ontvingen.
Het paste volledig bij de stijl en de geest van de middeleeuwen; het kon niet anders. Het was simpelweg de natuurlijke orde der dingen in dat tijdperk. Of men het naar huidige maatstaven mooi of lelijk vindt, doet er niet toe,
want destijds werd het als vanzelfsprekend beschouwd.

Aber ist es nicht dasselbe, wenn heute das Elend in Rußland auf der einen Seite steht – das sind die Armen, die vor den Domen lagern – und auf der anderen Seite gesammelt wird? Gut, sehr gut und brav.
Aber die heutige soziale Frage wird damit nicht einmal berührt, geschweige denn auch nur irgendwie partiell gelöst. Denn man sollte nicht überhören, daß durch die Impotenz unseres sozialen Denkens heute ja überall die Stimmen hörbar sind, die nicht sagen: Wir sind dankbar für dasjenige, was man uns als Almosen gibt -, sondern die da sagen: Das ist das Allerschlimmste, daß man uns Almosen gibt, denn daraus sehen wir ja, daß es noch Menschen gibt, die Almosen geben können. Die soll es gar nicht mehr geben!
Das ist dasjenige, was man mit seinem ganzen Herzen fühlen muß als den Grundimpuls des sozialen Organismus in unserer Zeit, der eigentlich schon der Weltorganismus ist, den man aber überall bloß eigentlich im nationalen Sinne sieht. Und das ist dasjenige, was doch heute der Menschheit klar werden sollte, daß man vor allen Dingen etwas braucht, was die Brücke schafft zwischen den Abgründen, die in der sozialen Ordnung da sind.

Maar is de situatie vandaag de dag niet precies zo, nu er enerzijds sprake is van de ellende in Rusland – zichtbaar in de armen die voor de kathedralen zitten – en er anderzijds collectes worden gehouden? Dat is natuurlijk allemaal heel mooi en goed. Toch wordt daarmee niet eens aan de sociale kwestie van onze tijd geraakt, laat staan dat deze ook maar gedeeltelijk wordt opgelost. Want we mogen niet doof blijven voor de stemmen die zich vandaag overal laten horen – stemmen die niet zeggen: “Wij zijn dankbaar voor de aalmoezen die ons worden gegeven”, maar veeleer: “Het allerergste is dat ons überhaupt aalmoezen worden gegeven; want dat toont ons dat er nog steeds mensen zijn die in staat zijn aalmoezen te geven. Zulke mensen zouden niet meer mogen bestaan!”
Dit is wat men met heel zijn hart moet voelen als de fundamentele impuls van het sociale organisme van onze tijd – een organisme dat eigenlijk al een wereldorganisme is, ook al beschouwen mensen het overal slechts in nationale termen. En dit is wat de mensheid vandaag duidelijk moet worden: dat we bovenal iets nodig hebben om de kloven te overbruggen die binnen de sociale orde bestaan.

Blz. 220

Warum reden wir heute so viel von der sozialen Frage? Weil wir durch und durch antisozial geworden sind. Man redet gewöhnlich theoretisch am allermeisten von dem, was in der Empfindung und in dem Instinkt nicht da ist. Was in der Empfindung und im Instinkt da ist, darüber redet man theoretisch nicht. Wäre soziale Empfindung in der Menschheit, würde man furchtbar wenig von sozialen Theorien und sozialen Agitationen hören. Theoretiker auf irgendeinem Gebiete wird der Mensch, wenn er etwas nicht hat. Die Theorien sind eigentlich immer über dasjenige da, was nicht real ist. Aber wir müssen heute das reale Leben suchen, darauf kommt es vor allen Dingen an. Das erfordert mehr Mühe, als eine Theorie ausdenken. Aber der menschliche
Fortschritt kommt auch in nichts weiter, wenn er sich nicht in dasLeben wirklich hineinfindet, denn der theoretische Geist ist es, der unsere Welt heute zerklüftet hat, der unsere Zivilisation heute dem Chaos nahe bringt; der theoretische Geist ist es. Und der Lebensgeist, er wird uns einzig und allein weiterführen können.
Das ist es, ich muß es noch einmal sagen, was man tief im Herzen fühlen sollte als den Grundimpuls der sozialen Frage der Gegenwart.
Wenn wir verstehen, wie die Menschen wiederum die Menschen finden, dann werden wir die Möglichkeit haben, auch das Soziale in die richtige Richtung zu bringen.

Waarom spreken we tegenwoordig zoveel over de sociale kwestie? Omdat we
door en door asociaal zijn geworden. Mensen spreken doorgaans het meest
theoretisch over juist die zaken die in hun gevoel en instinct ontbreken.
Men spreekt niet theoretisch over wat reeds in gevoel en instinct aanwezig is.
Als er binnen de mensheid besef van het sociale zou bestaan, zouden we weinig horen over sociale theorieën en sociale onrust. Iemand wordt op een bepaald gebied pas theoreticus wanneer hem iets ontbreekt. Theorieën hebben in wezen altijd betrekking op dat wat niet werkelijk is. Toch moeten wij vandaag de dag het werkelijke leven zoeken; dat is wat bovenal van belang is. Dit vergt meer inspanning dan het bedenken van een theorie.
Maar de menselijke vooruitgang komt niet verder tenzij deze werkelijk
doordringt tot in het leven zelf; want het is de theoretische geest die onze wereld vandaag de dag heeft verscheurd en onze beschaving aan de rand van de chaos heeft gebracht – het is de theoretische geest. De geest van het leven daarentegen is het enige dat ons vooruit kan helpen.
Dit – ik moet het nogmaals zeggen – is wat men diep in het hart zou moeten voelen als de fundamentele impuls achter de sociale kwestie van onze tijd. Als we begrijpen hoe mensen elkaar weer kunnen vinden, dan zullen we de mogelijkheid hebben om de sociale verhoudingen in de juiste richting te sturen.

Was haben die höheren Stände auf einem Gebiete getan? Ja, sie haben ihre Nase hineingesteckt in das proletarische Elend und Kunstwerke daraus geformt. Vom theokratischen Gott, dem Christus, kann man eine deutliche Vorstellung haben – den Weltenrichter hat Michelangelo gemalt. Wie derjenige aussehen muß, der aus der industriellen Ordnung heraus gestaltet wird – in Dornach versuchen wir es zu machen. Man versteht es aber heute noch nicht, weil man die spirituelle Welt noch nicht mit der kaltgewordenen maschinellen Welt in eine Beziehung zu setzen vermag. Man hat noch kein Denken, das sich ebenso wie das juristische und theokratische Denken früher an die Wirklichkeit sich angelehnt hat, an die heute kalt gewordene Wirklichkeit anlehnen kann, diese kaltgewordene Wirklichkeit durchdringen kann.

Wat hebben de hogere klassen op dit gebied gedaan? Zij hebben hun blik inderdaad op de ellende van het proletariaat gericht en daar kunstwerken van gemaakt. Men kan zich een helder beeld vormen van de theocratische God – van Christus –, aangezien Michelangelo Hem als de Wereldrechter heeft geschilderd. Wat betreft de gestalte van het wezen dat uit de industriële orde moet voortkomen: daaraan werken wij in Dornach. Men begrijpt dit tegenwoordig echter niet, omdat men nog niet in staat is de geestelijke wereld in verband te brengen met de wereld van de machinerie, die koud is geworden. Wij beschikken nog niet over een denkwijze die in staat is zich te verankeren in de huidige – koud geworden – werkelijkheid en tot die werkelijkheid door te dringen, zoals het juridische en theocratische denken zich ooit verankerde in de werkelijkheid van zijn tijd.

Blz. 221

Deshalb haben die höheren Stände ihre Nase hineingesteckt in das Elend und so irgend etwas geformt, nun ja, wie die Dichter, Bildhauer und Maler der Gegenwart es geformt haben: Soziale Kunst.
Abscheuliche Sentimentalität ist daraus geworden, weil eben die Menschen noch nichts erfüllt von dem, was wirklich aus der freien Geistigkeit heraus sich hinzugesellen kann zu der menschlichen Ordnung.
«Komm, Herr Jesu, sei unser Gast», heute gemalt, ist wirklich ein Sentimentales, Ekelhaftes, wenn man nicht mit Vorurteilen darangeht, mit Vorempfindungen darangeht. Es handelt sich darum, daß man mit derselben Kraft aus dem Industrialismus heraus wirkt, zu dem man aber jetzt freie Geistigkeit hinzubringen muß, wie man einstmals durch die Theokratie mit der Landwirtschaft, wie man einstmals durch die Jurisprudenz mit dem Händlertum hat wirken können. So kommt es darauf an, daß der Mensch zu sozialer Denkweise, zu sozialen Kenntnissen und Begriffen kommt, die man nicht bekommt, wenn man nicht absieht von abstrakten Begriffen wie «Kapital», «Mehrwert» und so weiter.

Daarom bemoeiden de hogere klassen zich met deze ellende en vormden ze iets – tja, ongeveer zoals de dichters, beeldhouwers en schilders van deze tijd het hebben vormgegeven: sociale kunst. Het resultaat was een weerzinwekkende sentimentaliteit, juist omdat men nog niets heeft gerealiseerd van datgene wat vanuit een vrije spiritualiteit werkelijk verbinding kan brengen in de menselijke maatschappelijke orde.
“Kom, Heer Jezus, wees onze gast” – zoals dat tegenwoordig wordt uitgebeeld – is werkelijk iets sentimenteels en afstotelijks, althans wanneer men het benadert zonder vooroordelen of ingesleten gevoelens. De opgave is om vanuit de sfeer van het industrialisme te handelen – maar er nu vrije spiritualiteit in te brengen – met dezelfde doeltreffendheid als die ooit mogelijk was in de landbouw door middel van theocratie, of in de handel door middel van rechtsgeleerdheid. Het is dus essentieel dat de mens tot een sociale denkwijze en tot sociale inzichten en begrippen komt; zaken die men niet kan bereiken als je niet afziet van abstracte begrippen als “kapitaal”, “meerwaarde” en dergelijke.

Soziale Begriffe kann man einzig und allein bekommen, wenn man zu dem kalten Maschinellen das Warme, das offenbarende Geistige hinbringt. Und gerade diejenigen, die heute zwischen den Maschinen herumlaufen, die wollen, wenn sie es auch nicht wissen, eine wirkliche Geistigkeit, damit sie nicht allein den alten Materialismus haben, mit dem sie sonst ihr Herz einzig und allein anfüllen.
Zum Dorf und zur Kirche ist das Land und die Stadt hinzugekommen. Die wurden beherrscht mit einem sozialen Denken. Die Fabrik gehört nicht mehr zur Stadt. Die Fabrik ist ein neues soziales Gebilde.
Die Fabrik ist aber auch herausgestellt wie ein besonderer Dämon aus der ganzen Weltordnung. Die Fabrik hat nichts Geistiges mehr an sich. Da muß das Geistige von der anderen Seite hergebracht werden. Daher ist gerade die soziale Frage heutigen Tages im eminentesten Sinne eine spirituelle Frage. Wir müssen die Möglichkeit finden, nicht nur unsere Nase hineinzustecken in das proletarische Elend, sondern wir müssen eine Geistigkeit finden, die aus unserem Herzen herauskommt in ganz naturgemäßer Weise, die aber auch aus dem Herzen desjenigen herauskommt, und wenn es der Mensch des untersten Standes ist, zu dem man spricht.

Sociale begrippen kunnen slechts worden begrepen als men warmte – het onthullende geestelijke element – inbrengt in de koude, mechanische aard der dingen. En juist de mensen die zich vandaag de dag tussen de machines bewegen – ook al beseffen ze dat niet – verlangen naar een waarachtige spiritualiteit; ze willen niet achterblijven met slechts het oude materialisme dat anders hun hart volledig vervult.
Aan het dorp en de kerk werden het platteland en de stad toegevoegd; deze werden beheerst door een bepaalde wijze van sociaal denken. De fabriek behoort echter niet meer tot de stad; zij is een nieuw soort sociale eenheid.
Toch is de fabriek ook losgemaakt van de algemene kosmische orde, als een vreemde demon. Zij behoudt geen enkel spoor van het geestelijke.
Daarom moet het geestelijke element van elders worden ingebracht. Dat is de reden waarom de sociale kwestie van onze tijd in de diepste zin een geestelijke kwestie is. We moeten een weg vinden om niet slechts onze neus in de ellende van het proletariaat te steken; we moeten veeleer een spiritualiteit ontdekken die op natuurlijke wijze voortvloeit uit ons eigen hart – en evenzeer uit het hart van de persoon tot wie we ons richten, ook al behoort die persoon tot de laagste sociale klasse.

Blz. 222

So wie die Sonne allen Menschen scheint, so scheint dasjenige, was wirkliche Geistigkeit ist, nicht diesem oder jenem Stand, nicht dieser oder jener Klasse, führt nicht diesen oder jenen Standes- oder Klassenkampf, sondern ist für alle Menschen. Und daß alle Menschen als Einzelne in die Geschichte eintreten können, das fordert der große welthistorische Augenblick der Gegenwart.
Man hatte es früher mit Ständen, mit Klassen zu tun. Man hat es heute und wird es in der Zukunft zu tun haben mit dem Menschen; mit dem Menschen, der aus sich selber heraus eine Welt gebiert. Dazu müssen wir helfen, nicht indem wir die alten Dinge fortpflanzen und fortwursteln, sondern indem wir tatsächlich in das Tiefste des Menschen hinuntersteigen, um das Weiteste der Welt in spiritueller Weise zu finden. Das dringt dann ganz gewiß ein in die soziale Frage.

Zoals de zon op alle mensen schijnt, zo doet ook datgene wat ware spiritualiteit uitmaakt: het behoort niet toe aan deze of gene stand of klasse, noch voert het de strijd van een bepaalde stand of klasse; het is er veeleer voor de gehele mensheid. En het grote, wereldhistorische moment van het heden vereist dat alle mensen als individu de geschiedenis kunnen binnentreden.
In het verleden lag de nadruk op standen en klassen. Vandaag – en in de toekomst – ligt en zal de nadruk liggen op de mens; op de mens die vanuit zijn eigen innerlijk een wereld voortbrengt. Wij moeten helpen dit te verwezenlijken – niet door de oude wegen te bestendigen en maar wat aan te modderen, maar door werkelijk af te dalen in de diepste diepten van de mens, om zo in spirituele zin de wijdste regionen van de wereld te ontdekken. Dit heeft onvermijdelijk een ingrijpende betekenis voor de sociale kwestie.

Sehen Sie, so etwas ist gewollt worden in den «Kernpunkten der sozialen Frage», weil gerade der gegenwärtige Zeitpunkt derjenige ist, wo man meinen muß, daß die Menschen nicht bloß aus ihrem theoretischen Verstände, sondern aus ihrem Herzen, aus ihrem Wollen heraus so etwas verstehen können. Derjenige, der die «Kernpunkte der sozialen Frage» als ein Buch des Verstandes nimmt, versteht es nicht.
Allein derjenige versteht es, der es als ein Willensbuch, als ein Herzensbuch nimmt, das gesprochen ist aus dem Leben heraus, aus demjenigen, was heute überall unter der Oberfläche des Daseins als die wichtigsten sozialen Impulse der Gegenwart genommen werden können.
Die Materie hat es notwendig gemacht, statt einer Dreigliederung eine Zweigliederung des Vortrages zu machen, ich werde daher abschließen und mir dasjenige, was ich zur Abrundung des sozialen Problemszu sagen habe, auf morgen aufsparen.

Dit was namelijk de intentie achter ‘De kernpunten’– juist omdat we in het huidige tijdsgewricht moeten geloven dat mensen dergelijke zaken niet louter met hun theoretisch verstand kunnen doorgronden, maar ook met hun hart en hun wil. Wie ‘De kernpunten’ slechts als een boek voor het verstand beschouwt, begrijpt het niet. Het wordt pas begrepen door hen die het benaderen als een boek van de wil en het hart – een werk dat is voortgekomen uit het leven zelf en uit de krachten die, onder de oppervlakte van het huidige bestaan, de belangrijkste sociale impulsen van onze tijd vormen.
De aard van de materie maakte het noodzakelijk deze voordracht in twee delen te splitsen in plaats van drie; daarom zal ik nu afronden en wat ik nog te zeggen heb om de bespreking van de sociale kwestie te voltooien, bewaren voor morgen.
GA 305/202-222
Voordracht 1 t/m 9 vertaald. Voordracht 10 voordracht 12

Sociale driegeleding: alle artikelen

Vrijheid van onderwijs: alle artikelen

100 jaar vrijeschool: alle artikelen

Rudolf Steiner over pedagogie: vindplaatsen

Rudolf Steiner: alle artikelen op deze blog

Vrijeschool in beeld: alle beelden

3583-3376

Geplaatst in Rudolf Steiner, sociale driegeleding

VRIJESCHOOL – Rudolf Steiner over pedagogie(k) GA 305 – voordracht 10

Geplaatst op 10 juli 2026| Een reactie plaatsen

GA 305 bevat 12 voordrachten, 2 toespraken en een slotwoord.
De eerste negen voordrachten werden vertaald.
De vertaalde toespraken vind je op deze blog, het nawoord volgt nog.

Sociale driegeleding en vrijeschool hebben in Nederland niet zo’n hechte relatie, terwijl je zou kunnen zeggen dat de sociale driegeleding de moederschoot van de vrijeschoolpedagogie(k) is.

Er zullen redenen zijn om de voordrachten 10 t/m 12 niet op te nemen. Hopelijk is daar de ‘desinteresse’ niet bij……

.
Inhoud van de voordracht:

De evolutie van het sociale leven in de mensheid.
De ontoereikendheid van gangbare opvattingen over de complexiteit van het moderne sociale leven; de noodzaak om de werking van het verleden en de kiemen van de toekomst in het heden te onderkennen.
De sociale evolutie van de mensheid: de stroom van oosterse theocratieën – eenvormige ordening door goddelijke inspiratie.
De stroom van het door recht gevormde staatsleven (Rome); de opkomst van handel, industrie en arbeid; dialectisch-logisch denken; rechtsgeleerdheid en theologie.
De ontwikkeling van het moderne wetenschappelijke denken.
De opkomst en ontwikkeling van het marxisme; de invloed daarvan op Rusland. De derde, westerse stroom van het economische leven, gevormd door industrie en machine.

GA 305

Die geistig-seelischen Grundkräfte der Erziehungskunst
Spirituelle Werte in Erziehung und sozialem Leben

Opvoeding en onderwijs
Spirituele grondslagen

Die soziale Frage

Het sociale vraagstuk

Blz. 183

Voordracht 10, Oxford, 26 augustus 1922

Die Entwickelung des sozialen Lebens in der Menschheit

Meine Damen und Herren! Es ist in der Gegenwart eine allgemeine
Angelegenheit der ganzen Menschheit geworden, die soziale Frage zu
betrachten, und innerhalb der sozialen Frage diejenigen Antworten zu
finden, welche gerade in der Gegenwart geeignet sind, ein Handeln der
Menschen hervorzurufen, das unsere sozialen Verhältnisse derjenigen
Richtung zuführen kann, die als ein Unbestimmtes, ich möchte sagen,
nebelhaftes Zukunftsgebilde vielen Menschen vorschwebt, über die aber keineswegs heute schon irgendwelche klaren Begriffe vorhanden sein können, ich sage: können, und nicht: vorhanden sind.
Wenn ich mir erlaube, in drei kurzen Vorträgen über die soziale Frage zu sprechen, so ist es ja selbstverständlich, daß ich nur einige recht unbefriedigende Gesichtspunkte werde geben können, und daß manches von dem, was ich nur vage andeuten kann wegen der Kürze der Zeit, erst wird Gestalt gewinnen müssen, in dem, was die verehrten Zuhörer aus meinen Worten machen werden. Die Vorträge bitte ich daher nur als ganz vage Andeutungen zu betrachten, die einige Anregungen geben wollen.

De ontwikkeling van het sociale leven in de mensheid

Dames en heren! In onze tijd is de sociale kwestie een zaak geworden die de gehele mensheid aangaat. Het gaat erom binnen die kwestie antwoorden te vinden – antwoorden die passen bij het huidige moment – die menselijk handelen kunnen inspireren; een handelen dat in staat is onze maatschappelijke verhoudingen te sturen naar een toekomstige toestand die velen slechts als iets onbepaalds, of misschien moet ik zeggen ‘neveligs’, voor zich zien; een toestand waarover – en ik benadruk dat deze ‘kan’ bestaan, niet dat hij ‘reeds’ bestaat – nog geen heldere begrippen kunnen bestaan.
Wanneer ik mij erop toeleg om in drie korte voordrachten over de sociale kwestie te spreken, spreekt het vanzelf dat ik slechts enkele, vrij onvolledige gezichtspunten kan bieden. Bovendien zal veel van datgene waar ik vanwege de beperkte tijd slechts vaag op kan zinspelen, vorm moeten krijgen door wat u, mijn geachte toehoorders, met mijn woorden doet. Ik verzoek u daarom deze voordrachten slechts te beschouwen als zeer vage aanduidingen, bedoeld om enkele aanknopingspunten te bieden voor verdere overdenking.

Die soziale Frage, wie liegt sie uns denn eigentlich heute vor? Sie liegt uns durchaus nicht, wenn wir unbefangen das Menschenleben der Gegenwart betrachten, so vor, daß wir eine klare Formulierung von ihr haben, daß wir wüßten, das ist die soziale Frage, und so kann man sie lösen. Das ist ja gar nicht der Fall. Was uns vorliegt, ist eine große Summe von differenzierten Lebensverhältnissen über die Erde hin, welche Klüfte und Abgründe zwischen den inneren menschlichen Erfahrungen und Erlebnissen und dem äußeren wirtschaftlichen Lebensstande innerhalb der Menschheit hervorgerufen haben. Diese mannigfaltig differenzierten Verhältnisse sind da. Wie mannigfaltig sie differenziert sind, das kann derjenige sich leicht vor die Seele rücken, der
hinschaut auf die ganz verschiedene Art, wie diese Lebensverhältnisse

Hoe doet de sociale kwestie zich vandaag de dag eigenlijk aan ons voor? Als we zonder vooroordelen naar het hedendaagse menselijke leven kijken, verschijnt deze zeker niet als iets dat helder geformuleerd is – iets waarvan we zouden kunnen zeggen: “Dit is de sociale kwestie en zo kan ze worden opgelost.” Dat is geenszins het geval. Waarmee we worden geconfronteerd, is een enorme verscheidenheid aan levensomstandigheden over de hele wereld – omstandigheden die kloven en diepe scheidslijnen hebben getrokken tussen de innerlijke menselijke beleving en de uiterlijke economische omstandigheden. Deze veelsoortige en uiteenlopende omstandigheden bestaan nu eenmaal. Men kan zich de omvang van deze verscheidenheid gemakkelijk voor de geest halen door de totaal verschillende aard van de levensomstandigheden van vóór

Blz. 184

waren vor dem furchtbaren Weltkriege, und wie sie jetzt sind nach dem Weltkriege.
Wenn man nur ein wenig ein größeres Territorium der Erde in Betracht zieht, dann wird man bald finden, daß die Differenzierung in den sozialen Lebensverhältnissen vor und nach dem Kriege etwas Grundverschiedenes ist gegenüber auch den Verhältnissen, wie sie etwa noch vor fünfzig Jahren auf demselben Territorium waren.
Wir schauen vielleicht heute, und man muß sagen, Gott sei Dank, mehr mit unserem Herzen in diese Lebensverhältnisse hinein, empfinden das Tragische; aber der Verstand, der Intellekt, so sehr er auch ausgebildet worden ist in den letzten Jahrhunderten, er kam nicht nach.
Das ist das Eigentümliche in allen sozialen Verhältnissen der Gegenwart, daß die Frage der Wirklichkeit, des unmittelbaren Lebens ungeheuer drängen, und daß das Begreifen der Menschen nicht nachkommen will.
Wenn wir uns fragen: Wo sind die fruchtbaren sozialen Ideen? – dann werden wir wenig finden, was wir bei völliger Unbefangenheit so bezeichnen können. Gerade die Gedanken der Menschen pflegen, wenn es sich um das soziale Leben handelt, zu versagen.

de verschrikkelijke wereldoorlog te vergelijken met de situatie van nu, in de nasleep van die oorlog. Wie ook maar een enigszins groter gebied van de aarde in ogenschouw neemt, zal al snel ontdekken dat het verschil in sociale levensomstandigheden van voor en na de oorlog iets fundamenteel anders vertegenwoordigt dan de omstandigheden die in datzelfde gebied heersten – laten we zeggen – vijftig jaar geleden.

Vandaag de dag kijken we wellicht meer met het hart naar deze levensomstandigheden – en, zo kan je wel zeggen, godzijdank daarvoor – en voelen we de tragiek ervan aan; toch is het verstand, het intellect – hoe hoogontwikkeld dat in de afgelopen eeuwen ook is geraakt – er niet in geslaagd gelijke tred te houden.
Dit is het kenmerkende van alle hedendaagse sociale verhoudingen: vragen omtrent de werkelijkheid en het directe leven dringen zich met enorme urgentie aan ons op, terwijl het menselijk begripsvermogen moeite heeft om bij te blijven.
Als we ons afvragen: “Waar zijn de vruchtbare sociale ideeën?”, vinden we weinig dat – volkomen onbevooroordeeld bezien – werkelijk als zodanig kan worden bestempeld. Juist wanneer het om het sociale leven gaat, schiet het menselijk denken vaak tekort.

Nun, heute ist infolge der sozialen Entwickelung, die die Menschheit
genommen hat, die Frage des sozialen Zusammenlebens unmittelbar geknüpft an eine andere Frage, in der nur Sachkenntnisse den Ausschlag geben können, nur die wirkliche Einsicht in das Konkrete den Ausschlag geben kann.
Meine Damen und Herren, über ein Paradies auf Erden, in dem die Menschen gut leben können, in dem alle Menschen zufrieden sein können, zu denken, ist sehr leicht. Das ergibt sich, man möchte sagen, von selbst. Zu sagen, wie aus der Konfiguration unseres Wirtschaftslebens, aus den einzelnen konkreten Tatsachen, die sich aus der Natur, aus der menschlichen Arbeit, aus dem menschlichen Erfindungs-und Kombinationsgeist ergeben, zu sagen, wie da heraus für die Menschen allmählich ein menschenwürdiges Dasein sich entwickeln soll, das erfordert eine so eingehende tiefe Sachkenntnis, wie kein Zweig der Wissenschaft, wie kein Zweig innerhalb der Naturerkenntnis. Denn gegenüber der Komplikation der sozialen wirtschaftlichen Tatsache ist

Vandaag de dag is, als gevolg van de maatschappelijke evolutie die de mensheid heeft doorgemaakt, de kwestie van het maatschappelijk samenleven direct verbonden met een andere vraagstuk – een kwestie waarbij alleen deskundige kennis, alleen werkelijk inzicht in de concrete werkelijkheid, de doorslag kan geven.
Dames en heren, het is heel eenvoudig om zich een aards paradijs voor te stellen waar mensen een goed leven kunnen leiden en tevredenheid kunnen vinden. Dat idee dient zich, zo zou je kunnen zeggen, heel vanzelfsprekend aan. Maar om uiteen te zetten hoe zich voor mensen – vanuit de constellatie van ons economisch leven, vanuit de specifieke, concrete feiten die voortkomen uit de natuur, de menselijke arbeid en de menselijke geest van vindingrijkheid en synthese – geleidelijk een werkelijk menselijk bestaan kan ontwikkelen, is een diepgaande deskundigheid vereist die die van elke wetenschappelijke discipline of elk natuuronderzoek overstijgt. Want vergeleken met de complexiteit van de maatschappelijke en economische werkelijkheid is

Blz. 185

dasjenige, was wir unter dem Mikroskop sehen und durch das Teleskop am
Himmel beobachten, außerordentlich einfach. So muß man sagen: Gerade auf dem Gebiete der sozialen Frage möchte heute jeder mitreden, und die wenigsten Menschen haben die Geduld und die Ausdauer und auch nur die Gelegenheit, sich die konkreten Sachkenntnisse zu erwerben. Daher haben wir hinter uns ein Zeitalter in bezug auf die soziale Frage, von dem wir sagen müssen: Wir danken Gott, daß es hinter uns ist. – Es ist das Zeitalter der Utopie,
das Zeitalter, wo man, ich möchte sagen, in romanhafter Weise ausgedacht hat, wie die Menschen in der Zukunft leben sollen, damit sie eine Art Paradies auf Erden finden. Ob man diese Utopie niedergeschrieben hat, oder ob man sie in der Wirklichkeit begründen will, wie das Owen in England oder Oppenheimer in Deutschland wollen, das ist es nicht, worauf es ankommt. Ob man Utopien in ein Buch schreibt, bei dem man einsehen kann, das läßt sich nicht verwirklichen, oder ob man irgendwo in einer kleinen Kolonie einen wirtschaftlichen Parasiten gründet, der nur bestehen kann, weil noch die andere Welt da ist, und der nur bestehen kann, solange als er sich als Parasit der Wirtschaftswelt erhält und dann zugrunde geht, das ist im Grunde genommen in bezug auf das gegenwärtige Leben der Menschheit, in bezug auf
das Soziale ganz das gleiche.

datgene wat we onder de microscoop of door de telescoop aan de hemel waarnemen, buitengewoon eenvoudig. Er moet dus worden vastgesteld: vooral wat de sociale kwestie betreft, wil iedereen tegenwoordig meepraten, maar slechts weinigen beschikken over het geduld, het doorzettingsvermogen of zelfs maar de gelegenheid om concrete, feitelijke kennis op te doen. Daarmee hebben we een tijdperk rond de sociale kwestie achter ons gelaten waarvan we moeten zeggen: godzijdank is het voorbij. Het is het tijdperk van de utopie – een tijd waarin men, op een manier die aan fictie deed denken, bedacht hoe de mensheid in de toekomst zou moeten leven om een soort aards paradijs te vinden. Het maakt daarbij niet uit of je die utopie slechts op papier zet of probeert die in de werkelijkheid te verwezenlijken – zoals Owen in Engeland of Oppenheimer in Duitsland probeerde te doen. Of je nu utopieën in een boek beschrijft – in het volle besef dat ze niet te realiseren zijn – dan wel een economische parasiet in de vorm van een kleine kolonie vestigt (die slechts kan voortbestaan bij de gratie van de buitenwereld, en slechts zolang ze als parasiet op het economische systeem leeft alvorens uiteindelijk ineen te storten): het resultaat is, in wezen, precies hetzelfde voor het huidige leven van de mensheid en de sociale sfeer.

Nun handelt es sich darum, daß man vor allen Dingen, will man über die soziale Frage sprechen, sich ein Auge, einen Sinn aneignen muß für dasjenige, was in den Untergründen der Menschheit sozial pulsiert, was in der Vergangenheit war, was in der Gegenwart da ist, was in die Zukunft hineinwirken will, denn das, was in die Zukunft hineinwirken will, ist zum großen Teile im Unbewußten der Menschen überall vorhanden. Wir werden daher in diesen Vorträgen gerade auf dieses Unbewußte in den Menschen außerordentlich stark hinweisen müssen. Aber vor allen Dingen ist es notwendig, daß man sich einen Begriff davon macht, wie die Verhältnisse über die Erde hin in bezug auf das soziale Leben im großen sind, wie sie sich geschichtlich entwickelt haben.
Denn, meine Damen und Herren, dasjenige, was einstmals vor langen Zeiten war, das ist ja noch immer unter uns als Tradition, als Rest, und wir

Wie over de sociale kwestie wil spreken, moet allereerst oog krijgen – een gevoel ontwikkelen – voor de sociale krachten die in de diepten van de mensheid pulseren: voor wat er in het verleden bestond, wat er heden ten dage aanwezig is en wat in de toekomst wil doorwerken; want datgene wat de toekomst wil vormgeven, is grotendeels aanwezig in het onbewuste van mensen overal ter wereld. In deze voordrachten zullen we daarom grote nadruk moeten leggen op dit onbewuste element in de mens. Bovenal is het echter essentieel om inzicht te verwerven in de algemene omstandigheden van het maatschappelijk leven wereldwijd en de wijze waarop deze zich historisch hebben ontwikkeld.
Want, dames en heren, wat lang geleden bestond, is nog steeds onder ons – als traditie, als overblijfsel – en we

Blz. 186

können das, was unter uns dasteht, nur verstehen, wenn wir dasjenige verstehen, was einmal vor langen Zeiten da war. Und dasjenige, was Gegenwart ist, vermischt sich immer schon mit etwas, was hintendiert nach der Zukunft, und wir müssen verstehen, was da schon Zukünftiges, Keimhaftes in unserer Gegenwart herinnensteckt. Wir dürfen die Vergangenheit nicht bloß als etwas betrachten, was vor Jahrhunderten war, sondern was vielfach noch unter uns lebt, und was auch wirkt, und was wir nur verstehen als ein gegenwärtig Vergangenes oder vergangenes Gegenwärtiges, wenn wir es richtig zu taxieren verstehen. Da ergeben sich nur Einsichten, wenn wir die äußeren Symptome auf die tief erliegenden Gründe zurückführen können.
Mißverstehen Sie mich nicht, meine Damen und Herren, man muß, wenn man solche Dinge ausspricht, manchmal etwas stark auf die Dinge hinweisen, und es könnte scheinen, als ob man manches tadeln wollte, was man nur charakterisieren will. Also, ich will nicht tadeln, wenn das Vergangene heute in der Gegenwart noch drinnensteckt, ich kann sogar dieses Vergangene bewundern und außerordentlich sympathisch finden, indem es sich in die Gegenwart hineinstellt, aber ich muß wissen, wenn ich sozial denken will, daß es ein Vergangenes ist, und sich auch als Vergangenes eben richtig in die Gegenwart hineinstellen muß. So muß sich ein Gefühl für das unmittelbare soziale Leben mir aneignen können.

kunnen datgene wat zich nu aan ons voordoet slechts begrijpen als we begrijpen wat er ooit in een ver verleden bestond. Datgene wat het heden uitmaakt, is altijd al verweven met iets dat naar de toekomst neigt; we moeten de elementen van de toekomst – de kiemen van wat komen gaat – begrijpen die reeds in ons heden besloten liggen. We mogen het verleden niet louter beschouwen als iets dat eeuwen geleden bestond, maar veeleer als iets dat vaak nog onder ons leeft en werkzaam blijft – iets dat we slechts als een “heden-verleden” of een “verleden-heden” kunnen doorgronden als we het op de juiste wijze weten te duiden. Inzichten ontstaan pas wanneer we uiterlijke verschijnselen kunnen herleiden tot hun dieperliggende oorzaken. Begrijp me niet verkeerd, dames en heren: bij het verwoorden van dergelijke zaken moet je soms met nadruk spreken, en kan het lijken alsof er kritiek geleverd wordt op iets dat je in feite slechts wil typeren. Het is niet mijn bedoeling kritiek te leveren op het feit dat het verleden in het heden voortleeft; sterker nog, ik kan dat verleden bewonderen en het bijzonder aansprekend vinden in de manier waarop het zich in het heden manifesteert. Wil ik echter in sociale termen denken, dan moet ik het erkennen als iets dat tot het verleden behoort – iets dat zijn juiste plaats in het heden moet innemen, maar dan als verleden. Op die manier moet ik in staat zijn een waarachtig gevoel voor het directe sociale leven te ontwikkelen.

Zum Beispiel – Sie verzeihen, wenn ich aus der unmittelbarsten Gegenwart ein vielleicht etwas merkwürdiges, aber ganz gewiß nicht irgendwie verletzend gemeintes Symptom Ihnen anführe – gestern begegnete uns auf der Straße der verehrte Chairman im Talar und mit dem Barett. Er sah sehr schön aus. Ich mußte ihn bewundern. Aber, meine sehr verehrten Damen und Herren, ich hatte nicht nur das Mittelalter vor mir, sondern ich dachte, es käme mir jemand entgegen aus den alten orientalischen Theokratien in der unmittelbaren Gegenwart.
Nicht wahr, in dem Talar steckte ja in diesem Falle eine ganz gegenwärtige Seele, sogar eine Anthroposophenseele, die sich vielleicht sogar noch zuschreibt, Zukunft in sich zu haben; aber dasjenige, was unmittelbar symptomatisch physiognomisch, möchte ich sagen, sich ausdrückte, das ist Geschichte, das ist Geschichte in der Gegenwart.

Neem bijvoorbeeld – u zal het mij niet kwalijk nemen als ik een verschijnsel uit het directe heden aanhaal, iets wat misschien wat eigenaardig is, maar zeker niet beledigend bedoeld – gisteren kwamen we de geachte voorzitter op straat tegen, gekleed in zijn academische toga en baret. Hij zag er voortreffelijk uit; ik kon niet anders dan bewondering voor hem voelen. Toch, dames en heren, had ik niet alleen het gevoel dat de middeleeuwen voor mij stonden, maar dat ik iemand ontmoette uit de oude theocratieën van het Oosten – hier, in het directe heden. Weliswaar huisde in die toga een door en door hedendaagse ziel – zelfs een antroposofische ziel, die zichzelf wellicht beschouwt als belichaming van de toekomst – maar wat zich daar op een, ik zou bijna zeggen, direct symptomatische en fysionomische wijze manifesteerde, was de geschiedenis; het was geschiedenis in het heden.

Blz. 187

Und so müssen wir, wenn wir das soziale Leben verstehen wollen,
wenn wir selbst die wirtschaftlichen Verhältnisse verstehen wollen,
die tagtäglich auf unserem Kaffeetisch am Morgen wirksam sind, die
bewirken, wieviel wir aus unserem Portemonnaie nehmen müssen,
um diesen Frühstückstisch zu besorgen, wir müssen, um diese Verhältnisse zu verstehen, einen Überblick haben über die soziale Entwickelung
der Menschheit. Und diese soziale Entwickelung der Menschheit wird
heute, gerade wenn man die soziale Frage anschaut, fast nur im materialistischen Sinne behandelt.
Man muß zuerst hinschauen auf ganz andersartige Verhältnisse, die
einmal innerhalb der geschichtlichen und vorgeschichtlichen Entwickelung der Menschheit waren. Man muß schon hinschauen auf jene sozialen Gemeinschaften, die man gerade als die orientalischen, noch
stark nach Westen herüberwirkenden Theokratien auffassen kann.
Das waren ganz andere soziale Gemeinschaften. Das waren soziale
Gemeinschaften, in denen die Struktur der menschlichen Verhältnisse
bewirkt worden war durch die Inspiration einer den übrigen Verhältnissen der Welt fremden Priesterschaft.

Als we dus het maatschappelijk leven willen begrijpen – en daarmee de economische omstandigheden die ons dagelijks aan de ontbijttafel raken en bepalen hoeveel we uit onze portemonnee moeten halen om die maaltijd te bekostigen – dan moeten we zicht hebben op de sociale evolutie van de mensheid. Toch wordt deze evolutie tegenwoordig, vooral wanneer de ‘sociale kwestie’ wordt bestudeerd, bijna uitsluitend vanuit een materialistisch perspectief benaderd.
We moeten allereerst kijken naar de sterk uiteenlopende omstandigheden die heersten in de verschillende stadia van de menselijke geschiedenis en prehistorie. We moeten aandacht besteden aan die sociale gemeenschappen die kunnen worden gekenschetst als oosterse theocratieën – systemen die een krachtige invloed uitoefenden die tot in het westen reikte. Het ging hier om sociale gemeenschappen van een totaal andere aard; gemeenschappen waarin de structuur van de menselijke verhoudingen werd gevormd door de inspiratie van een priesterklasse die losstond van de overige wereldse omstandigheden.

Da hat man herausgeholt aus demjenigen, was sich einem an geistigen Impulsen ergab, die Impulse für die äußere Welt. Wenn Sie noch sehen, wie in Griechenland, in Rom, die soziale Struktur ist: ein ungeheures Sklavenheer, darüber eine in sich selbst zufriedene, wohlhabende – die Worte sind natürlich relativ gemeint – Oberschicht, dann können Sie diese soziale Struktur nicht
verstehen, ohne daß Sie hinschauen auf deren Ursprung, auf den theokratischen Ursprung, innerhalb dessen es möglich war, diese soziale Struktur als ein Gottgegebenes oder Göttergegebenes den Menschen glaubhaft zu machen, glaubhaft nicht nur für den Kopf, glaubhaft für das Herz, glaubhaft für den ganzen Menschen; so daß der Sklave tatsächlich sich in der richtigen Weise durch die göttliche Weltenordnung einmal an seinen Platz hingestellt fühlte. Nur aus dem Durchsetztsein der äußeren materiell-physischen sozialen Struktur mit inspirierten Geboten ist das soziale Leben in alten Zeiten der Menschheit zu erklären.
Und aus diesen Geboten, die eine der Welt entzogene Priesterschaft von außerhalb der Welt zu bekommen suchte, aus diesen Geboten ging

Uit de spirituele impulsen die zich aandienden, putten mensen de impulsen voor de uiterlijke wereld. Wie de sociale structuur in Griekenland of Rome beschouwt – een enorm leger van slaven met daarboven een zelfvoldane, vermogende bovenlaag (begrippen die uiteraard relatief moeten worden opgevat) – kan die structuur niet begrijpen zonder naar de oorsprong ervan te kijken: de theocratische oorsprong die het mogelijk maakte deze maatschappelijke orde aan mensen te presenteren als iets dat door God of de goden was verordend – en wel op een wijze die niet slechts het verstand, maar ook het hart en de gehele mens overtuigde. Zo voelde de slaaf zich door de goddelijke kosmische orde werkelijk en terecht op zijn plaats gesteld. Het sociale leven in het verre verleden van de mensheid laat zich slechts verklaren door het feit dat de uiterlijke, materieel-fysieke sociale structuur doordrongen was van geïnspireerde geboden. En uit deze geboden – die een zich uit de wereld teruggetrokken priesterschap trachtte te ontvangen vanuit een sfeer buiten de wereld –

Blz. 188

nicht nur dasjenige hervor, was der Mensch für sein Seelenheil haben sollte, nicht nur, was er über Geburt und Tod dachte und empfand, sondern es ging dasjenige hervor, was das Verhältnis bilden sollte zwischen Mensch und Mensch.
Aus dem weiten Orient herüber tönt nicht nur das Wort: «Liebe Gott über Alles», sondern auch das andere: «und deinen Nächsten als dich selbst.» Wir nehmen heute ein solches Wort «deinen Nächsten als dich selbst» sehr abstrakt auf. Es war nicht so abstrakt in der Zeit, als von dem inspirierten Priester dieses Wort in die Menge klang. Da wurde es zu etwas zwischen den Menschen Wirkendem, wofür später alle diejenigen konkreten Verhältnisse traten, die wir unter dem Namen des Rechtes und der Moral zusammenfassen.
Denn diese Verhältnisse des Rechtes und der Moral, die sich erst später der Menschenentwickelung eingliedern, die waren in dem ursprünglichen göttlichen Gebote: «Liebe deinen Nächsten als dich selbst» enthalten durch die ganze Art und Weise, wie sie durch die inspirierte Priesterschaft in der Theokratie in die Welt hineingetragen wurden.

kwam niet alleen voort wat nodig was voor het heil van de menselijke ziel, of hoe men dacht en voelde over geboorte en dood, maar ook de aard van de onderlinge menselijke verhoudingen zelf.
Uit het weidse Oosten klinkt niet alleen het gebod “Heb God lief boven alles”, maar ook het andere: “en uw naaste als uzelf”. Tegenwoordig vatten wij de uitdrukking “uw naaste als uzelf” in zeer abstracte zin op. Zo abstract was dat niet in de tijd dat dit woord, uitgesproken door een geïnspireerde priester,
weerklonk voor de menigte. Het werd een kracht die tussen mensen werkte –
een kracht die later werd vervangen door de concrete verhoudingen die wij scharen onder de noemers van recht en moraal.
Want die verhoudingen van recht en moraal – die pas in een later stadium
in de menselijke evolutie werden opgenomen – lagen reeds besloten in het oorspronkelijke goddelijke gebod “Heb uw naaste lief als uzelf”, en wel door de wijze waarop dat gebod door het geïnspireerde priesterschap binnen de theocratie in de wereld was gebracht.

Ebenso waren die Verrichtungen des Wirtschaftslebens, dasjenige, was der Mensch tun sollte, was er tun sollte mit dem Vieh, was er tun sollte mit Grund und Boden – Sie finden den Nachklang dazu noch in der mosaischen Gesetzgebung -, das war aus den göttlich gedachten Eingebungen heraus festgestellt. Der Mensch fühlte sich als von den göttlichen Mächten in bezug auf sein geistiges Leben, in bezug auf sein Rechtsleben und moralisches Leben, in bezug auf sein Wirtschaftsleben in das Irdische hineingestellt. Eine einheitliche Struktur, wo die Glieder deshalb, weil ein Impuls in ihnen steckte, zusammenwirkten, war die Theokratie. Die drei Glieder: Geistesleben, Rechts-, dasjenige was wir heute auch Staatsleben nennen, dasjenige was wir Wirtschaftsleben nennen, war in einem einheitlichen Organismus, der durchpulst wurde von dem, was nicht auf der Erde zu finden war an Impulsen, zusammengefaßt.
In der weiteren Entwickelung der Menschheit ist das das Eigentümliche, daß diese drei Impulse, Geistesleben, staatlich-juristisch-moralisches Leben, und wirtschaftliches Leben, auseinanderdrängten, sich differenzierten. Aus dem einen Strom, der in den Theokratien als einheitliches Menschenleben dahinfloß, wurden allmählich zwei, wie ich

Evenzo werden de activiteiten van het economische leven – wat de mens moest doen, hoe hij moest omgaan met vee en land (waarvan men de weerklank nog in de Mozaïsche wetgeving kan vinden) – bepaald door goddelijk geïnspireerde impulsen. De mens voelde zich door goddelijke machten in de aardse sfeer geplaatst – wat betreft zijn geestelijk leven, zijn juridisch en moreel leven en zijn economisch leven. De theocratie vormde een samenhangend geheel waarin deze onderdelen samenwerkten, omdat ze werden gedreven door een gemeenschappelijke impuls. De drie sferen – het geestelijk leven, het juridisch-politiek-morele leven (wat wij tegenwoordig het staatsleven noemen) en het economisch leven – waren verenigd in één enkel organisme, dat doordrongen was van impulsen die niet op aarde hun oorsprong vonden. Een kenmerkend aspect van de verdere evolutie van de mensheid is dat deze drie impulsen – het geestelijk leven, het staatsrechtelijk-morele leven en het economisch leven – uiteen zijn gedreven en zich hebben gedifferentieerd. De ene stroom, die in theocratieën als een verenigd menselijk bestaan vloeide, splitste zich geleidelijk in tweeën – zoals ik

Blz. 189

gleich nachher zeigen werde, und nachher drei; und diesen drei Strömen stehen wir heute gegenüber.
Dasjenige, was sich aus diesem einen Strom der Theokratie ergeben
hat, will ich nachher in dem zweiten Teile nach der Übersetzung besprechen.
Meine Damen und Herren, die Theokratie, so wie sie in alten Zeiten
bestanden hat mit der Inspiration der Mysterienpriester, die hineinfloß
in die soziale Struktur, in das juristisch-moralische und auch in das
wirtschaftliche Leben, diese Theokratie wird, um nur das eine anzuführen, im wirtschaftlichen Leben bloß fertig, kann nur zustande kommen mit demjenigen, was im wirtschaftlichen Leben bis zur Landwirtschaft geht, mit demjenigen, was zu tun hat mit dem Verhältnis des Menschen zu Grund und Boden. Es lassen sich gebotartige Verhaltungsmaßregeln für das wirtschaftliche Leben herausgestalten aus der Inspiration, wenn das wirtschaftliche Leben in seiner Hauptsache im Grund und Boden, in der Landwirtschaft, Viehzucht und so weiter begründet ist.

zo dadelijk zal aantonen – en later in drieën; en het zijn deze drie stromen waarmee wij vandaag de dag worden geconfronteerd.
Ik ben van plan om later, in het tweede deel na de vertaling, te bespreken wat er uit deze ene stroom van theocratie is voortgekomen.
Dames en heren, de theocratie – zoals die in de oudheid bestond, waarbij de inspiratie van de mysteriepriesters doorwerkte in de maatschappelijke structuur, in het juridisch-morele leven en in het economische leven – kon binnen de economische sfeer slechts functioneren of ontstaan door zich te richten op zaken die de landbouw betroffen: namelijk de verhouding van de mens tot de grond. Uit een dergelijke inspiratie kunnen richtlijnen voor het economische leven worden afgeleid wanneer dat economische leven voornamelijk op de grond is gebaseerd – op landbouw, veeteelt en dergelijke.

Das beruht darauf, daß eben ein eigentümliches Verhältnis besteht zwischen dem Menschen, der an den Grund und Boden sich anschmiegt. Er hat in seinem Herzen dasjenige, was entgegenkommen kann dem, was aus der Theokratie herauskommt.
In dem Augenblicke, wo in der Entwickelung der Menschheit anfangen Handel und Gewerbe eine größere Rolle zu spielen, in dem Augenblicke wird es anders. Die alten, die ältesten Theokratien, sie können nur verstanden werden, wenn man weiß, daß im wesentlichen alles wirtschaftliche Leben auf der Zugehörigkeit des Menschen zu Grund und Boden beruht, daß Handel und Gewerbe gewissermaßen nur oben aufgesetzt waren. Sie waren ja da, aber sie entwickelten sich so, daß sie sich im Anschluß an die Verhältnisse in bezug auf Grund und
Boden, die Landwirtschaft entwickelten. Wir sehen in der Entwickelung der Menschheit, wie Handel und Gewerbe sich gewissermaßen emanzipieren von dem Landwirtschaftlichen, erst ganz in seinem Anfange im alten Griechenland, und dann deutlicher in dem alten römischen Reiche. Da sehen wir, wie gewissermaßen herauswächst wie etwas

Dit berust op het feit dat er een bijzondere band bestaat tussen de mens en de grond waarmee hij nauw verbonden is. Hij draagt in zijn hart iets dat kan reageren op wat uit de theocratie voortkomt. De situatie verandert zodra handel en nijverheid een grotere rol gaan spelen in de ontwikkeling van de mensheid. De oude – ja, de alleroudste – theocratieën zijn slechts te begrijpen als men beseft dat het gehele economische leven in wezen rustte op de verbondenheid van het individu met de grond, en dat handel en nijverheid er als het ware slechts bovenop lagen. Ze bestonden weliswaar, maar ontwikkelden zich in samenhang met de omstandigheden die de landbouw en het grondgebruik bepaalden. In de loop van de menselijke evolutie zien we hoe handel en nijverheid zich geleidelijk losmaken van de landbouw – eerst in een vroeg stadium in het oude Griekenland, en vervolgens duidelijker in het Romeinse Rijk. We zien hoe de menselijke activiteit op het gebied van handel en nijverheid zich losmaakt uit de sociale structuur en iets

Blz. 190

Selbständiges in der sozialen Struktur die Betätigung des Menschen im Handel und Gewerbe, und das gibt dem ganzen römischen Leben namentlich seine Konfiguration.
Als dasjenige, was sich für die Menschen aus dieser Emanzipation
ergab im römischen Reiche, tief zu Herzen ging den Gracchen, Tiberius
Sempronius Gracchus, Cajus Gracchus, als es in deren Herzen Wort
annahm, zur Tat wurde, da entstanden die großen sozialen Kämpfe des
alten Rom. Die erste Streikbewegung war im Grunde genommen im
alten Rom, als die Menschen hinauszogen auf den «Heiligen Berg» und
ihre Rechte verlangten, da entstand das Drängen nach einer Neugestaltung in die Zukunft hinein.
Und dasjenige, was man jetzt erst als etwas Selbständiges bemerkte, was früher hineingegliedert war in die ganze soziale Struktur, das ist die menschliche Arbeit, die ein besonderes Verhältnis von Mensch zu Mensch begründet. Wenn aus den Geboten heraus der Mensch weiß, er steht als ein Niedriggestellter einem Höhergestellten gegenüber, so fragt er nicht, wie er die Arbeit gestalten soll; dies ergibt sich aus dem menschlichen Verhältnis.

zelfstandigs wordt; precies dit geeft het Romeinse leven zijn kenmerkende vorm.
Toen de gevolgen van deze emancipatie voor de bevolking van het Romeinse Rijk de gebroeders Gracchus — Tiberius Sempronius Gracchus en Gaius Gracchus — diep beroerden, en toen dit besef in hun hart vorm kreeg en tot daden leidde, ontstonden de grote sociale strijdtonelen van het oude Rome. De eerste stakingsbeweging — in wezen die van het oude Rome, toen het volk naar de ‘Heilige Berg’ trok om zijn rechten op te eisen — markeerde het ontstaan van het streven om de toekomst opnieuw vorm te geven. Wat nu als iets afzonderlijks werd gezien — iets dat voorheen deel uitmaakte van de algehele maatschappelijke structuur — was menselijke arbeid, die een specifieke verhouding tussen mensen tot stand brengt. Wanneer iemand op grond van vaststaande regels weet dat hij als ondergeschikte tegenover een meerdere staat, vraagt hij zich niet af hoe het werk georganiseerd moet worden; dat wordt bepaald door de menselijke verhouding zelf.

In dem Augenblicke, wo die Arbeit als etwas Emanzipiertes, Selbständiges auftritt, ergibt sich die Frage: Wie stelle ich mich zu meinem Mitmenschen, damit meine Arbeit in der richtigen Weise sich hineingliedert in die soziale Struktur? – Handel, Gewerbe, Arbeit, das sind die drei wirtschaftlichen Faktoren, aus denen dann der Mensch angeregt wird, hervorzutreiben aus sich dasjenige, was das Recht ist, und auch, was die abgezogene Moral ist, die aus der Religion herausgezogene Moral. Und der Mensch fühlt sich dadurch veranlaßt, aus dem einen Strome der Theokratie zwei hervorgehen zu lassen: die alte Theokratie weiter gehen zu lassen und einen zweiten Strom, den
Strom, der im wesentlichen der Strom des Kriegerischen und namentlich des Juristischen ist, daneben fließen zu lassen.
Daher sehen wir, wie, indem die orientalische Kultur sich herüberentwickelt nach Europa unter dem Einflüsse von Handel, Gewerbe und Arbeit, das alte theokratische Denken übergeht in das juristische Denken, wie an die Stelle der alten Verhältnisse, die gar nicht Rechtsverhältnisse waren – versuchen Sie sich das klarzumachen noch aus der mosaischen Gesetzgebung -, sich entwickeln die Rechtsverhältnisse

Zodra arbeid zich als iets geëmancipeerds en zelfstandigs manifesteert, rijst de vraag: hoe verhoud ik mij tot mijn medemensen, zodat mijn arbeid op passende wijze in de maatschappelijke structuur integreert? Handel, industrie en arbeid – dat zijn de drie economische factoren die de mens ertoe aanzetten om vanuit zijn innerlijk zowel de aard van het recht als de moraliteit – die uit de religie is gedestilleerd, oftewel eruit is afgeleid – voort te brengen. Hierdoor wordt de mens ertoe bewogen om vanuit de ene stroom van de theocratie twee stromen te laten ontstaan: enerzijds de oude theocratie te laten voortbestaan, en anderzijds een tweede stroom ernaast te laten vloeien – een stroom die in wezen wordt gekenmerkt door het krijgshaftige en, bovenal, het juridische. Zo zien we hoe – naarmate de oosterse cultuur zich onder invloed van handel, industrie en arbeid tot de Europese cultuur ontwikkelt – het oude theocratische denken plaatsmaakt voor juridisch denken; hoe in de plaats van de oude verhoudingen (die in feite geen rechtsverhoudingen waren – probeer dit te doorgronden door naar de Mozaïsche wet te kijken) de juridische

Blz. 191

des Eigentums, die Verhältnisse, die ausdrücken sollen die Beziehungen von Mensch zu Mensch.
Man sieht das entstehen im Keime zur Zeit der Gracchen, später
mehr aufgehen zur Zeit des Diokletian; man sieht da, wie der zweite
Strom neben den ersten sich hinstellt, und man sieht dieses im ganzen
menschlichen Leben sich ausdrücken.
Man kann sagen: Im Oriente drüben, in den alten Theokratien war
das, was die Menschen als Geistiges über die übersinnlichen Welten
wissen sollten, alles selbstverständliche Theosophie. Theo-Sophia ist die
konkrete Weisheit, die empfangen wurde durch Inspiration.
Als der Strom nach Europa herübergeht, stellt sich neben ihn die
Jurisprudenz. Die Jurisprudenz kann keine Sophia mehr sein, denn sie
handelt nicht von etwas, was einem eingegeben wird, sondern von etwas,
was der Mensch selbst immer mehr und mehr im Verkehr von Mensch
zu Mensch entwickelt. Da wird das Urteil maßgebend.

eigendomsverhoudingen ontstaan: verhoudingen die bedoeld zijn om de onderlinge verbindingen tussen mensen tot uitdrukking te brengen.
Men ziet dit in de tijd van de Gracchen in een beginstadium opkomen, om later
tot volle ontplooiing te komen in de tijd van Diocletianus; men ziet hoe een tweede stroom naast de eerste komt te staan, en men ziet dit tot uitdrukking komen in het menselijk leven.
Men zou kunnen zeggen: in het Oosten, in de oude theocratieën, werd alle kennis die de mens over de bovenzinnelijke werelden – over het geestelijke – bezat, simpelweg als theosofie beschouwd.
Theosofie is concrete wijsheid die door inspiratie wordt ontvangen.
Wanneer de stroom zich naar Europa verplaatst, komt de rechtsgeleerdheid
ernaast te staan. Rechtsgeleerdheid kan niet langer ‘Sophia’ zijn, want zij houdt zich niet bezig met iets dat door inspiratie wordt overgedragen, maar met iets dat mensen zelf in toenemende mate ontwikkelen door hun onderlinge omgang. Hier wordt het menselijk oordeel de beslissende factor.

Da tritt an der Stelle der Sophia die Logik auf, und die Jurisprudenz, in die jetzt alle soziale Struktur hineingegossen wird, wird vorzugsweise logisch. Die Logik, die Dialektik entwickeln ihre Triumphe, nicht etwa in der Naturwissenschaft, sondern gerade in dem juristischen Leben, und alles menschliche Leben wird in diesen zweiten Strom, in die Logik hineingezwängt. Begriff des Eigentums, Begriff des persönlichen Rechtes, all das sind ja realisierte logische Kategorien.
Und die Sache hat eine so starke Kraft in dieser zweiten Strömung, daß diese Kraft auf die erste Strömung abfärbt. Aus der Theosophia wird eine Theologia. Der erste Strom wird also durchaus beeinflußt von dem zweiten Strom. Und wir haben jetzt nebeneinander ein Altbewahrtes, eine alte Theosophia, die, indem sie weniger lebendig, etwas dürrer, etwas magerer auch geworden ist, als sie in ihrer Jugend war, nun Theologia wird, und daneben die Jurisprudentia, die eigentlich in dieser Art alles umfaßt bis ins 15., 16., 17. Jahrhundert hinein, was in den verschiedenen Masken auftritt, die auch noch wirkt in dem gesamten wirtschaftlichen Leben der Menschheit.
Jurisprudenz wirkte auch in Adam Smith, auch wenn er das wirtschaftliche Leben in Betracht ziehen will. Lesen Sie Adam Smith einmal mit dem Gefühl, da rumort juristisches Denken;

Hier treedt de logica in de plaats van Sophia, en de rechtsgeleerdheid – waarin de gehele maatschappelijke structuur nu wordt gegoten – wordt overwegend logisch van aard. Logica en dialectiek vieren hun triomfen niet in de natuurwetenschap, maar juist op het gebied van het recht; het gehele menselijke leven wordt in deze tweede stroom gedwongen: de stroom van de logica. Het eigendomsbegrip, het begrip van persoonlijke rechten – dit zijn allemaal gerealiseerde logische categorieën. En deze tweede stroom oefent zo’n krachtige invloed uit dat hij overvloeit in de eerste. ‘Theosophia’ verandert in ‘Theologia’. Zo wordt de eerste stroom diepgaand beïnvloed door de tweede. We zien nu, zij aan zij, een eeuwenoud erfgoed – een oude ‘Theosophia’ die zich ontwikkelt tot ‘Theologia’ (en daarbij minder vitaal, wat droger en schraler is geworden dan in haar jeugd) – en daarnaast de ‘Jurisprudentia’. Deze laatste kracht, die in uiteenlopende gedaanten verschijnt, omvat alles tot in de 15e, 16e en 17e eeuw en blijft het gehele economische leven van de mensheid vormgeven. Ook bij Adam Smith was de rechtsgeleerdheid werkzaam, zelfs wanneer hij het economische leven onderzocht. Probeer Adam Smith eens te lezen met besef van het juridische denken dat onder de oppervlakte broeit;

Blz. 192

aber das Wirtschaftliehe Leben kommt herauf. Nun will er in die alten Begriffe des Juristischen – damals waren sie ja schon wiederum alt geworden -, da will er hineinzwängen, was als wirtschaftliches Leben in Komplikationen heraufkommt, nachdem das naturwissenschaftliche Denken die Technik und so weiter ergriffen hat.
Und so sehen wir, wie eine Zeitlang innerhalb der eigentlichen zivilisierten Menschheit die zwei Ströme sich herausbilden, die Theologia, die dann auf der einen Seite in die Wissenschaft einmündet – denn es ist ja überall nachzuweisen, wie die späteren Wissenschaften, auch die Naturwissenschaft, sich aus der Theologia heraus entwickeln.
Aber die Menschen haben mittlerweile das dialektisch-logische Denken
gelernt, das tragen sie jetzt in alles hinein, auch in die Wissenschaft.
Und so entwickelt sich die neuere Zeit. Mit überwältigender Komplikation kommen die sozialen Verhältnisse, die wirtschaftlichen Verhältnisse herauf. Die Menschen sind gewohnt noch an das theologisch juristische Denken, und das tragen sie nun noch extra in die Naturwissenschaft hinein. In der Naturwissenschaft bemerkt man es nicht mehr.

maar het economische leven komt op. Nu probeert men de complexiteit van dit opkomende economische leven – dat ontstond nadat het wetenschappelijk denken vat had gekregen op technologie en dergelijke – te dwingen in oude, juridische begrippen (begrippen die destijds eigenlijk al verouderd waren).
Zo zien we gedurende enige tijd twee stromingen ontstaan binnen de beschaafde mensheid: de ‘theologia’, die uiteindelijk uitmondt in de wetenschap – want overal valt aan te tonen dat de latere wetenschappen, waaronder de natuurwetenschap, uit de ‘theologia’ zijn voortgekomen.
Men had zich inmiddels echter het dialectisch-logische denken eigen gemaakt en paste dit nu op alles toe, ook op de wetenschap.
Op deze wijze ontwikkelde zich de moderne tijd. Er ontstonden maatschappelijke en economische verhoudingen van een overweldigende complexiteit. Men was nog steeds gewend aan theologisch-juridisch denken en droeg dit ook over op de natuurwetenschap – al wordt die invloed binnen de natuurwetenschap zelf niet meer bewust waargenomen.

Man glaubt nicht, wenn man das Auge über das Mikroskop hält, oder wenn man durch das Teleskop in den Sternenhimmel hineinschaut, oder wenn man gar ein niederes Tier zergliedert, um daran den Organismus zu studieren, man glaubt es nicht, daß man eine historische Phase des menschheitlichen Denkens da hineingetragen hat, und nicht etwas Absolutes. Und so nimmt in der neueren Zeit dieses naturwissenschaftliche Denken durchaus die Menschheit, die Zivilisation in Anspruch: es soll über alles so gedacht werden, wie naturwissenschaftlich gedacht wird. Das ist heute nicht etwa bloß in den Gebildeten sitzend, das sitzt in der ganzen Menschheit, bis in den primitivsten Menschen hinein.
Ich möchte nicht mißverstanden werden auch hier, aber ich möchte eine Bemerkung machen. Wenn heute so etwas auseinandergesetzt wird, wie ich es zum Beispiel in bezug auf die Erziehung in den verflossenen Tagen tat, da muß auch dasjenige hineingebracht werden, was vom Spirituellen aus die Naturwissenschaft beleuchtet. Wenn der heutige Mensch, der an der Naturwissenschaft herangebildet ist, an diese Dinge herankommt, dann findet er: Ja, was da gesagt wird, das steht nicht in

Wanneer men het oog aan een microscoop zet, of door een telescoop naar de sterrenhemel tuurt, of zelfs een nederig schepsel ontleedt om het organisme ervan te bestuderen, beseft men niet – men beseft het simpelweg niet – dat men daarbij een specifieke historische fase van het menselijk denken hanteert, in plaats van iets absoluuts. Zo is deze wetenschappelijke denkwijze in de moderne tijd volledig gaan domineren over de mensheid en de beschaving: de verwachting is dat alles door de bril van het wetenschappelijk denken moet worden bekeken. Deze houding beperkt zich niet tot de ontwikkelde klassen; ze doordringt de gehele mensheid en reikt zelfs tot de meest primitieve individuen.
Ik wil hier niet verkeerd begrepen worden, maar ik wil graag een opmerking maken. Wanneer kwesties worden uiteengezet zoals die welke ik onlangs met betrekking tot het onderwijs heb besproken, is het essentieel om perspectieven te betrekken die de natuurwetenschap vanuit een spiritueel standpunt belichten. Wanneer de moderne mens – gevormd door een wetenschappelijke opvoeding – met deze ideeën in aanraking komt, is de reactie vaak: “Welnu, wat hier wordt gezegd, staat niet in

Blz. 193

einem Physiologiebuch; was da gesagt wird, das habe ich nicht gehört vom physiologischen Katheder herunter, also ist es falsch.
Man setzt nicht voraus, daß dasjenige, was dort nicht gesagt werden kann, daß
all das, was von mir in bezug auf Naturwissenschaftliches gesagt ist, durchaus nachgeprüft ist, daß es voll berücksichtigt dasjenige, was im Physiologiebuch steht, und was vom Katheder herunter als Physiologie gelehrt wird. Aber es ist die Menschheit heute so gestaltet, daß man gar nicht weiß, wie das eine aus dem anderen heraus sich ergibt. Und so ist heute die glänzende Naturwissenschaft, die ja voll anerkannt wird innerhalb des Anthroposophischen, diese Naturwissenschaft ist heute – nicht durch das, was sie selber sagt, sondern durch die Menschen, durch die Art, wie die Menschen sie auffassen – ein Hemmnis. Und ich möchte sagen, man kann es in der Entwickelung der neuesten Menschheit handgreiflich machen, wie sie ein Hemmnis ist.
Sehen Sie, da gab es einen Menschen, der Ihnen seinem Namen nach gut bekannt ist, Karl Marx, der in der neueren Zeit besonders eindringlich für Millionen und Millionen von Menschen über das soziale Leben
geredet hat.

de fysiologieboeken; ik heb dit nooit vanaf het katheder van de fysiologiedocent gehoord – dus moet het wel onjuist zijn.”
Er wordt niet van uitgegaan dat alles wat ik over natuurwetenschappen heb gezegd – of zelfs datgene wat daar niet in uitgedrukt kan worden – volledig is geverifieerd, of dat het volledig rekening houdt met de inhoud van fysiologieleerboeken en wat er vanuit de collegezaal als fysiologie wordt onderwezen. Toch is de huidige staat van de mensheid zodanig dat mensen geen idee hebben hoe het een uit het ander voortkomt. En zo is briljante natuurwetenschap – die binnen de antroposofische beweging volledig wordt erkend – tegenwoordig een belemmering geworden; niet vanwege wat de wetenschap zelf zegt, maar vanwege de mensen – vanwege de manier waarop ze het waarnemen. En ik zou zeggen dat men binnen de context van de moderne menselijke ontwikkeling heel tastbaar kan aantonen hoe het als een belemmering werkt.
Neem bijvoorbeeld een man wiens naam u welbekend is: Karl Marx – iemand die in recentere tijden met grote impact tot miljoenen mensen sprak over het sociale leven.

Wie hat er geredet? Nun, er hat geredet, wie der repräsentative Mensch des naturwissenschaftlichen Zeitalters über das soziale Leben reden muß.
Stellen wir uns einmal vor Augen, wie dieser repräsentative Mensch
reden muß. Der Naturwissenschafter, der hat die Gedanken im Kopfe.
Darauf gibt er nicht viel; er gibt erst etwas auf die Gedanken, wenn sie
sich ihm verifiziert haben unter dem Mikroskop oder durch einen anderen Versuch oder durch irgendeine Beobachtung. Aber dasjenige, was
er beobachtet, das muß ganz vom Menschen abgesondert sein, das darf
nicht irgendwie verknüpft sein, das muß herangetragen sein. Und so
muß derjenige, der naturwissenschaftlich denkt, einen Abgrund sehen
zwischen seinem Denken und dem, was ihm herangetragen wird.
Nun, Karl Marx hat dieses Denken, das man nicht heranlassen will
an die äußere Welt, zwar nicht ganz im Sinne der neuesten Naturwissenschaft gelernt, möchte ich sagen, aber er hat es in einer älteren Form gelernt als Hegelsche Dialektik. Es ist im Grunde genommen nur eine andere Färbung des naturwissenschaftlichen Denkens. Da, als er dieses Denken des modernen Menschen lernte, da stand er in seinem Milieu drinnen.

Hoe sprak hij? Wel, hij sprak precies zoals de representatieve figuur van het wetenschappelijke tijdperk noodzakelijkerwijs over het maatschappelijk leven spreekt.
Laten we ons voor de geest halen hoe zo’n representatieve figuur moet spreken. De natuurwetenschapper draagt gedachten met zich mee.
Hij hecht daar niet veel waarde aan; hij waardeert gedachten pas zodra ze voor hem zijn geverifieerd onder de microscoop, of door middel van een ander experiment of een andere waarneming. Toch moet datgene wat hij waarneemt volledig losstaan van de mens; het mag op geen enkele wijze daarmee verbonden zijn; het moet iets zijn dat hem van buitenaf wordt aangereikt. Wie op natuurwetenschappelijke wijze denkt, ziet zich dan ook genoodzaakt een kloof waar te nemen tussen zijn eigen denken en datgene wat hem wordt voorgelegd.
Nu heeft Karl Marx – hoewel hij deze denkwijze (die afstand wil bewaren tot de buitenwereld) strikt genomen niet in de geest van de meest recente natuurwetenschap heeft verworven – haar wel in een eerdere vorm leren kennen: als de Hegeliaanse dialectiek. In wezen is dit slechts een andere nuance van wetenschappelijk denken. En toen hij zich deze voor de moderne mens kenmerkende denkwijze eigen maakte, was hij diep geworteld in zijn eigen specifieke milieu.

Blz. 194

Aber er war Repräsentant des naturwissenschaftlichen Zeitalters, da konnte er ja gar nichts damit anfangen. Er war ein Deutscher, er stand drinnen in der deutschen logisch-dialektischen Denkweise. Aber aus der heraus konnte er nichts anfangen, geradeso wie der Naturwissenschafter nichts anfangen kann mit seinen Gedanken. Er wartet, was ihm das Mikroskop oder Teleskop zeigt. Das muß von außen kommen. Karl Marx konnte mit seinen Gedanken nichts
anfangen. Und da er schon einmal aus seiner Haut nicht herausfahren konnte, fuhr er aus Deutschland heraus und ging nach England. Da traten ihm die sozialen Verhältnisse von außen gegenüber, wie dem Naturwissenschafter das Mikroskop oder Teleskop. Da hatte er eine Außenwelt. Da konnte er so reden und eine soziale Theorie nach naturwissenschaftlichem Muster begründen, wie der Naturwissenschafter seine Theorie begründet. Und weil diese Denkweise den Leuten tief im Leibe sitzt, wurde das ungeheuer populär. Und weil nun schon einmal das, was sich bloß auf die äußere Natur bezieht, maßgebend ist, wenn man über den Menschen so redet wie über die äußere Natur, wie es Karl Marx getan hat, so schaut das alles, was man über den Menschen sagt, auch über seine sozialen Verhältnisse, so aus, wie wenn es Natur wäre.

Maar hij was een vertegenwoordiger van het natuurwetenschappelijke tijdperk; daar kon hij natuurlijk helemaal niets mee beginnen. Hij was een Duitser; hij bevond zich midden in de Duitse logisch-dialectische denkwijze. Maar daaruit kon hij niets halen, net zoals de natuurwetenschapper niets kan beginnen met zijn gedachten. Hij wacht af wat de microscoop of de telescoop hem laat zien. Dat moet van buitenaf komen. Karl Marx kon met zijn gedachten niets beginnen. En aangezien hij niet uit zijn eigen huid kon stappen, verliet hij Duitsland en ging naar Engeland. Daar werd hij van buitenaf geconfronteerd met de sociale verhoudingen, net zoals de natuurwetenschapper met de microscoop of telescoop. Daar had hij een buitenwereld. Toen kon hij zo spreken en een sociale theorie volgens een natuurwetenschappelijk model onderbouwen, zoals de natuurwetenschapper zijn theorie onderbouwt. En omdat deze manier van denken diep in het wezen van de mensen zit, werd het enorm populair. En omdat nu eenmaal datgene wat zich louter op de uiterlijke natuur betrekt, doorslaggevend is, wanneer men over de mens spreekt zoals over de uiterlijke natuur, zoals Karl Marx heeft gedaan, lijkt alles wat men over de mens zegt,
ook over zijn sociale verhoudingen, alsof het de natuur zelf is.

Was ich über den Jupiter sage, was ich über das Veilchen sage, was ich über den Regenwurm sage, das kann ich in Island ebenso sagen wie in Neuseeland, und in England ebenso wie in Rußland. Das gilt für die ganze Welt. Da brauche ich mich nicht zu konkretisieren, das muß allgemein gelten.
Wenn man also nach dem Muster des Naturwissenschaftlichen eine soziale Theorie begründet, so begründet man scheinbar etwas, was über die ganze Erde hin gilt, was überall daraufgesetzt werden kann. Das ist überhaupt die Eigentümlichkeit der juristisch-staatlichen Denkweise, die nur ihren Gipfelpunkt in dem Marxismus gefunden hat, daß sie das Allgemein-Abstrakte wie ein allgemeines Kleid überall draufsetzen will. Das finden Sie schon da, wo noch gar nicht sozialistisch, sondern nur juristisch-logisch gedacht wird, zum Beispiel bei Kant mit dem kategorischen Imperativ, der Ihnen ja vielleicht auch als etwas Ausländisches bekannt sein wird.
Meine Damen und Herren, dieser kategorische Imperativ, der sagt:

Wat ik over Jupiter zeg, wat ik over het viooltje zeg, wat ik over de regenworm zeg, dat kan ik net zo goed in IJsland zeggen als in Nieuw-Zeeland, en in Engeland net zo goed als in Rusland. Dat geldt voor de hele wereld. Ik hoef daar niet concreet op in te gaan, het moet algemeen gelden.
Als men dus naar het voorbeeld van de natuurwetenschappen een sociale theorie onderbouwt, dan onderbouwt men schijnbaar iets dat over de hele aarde geldt, dat overal op toegepast kan worden. Dat is juist het eigenaardige aan de juridisch-staatsrechtelijke denkwijze, die pas in het marxisme haar hoogtepunt heeft gevonden, dat men het algemene en abstracte als een soort universele mantel overal overheen wil leggen. Dat ziet u al daar waar nog helemaal niet socialistisch, maar alleen juridisch-logisch wordt gedacht, bijvoorbeeld bij Kant met de categorische imperatief, die u wellicht ook als iets vreemds bekend zal zijn.
Dames en heren, deze categorische imperatief, die zegt:

Blz. 195

Handle so, daß die Maxime deines Handelns für jeden Menschen gelten kann. – Im konkreten Leben läßt sich das nicht anwenden, denn man kann niemandem sagen: Laß dir vom Schneider deinen Rock so machen, daß er für jeden Menschen passen kann. Aber nach diesem Muster, das überhaupt das logische Muster ist, nach diesem Muster ist schon das alte juristisch-staatliche Denken geformt. Das erreicht seinen Gipfelpunkt im marxistisch-sozialen Denken.
Und so sieht man, wie zuerst realisiert, verwirklicht wird dasjenige, was durch Marx auf naturwissenschaftliche Art beobachtet ist, indem er deutsches Denken betätigte am englischen Wirtschaftsdasein.
Nun wird es wieder zurückgetragen nach Mitteleuropa. Da lebt es sich in den Willensimpulsen der Menschen aus. Und dann wird es noch weitergetragen ganz nach dem Osten. Im Osten nun ist sogar vorbereitet dieses Überstülpen des rein Abstrakten über die konkret menschlichen Verhältnisse. Denn im Osten sehen wir, wie dem Marx schon vorgearbeitet hat Peter der Große.

Handel zo, dat de maxime [de praktische regels] van uw handeling op ieder mens van toepassing kan zijn. In de praktijk is dit niet toepasbaar; men kan immers niet tegen iemand zeggen: “Laat uw kleermaker uw jas zo maken dat hij iedereen past.” Toch is juist dit patroon – dat in feite het logische patroon is – hetgeen de oude juridische en staatkundige denkwijze heeft gevormd. Dit bereikte zijn hoogtepunt in het marxistisch-socialistische denken.
Zo zien we de verwezenlijking en actualisering van wat Marx waarnam via een natuurwetenschappelijke benadering – waarbij Duitse denkpatronen werden toegepast op de economische realiteit van Engeland. Nu wordt dit teruggevoerd naar Centraal-Europa, waar het zich manifesteert in de impulsen van de menselijke wil.
Van daaruit wordt het nog verder gedragen, helemaal tot in het Oosten. In het Oosten was het toneel al bereid voor deze oplegging van het louter abstracte aan de concrete menselijke omstandigheden; daar zien we immers hoe Peter de Grote de weg voor Marx al had geëffend.

Peter der Große hat schon den Westen in das russische Leben hineingeschoben, während Rußland in seiner Seele vielfach orientalischen Charakter trägt und die
Menschen die Theokratie noch stark im Leibe haben, wurde durch ihn das Juristisch-Staatliche hineingetragen und Petersburg mehr im Westen, neben Moskau gesetzt.
Man verstand nicht, daß das zwei Welten sind, Petersburg Europa ist und Moskau Rußland ist, wo noch tief hineinspielt die orientalische Theokratie in ihrer Reinheit. So daß, als dann Solowjow eine Philosophie bildete, sie natürlich nicht so wurde wie die dialektisch-naturwissenschaftliche Philosophie des Herbert Spencer, sondern sie wurde theosophisch. Aber Solowjow ist Moskau. Solowjow ist nicht Petersburg. Ich meine auch nicht, daß in Rußland nur so die Dinge geographisch getrennt werden können. Dostojewski, er mag noch so sehr an Moskau gekettet sein, Dostojewski, er mag noch so weit nach Osten
gehen, ist Petersburg. Und die Erlebnisse in Rußland verlaufen zwischen Petersburg und Moskau. Moskau ist Asien, theokratisch angeschaut, heute noch; Petersburg ist Europa.
Und in Petersburg wurde bereits vorbereitet auf staatlich-juristische Art dasjenige, was dann der Leninismus vollständig an Rußland verbrochen hat, wo etwas dem russischen Wesen so Fremdes,

Peter de Grote introduceerde het Westen in het Russische leven; maar hoewel
de Russische ziel een grotendeels oosters karakter draagt – en de bevolking diep doordrongen blijft van theocratie – introduceerde hij het juridisch-staatkundige element en stichtte hij Sint-Petersburg als een westerse tegenhanger van Moskou.
Men begreep niet dat dit twee werelden zijn: Sint-Petersburg is Europa, terwijl Moskou Rusland is – een plek waar de oosterse theocratie in haar zuivere vorm nog steeds een diepgaande invloed uitoefent.
Toen Solovjov vervolgens een filosofie ontwikkelde, nam deze niet de vorm aan van de dialectische, natuurwetenschappelijke filosofie van Herbert Spencer;
in plaats daarvan werd ze theosofisch. Toch vertegenwoordigt Solovjov Moskou; Solovjov is niet Sint-Petersburg. Evenmin wil ik suggereren dat de zaken in Rusland uitsluitend langs geografische lijnen kunnen worden gescheiden. Dostojevski – hoezeer hij ook verbonden was met Moskou, hoe ver naar het oosten hij zich ook mocht begeven – hoort bij Sint-Petersburg. En de loop der gebeurtenissen in Rusland speelt zich af tussen Sint-Petersburg en Moskou. Moskou is Azië – gezien door een theocratische bril, zelfs vandaag de dag nog; Sint-Petersburg is Europa.
En in Sint-Petersburg werd reeds de basis gelegd – op een staatkundig-juridische wijze – voor wat het leninisme later volledig aan Rusland zou opleggen: het opdringen van iets dat volkomen vreemd was aan de Russische geest –

Blz. 196

aber als die letzte Konsequenz des westeuropäischen Wesens aufgeprägt wurde, als etwas Abstraktes, so Fremdes, daß man sagen kann: Ebensogut hätte man dasjenige, was Lenin da in Rußland gemacht hat, auf dem Monde
oder irgendwo anders machen können. Es kam gar nicht in Betracht, daß das Rußland ist, wo gerade Lenin regieren wollte.
So haben sich allmählich die Verhältnisse ergeben, daß man gar nicht sich konkretisiert, indem man auf das Soziale hinsieht. Aber das muß man, meine Damen und Herren. Man muß sich klar sein darüber, daß in der Entwicklung der Menschheit das geistige Leben früher entstanden ist als das juristisch-staatliche, daß das als ein zweiter Strom sich neben den ersten gestellt hat, und daß vielleicht jetzt auch etwas anderes eintreten muß, als dieses bloße Abfärben der Jurisprudenz auf die Theosophie, so daß sie sie in die Theologie verwandelt; daß vielleicht das geistige Leben neu erwachen muß in einer neuen Form.
Denn die Sache ist doch so, daß die Evolution der Menschheit so vor sich ging, daß mancherlei aus dem geistigen Leben der alten Zeit seine Form in sich noch behalten hat.

maar dat wel de uiterste consequentie vormde van de West-Europese geest – als iets abstracts en zo vreemds dat men zou kunnen zeggen: Wat Lenin in Rusland deed, had net zo goed op de maan of waar dan ook kunnen gebeuren. Het feit dat Lenin juist in Rusland wilde regeren, deed er niet toe.
De omstandigheden hebben geleid tot een situatie waarin men er niet in slaagt concreet te worden wanneer men naar het maatschappelijke aspect kijkt. Toch moet men dat wel doen, dames en heren. Men moet zich realiseren dat in de loop van de menselijke evolutie het geestelijk leven eerder ontstond dan de rechts- en staatsorde – dat het zich als een tweede stroom naast de eerste vestigde – en dat er nu wellicht iets anders moet gebeuren dan slechts het overdragen van de rechtswetenschap op de theosofie (waardoor deze in theologie verandert); dat het geestelijk leven wellicht in een nieuwe vorm opnieuw moet ontwaken.
Want het is een feit dat de menselijke evolutie zich zo heeft voltrokken, dat diverse elementen uit het geestelijk leven van de oudheid hun oorspronkelijke vorm hebben behouden.

Es hat nicht bloß den Talar und das Barett, es hat auch die Gedankenformen behalten. Diese Gedankenformen, die passen nicht mehr auf eine Welt, in die Handel, Gewerbe und Arbeit hineingetragen wurden als emanzipiert, so daß das
geistige Leben heute vielfach als ein abgesondertes Glied neben dem übrigen Leben steht, am meisten, je mehr man nach Westen kommt.
In Rußland, in Moskau-Rußland ist es noch am wenigsten der Fall.
In Mitteleuropa drehen sich alle Kämpfe, auch die sozialen, darum, daß man kein rechtes Verhältnis findet zwischen dem dialektisch-juristisch-staatlichen Element und dem theokratischen Element. Man weiß nicht, ob man nun den Talar und das Barett behalten kann, wenn man sich als Richter hinsetzt, oder ob man sie ausziehen soll. Die Rechtsanwälte schämen sich heute schon damit, die Richter finden noch etwas sehr Würdiges dabei, den Talar anzuhaben. Man weiß es nicht. In Mitteleuropa ist ein starker Kampf; in Westeuropa ist das Theokratische sehr stark konserviert in dem geistigen Leben, sehr stark in den Gedankenformen konserviert.
Aber der zweite Strom in der Menschheit hat sich ja herauf entwickelt.

Niet alleen de toga en de baret zijn behouden gebleven, maar ook de denkvormen. Deze denkvormen passen niet meer bij een wereld waarin handel, industrie en arbeid als geëmancipeerde krachten zijn binnengekomen; met als gevolg dat het geestelijk leven tegenwoordig vaak als een afzonderlijke entiteit naast de rest van het leven staat – een tendens die sterker wordt naarmate men zich meer naar het westen begeeft.
In Rusland – in het Rusland van Moskou – is dit het minst het geval.
In Centraal-Europa draaien alle conflicten – ook de sociale – om het onvermogen om een juiste verhouding te vinden tussen het dialectisch-juridisch-staatkundige element en het theocratische element. Men weet niet of men de toga en baret moet aanhouden wanneer men als rechter zitting houdt, of dat men ze moet afleggen.
Juristen voelen zich er tegenwoordig al ongemakkelijk bij, terwijl rechters het dragen van de toga nog steeds iets zeer waardigs vinden. Er is geen consensus. In Centraal-Europa woedt een hevige strijd; in West-Europa blijft het theocratische element sterk bewaard binnen het geestelijk leven – sterk bewaard, wel te verstaan, binnen de denkvormen.
Toch heeft de tweede stroom in de mensheid zich wel degelijk ontwikkeld.

Blz. 197

Wir haben auf der einen Seite den Menschen, wenn wir das als Symptom
betrachten, wunderbar konservierend das Alte – Talar, Barett – und
nun möchte man sehen, daß er Talar und Barett ausziehe und darunter
etwas anderes hätte, ein zweites, ob es nun ein Königsmantel oder ein
Kriegermantel sei, aber es müßte etwas sein, was nun in das Rechtsverhältnis, in das Staatsverhältnis sich hineinstellt. Und so, ich möchte
sagen, wenn man ihm auf der Straße heute begegnet, möchte man ihm,
um ihn als einen vollständigen Menschen zu sehen, Talar und Barett
ausziehen und darunter etwas wie eine Art Kriegermantel finden, oder
etwas, was in die Juristenstube paßt; dann würde man die zwei Strömungen im Menschen nebeneinander lebend haben.
Ich muß Ihnen gestehen – nicht wahr, es ist scherzhaft ausgesprochen,
aber es ist doch sehr real gemeint -, wenn ich heute einem Menschen in
Talar und Barett auf der Straße begegne, so kommt mir der Gedanke:
Ja, wenn du jetzt einen Brief schreiben solltest, du wüßtest doch nicht,
sollst du 768 vor Christi Geburt schreiben, oder sollst du schreiben,
weil doch wiederum vielleicht in diesem Talar drinnen ein Rechtsgelehrter ist, 1265 nach Christi Geburt?

Enerzijds zien we het individu – en ik beschouw dit als een symptoom – dat op bewonderenswaardige wijze het oude in stand houdt: de toga en de baret. Toch zou men graag zien dat hij die toga uitdoet en de baret afzet en daaronder iets anders onthult – een tweede laag, zoals een koninklijke mantel of een krijgersmantel – iets dat een directe verbinding aangaat met de wereld van het recht en de staat. Sterker nog, als men vandaag de dag zo iemand op straat tegenkomt, zou men – om hem als een volledig mens te kunnen zien – het liefst de toga willen uitdoen en baret van zijn hoofd willen halen om daaronder iets als een krijgersmantel aan te treffen, of wellicht iets dat past bij het studeervertrek van een jurist; op die manier zou men zien hoe de twee stromingen in die persoon naast elkaar bestaan.
Ik moet u bekennen – en begrijp me goed, dit is half grappend bedoeld, al is de gedachte erachter zeer serieus – dat wanneer ik vandaag de dag iemand in toga en met baret op straat tegenkom, de gedachte bij me opkomt: “Als u nu een brief zou schrijven, zou u niet weten of u die moet dateren op 768 v.Chr. of – aangezien er in die toga wellicht een rechtsgeleerde schuilgaat – op 1265 n.Chr.”

Man kommt mit dem Datum nicht zurecht, weil Vergangenheit, ältere und mittlere Vergangenheit – Gegenwart braucht man dabei noch gar nicht zu berücksichtigen, auf das heutige Datum würde ich zuletzt kommen bei der Sache – weil sich weiter zurückliegende Vergangenheit und weniger weit zurückliegende Vergangenheit nebeneinanderstellen als zwei Strömungen. Und sie stellen sich so nebeneinander wie Moskau und Petersburg.
Und man hat die Frage vor sich: Wie kommt wirkliche Organisation, wirkliche Gliederung hinein in dasjenige, was heute nebeneinander steht? Diese Zweigliederung, die ich bis jetzt angeführt habe, werden wir dann auslaufen sehen in eine Dreigliederung in der modernen Zeit, wo die drei Glieder ebenso nebeneinander stehen.
Dreigliederung, meine Damen und Herren, ist ja nicht so gemeint, daß man jetzt eine schöne Einheit hat im sozialen Leben und nun drei Schnitte machen soll, daß die drei Glieder sich nebeneinander entwickeln, sondern die Dreigliederung ist so gemeint, daß sie da ist, wie im Menschen die drei Glieder sind: Kopf-Nervensystem, das rhythmische System und das Stoffwechselsystem. Nur müssen die ordentlich zusammenwirken,

Het is lastig om greep te krijgen op de chronologie, omdat het verleden – zowel het verdere als het recentere verleden (het heden hoeven we nog niet eens in beschouwing te nemen; de huidige tijd zou ik pas als laatste behandelen) – zich voordoet als twee stromingen die naast elkaar bestaan. Ze staan naast elkaar, net zoals Moskou en Sint-Petersburg dat doen.
En we staan voor de vraag: hoe kan er werkelijke ordening – werkelijke geleding – worden gebracht in wat momenteel naast elkaar bestaat? We zullen zien hoe deze tweeledige structuur, die ik tot nu toe heb beschreven, zich in de moderne tijd ontwikkelt tot een drieledige structuur, waarin de drie elementen eveneens naast elkaar staan.
De drieledige structuur, dames en heren, moet niet zo worden begrepen dat men het ene, samenhangende maatschappelijke leven simpelweg in drieën deelt, zodat de drie delen naast elkaar ontstaan; ze is veeleer bedoeld om te bestaan zoals de drie systemen in de mens bestaan: het zenuw-zintuigstelsel, het ritmische systeem en het stofwisselingssysteem. Het komt erop aan dat ze goed

Blz. 198

und es muß jedem das Seine zugeteilt werden.
Wenn der Verdauungsorganismus wenig arbeitet und zuviel von seiner
Arbeit an den Kopf abgibt, dann entstehen allerlei migräneartige
Krankheiten.
Wenn das geistige Glied des sozialen Organismus nicht ordentlich
arbeitet, zuviel, sagen wir, an das Wirtschaftliche abgibt, denn das ist
der Kopf heute des sozialen Organismus, dann entstehen allerlei soziale
Krankheiten.
So muß man diese Dinge mit der Entwickelung, mit der Evolution
der Menschheit in Zusammenhang bringen, wenn man hineinsehen will
in das soziale Leben. Dieses gestattet am allerwenigsten eine Oberflächenansicht. So müssen wir schon dahin kommen, in Talar und
Barett solche Formen hineinzubringen, die einem nun auch möglich
machen, die zwei geschichtlichen Daten ineinander zu denken. Das ist
dann Gegenwart. Sonst bleibt Vergangenheit Vergangenheit mit den
nebeneinanderlaufenden Strömungen, die heute eben gerade als der
Urgrund der sozialen Krankheit in der Welt dastehen, wenn es auch
die Menschen nicht glauben. Das Weitere will ich dann im dritten Teile
meines heutigen Vortrages sagen.

samenwerken en dat elk zijn eigen, passende functie vervult. Als het spijsverteringsstelsel weinig werk verricht en te veel van zijn activiteit afwentelt op het hoofd, ontstaan er allerlei migraine-achtige klachten.
Wanneer het geestelijke deel van het sociale organisme niet naar behoren functioneert – wanneer het, laten we zeggen, te zeer toegeeft aan de economische sfeer (die immers tegenwoordig het hoofd van het sociale organisme vormt) – dan ontstaan er allerlei maatschappelijke kwalen.
Men moet deze zaken dus in het licht van de ontwikkeling en evolutie van de mensheid beschouwen als men inzicht wil krijgen in het sociale leven; een gebied dat zich allerminst leent voor een oppervlakkige blik. We moeten daarom tot een punt komen waarop we vormen kunnen introduceren – als het ware gesymboliseerd door de academische toga en baret – die ons in staat stellen deze twee historische tijdperken als met elkaar verweven te zien. Dat is wat het heden vereist. Anders blijft het verleden slechts verleden, waarbij de parallelle stromingen ervan blijven voortbestaan als de dieperliggende oorzaak van de maatschappelijke kwalen in de wereld – ook al geloven mensen dat niet. Op het vervolg zal ik ingaan in het derde deel van de lezing van vandaag.

Meine Damen und Herren, da die Zeit vorgeschritten ist, werde ich
dasjenige, was ich heute noch zu Ihnen zu sagen habe, sehr kurz halten.
Es führt uns ja auch bereits in die Gegenwart, in diese Tage herein, und daher werde ich mir das Wesentlichste aufzusparen haben auf den nächsten Vortrag. Was ich heute noch sagen möchte, ist dieses: Zu jenen zwei Strömungen, die ich charakterisiert habe, kommt immer mehr und mehr von dem Beginn des 15. bis 16. Jahrhunderts an, am deutlichsten aber im 19. Jahrhundert, ein dritter Strom. Er kommt um so deutlicher hinzu, je mehr sich die Kultur nach dem Westen bewegt. Es kommt zu demjenigen, was ursprünglich theokratisch angepaßt war dem Grund und Boden, der Landwirtschaft, zu dem kommt hinzu in den mittleren Gegenden das Juristische, das angepaßt ist Handel, Gewerbe, Arbeit.
Und im Westen kommt nun hinzu immer mehr und mehr das, was man später begreift unter dem Namen des Industriellen, des eigentlich Industriellen mit all dem, was technisch sich diesem Industriellen einfügt.

Dames en heren, aangezien het al laat is, zal ik het bij wat ik u vandaag nog te zeggen heb, zeer kort houden. De materie leidt ons immers al naar het heden – naar de tijd waarin wij nu leven – zodat ik de meest essentiële punten zal moeten bewaren voor de volgende voordracht. Wat ik vandaag wil zeggen, is dit: aan de twee stromingen die ik heb geschetst, wordt een derde stroom toegevoegd – in toenemende mate vanaf de overgang van de 15e naar de 16e eeuw, maar het duidelijkst in de 19e eeuw. Deze derde stroom treedt des te duidelijker naar voren naarmate de cultuur zich naar het Westen verplaatst. Naast datgene wat oorspronkelijk theocratisch van aard was – afgestemd op het land, de bodem en de landbouw – ontstaat in de centrale gebieden een juridisch element dat is afgestemd op handel, nijverheid en arbeid. En in het Westen komt daar in toenemende mate bij wat later onder de term ‘industrieel’ is gaan vallen: de werkelijk industriële sfeer, met alle technische aspecten die daarmee samenhangen.

Blz. 199

Bedenken Sie nur, was die Einfügung des eigentlichen industriellen
Elements in die Evolution der Menschheit bedeutet. Die heutigen Verhältnisse ließen sich leicht umrechnen auf dasjenige, was ich jetzt anführen will, aber ich will es für einen etwas früheren Zeitpunkt anführen, ungefähr für die achtziger Jahre des vorigen Jahrhunderts. Da konnte man schon sagen: Wenn man die physischen Menschen auf der Erde zählen würde, man würde etwa 1500 Millionen Menschen finden.
Aber das ist nicht die richtige Bevölkerung der Erde. Das wäre nur die
richtige Bevölkerung der Erde, wenn wir noch im tiefen Altertum drinnen lebten, wo die Menschen im wesentlichen alle Arbeit verrichteten
durch ihre Hände oder durch dasjenige, was etwa zusammenhing mit
dem Menschen, so wie die Hand beim Führen des Pfluges oder beim
Führen des Pferdes und so weiter. Es war bereits im 19. Jahrhundert
eingezogen in die Erdenwelt eine ganz neue Bevölkerung; die Maschinen, die dem Menschen einen Teil der Arbeit abgenommen haben.

Denk eens na over wat het betekent als het eigenlijke industriële element er in de evolutie van de mensheid bijkomt. Hoewel de huidige omstandigheden zich gemakkelijk zouden laten vertalen in de termen die ik ga gebruiken, geef ik er de voorkeur aan de situatie te schetsen zoals die in een iets eerder tijdperk bestond – grofweg in de jaren tachtig van de negentiende eeuw. Zelfs toen al kon men zeggen: als men de fysieke mensen op aarde zou tellen, zou men uitkomen op ongeveer 1500 miljoen mensen. Toch vertegenwoordigt dat niet de werkelijke bevolking van de aarde. Dat cijfer zou slechts kloppen als we nog in de verre oudheid leefden, een tijd waarin mensen vrijwel al hun werk met de eigen handen verrichtten – of met hulpmiddelen die direct met het menselijk lichaam verbonden waren, zoals de hand die een ploeg of een paard aanstuurt. In de negentiende eeuw was er echter een geheel nieuwe bevolkingsgroep in de aardse sfeer verschenen: de machines, die een deel overnamen van het werk dat voorheen door mensen werd gedaan.

Und wenn man rechnet, auch schon für die achtziger Jahre des vorigen
Jahrhunderts, wieviel an menschlicher Arbeit die Maschine dem Menschen abgenommen hat, dann kommt man dazu, daß man als Erdenbevölkerung dann anzusehen hat 2000 Millionen Menschen, 25 Prozent
mehr. Heute ist es, wenigstens vor dem Kriege war es noch viel mehr
so, daß wir, wenn wir bloß physisch die Menschen heute anschauen
auf der Erde, eine ganz falsche Erdenbevölkerungszahl bekommen. Wir
müssen 500 Millionen mehr Menschen auf der Erde annehmen nach der
verrichteten Arbeit.
Das hat in der Tat zu dem alten theokratischen und juristischen
Strome ein ganz neues Element gebracht, einen ganz neuen Strom in
den realen Verhältnissen, denn es hat den Menschen nicht etwa näher
hingebracht an die Außenwelt, sondern es hat den Menschen mehr auf
sich selbst zurückgewiesen. Der Mensch stand im Mittelalter so, daß ein
Teil von ihm war, was er, sagen wir, als einen Schlüssel machte zu einem
Schloß oder das Schloß selber. Da ging, was der Mensch betätigte, in
die Arbeit über. Wenn der Mensch an der Maschine steht, es ist ihm
ganz einerlei, etwas relativ gesprochen, wie sein Verhältnis zur Maschine ist. Dadurch wird er um so mehr auf sich zurückgewiesen.
Seine Menschlichkeit empfindet er. Der Mensch tritt als ein ganz

En als men berekent – zelfs terugkijkend tot de jaren tachtig van de negentiende eeuw – hoeveel menselijke arbeid de machine van de mens heeft overgenomen, komt men tot de conclusie dat de wereldbevolking moet worden beschouwd als bestaande uit 2000 miljoen mensen: een toename van 25 procent. Vandaag de dag – of althans vóór de oorlog – krijgen we een volkomen onjuist beeld van de wereldbevolking als we enkel kijken naar de fysieke mensen op aarde; op basis van de verrichte arbeid moeten we aannemen dat er 500 miljoen mensen meer op aarde zijn.
Dit heeft inderdaad een volledig nieuw element geïntroduceerd – een geheel nieuwe stroming binnen de werkelijkheid – naast de oude theocratische en juridische stromingen; want het heeft de mens niet dichter bij de uiterlijke wereld gebracht, maar het individu juist op zichzelf teruggeworpen. In de middeleeuwen was het wezen van de mens verbonden met wat hij voortbracht – bijvoorbeeld een sleutel voor een slot, of het slot zelf; zijn activiteit vloeide rechtstreeks in het werk. Wanneer iemand echter aan een machine staat, is zijn verhouding tot die machine – relatief gezien – voor hem van ondergeschikt belang. Daardoor is hij des te meer op zichzelf teruggeworpen. Hij wordt zich bewust van zijn eigen mens-zijn. De mens treedt het evolutieproces binnen als een geheel

Blz. 200

neues Wesen in die Entwickelung ein. Er löst sich los von seiner
äußeren Betätigung. Das ist es, was im Westen als das demokratische Element in den letzten Jahrhunderten heraufkommt, aber erst als eine Forderung, als
ein Postulat, nicht wie irgend etwas Realisiertes. Denn die Verhältnisse
überwältigen den Menschen. Die Menschen können nur theokratisch
oder juristisch denken. Aber das Leben wird industriell-wirtschaftlich
mit überwältigenden Forderungen. Da hinein gehen noch nicht die
Gedanken. Selbst ein solcher Mensch wie Marx hat nur juristisch gedacht. Und das Verständnis, das er gefunden hat bei Millionen und
Millionen, ist nur juristisch.
Und so kann man sagen: Dadurch trat eine dritte Strömung, über die
wir namentlich im nächsten Vortrag werden zu sprechen haben, neben
die zwei anderen hin. Der proletarische Mensch wird geboren. Das, was
im proletarischen Menschen rumort, das lebt sich aus als eine bestimmte
Auffassung über Kapitalismus, über Arbeit. Die Menschen sind gezwungen, diese Probleme aus dem Leben heraus sich vorzuhalten. Jetzt
ist die Evolution der Menschheit eigentlich erst Gegenwart.

nieuwe soort wezen, doordat hij zich losmaakt van zijn uiterlijke activiteit.
Dit is wat zich de afgelopen eeuwen in het Westen heeft ontwikkeld als het democratische element – zij het aanvankelijk slechts als eis, als postulaat, en niet als iets dat daadwerkelijk was verwezenlijkt. De heersende omstandigheden overstelpen immers het individu. Mensen zijn slechts in staat in theocratische of juridische termen te denken, terwijl het leven zelf een industrieel en economisch karakter krijgt en overweldigende eisen stelt. Het menselijk denken is tot dit domein nog niet doorgedrongen. Zelfs een figuur als Marx dacht in louter juridische termen, en het begrip dat hij bij miljoenen mensen vond, was eveneens van louter juridische aard.
Zo ontstond er, naast de twee andere, een derde stroming – die we in de volgende voordracht nader zullen bespreken. Het proletarische individu wordt geboren. Wat er in de proletariër leeft, komt tot uitdrukking in een specifieke opvatting over kapitalisme en arbeid. Mensen worden gedwongen zich met deze vraagstukken bezig te houden, omdat ze voortkomen uit de realiteit van het leven. Pas nu is de evolutie van de mensheid werkelijk in het heden aangekomen.

Man könnte sagen: da steht der Mann mit dem Talar und Barett, wunderbar schön, herrlich; er ragt herein aus der Vergangenheit. Da steht der Mann mit dem Kriegermantel und mit dem Degen als Verkörperung des Juristischen – das Kriegerische ist nur eine andere Seite des Juristischen -, die spätere Vergangenheit, noch nicht Gegenwart.
Und wenn ich den Mann in Talar und Barett sehe, so kann er ja noch, weil sich die Menschheit schon jahrhundertelang da hinein gewöhnt hat, unter Umständen ein guter Rechtsanwalt, ein guter Advokat sein. Da werde ich die Disharmonie noch nicht so stark empfinden. Aber wenn er nun ins wirtschaftliche Leben hineingestellt sein soll – da habe ich fast die Vermutung, wenn er nicht trotz Barett und Talar gerade dazu befähigt ist, sich ins wirtschaftliche Leben aktiv hineinzustellen, daß er bloß sein Geld verlieren wird! Denn die Menschheit ist im allgemeinen noch nicht hineingewachsen in dasjenige, was diese dritte Strömung im Leben bedeutet. Und das ist sie auch im großen nicht. Daher steht die soziale Frage vor uns als eine Menschheitsfrage. Denn neben die Maschine ist der Mensch hingestellt. Wir müssen heute die soziale Frage

Men zou kunnen zeggen: daar staat de man in toga en baret –prachtig, indrukwekkend; hij reikt vanuit het verleden tot in het heden.
Daar staat de man in krijgersmantel en met zwaard, de belichaming van de rechtssfeer – want het krijgshaftige aspect is slechts een andere kant van het juridische – en hij vertegenwoordigt een recenter verleden, zij het nog niet het heden.
En wanneer ik de man in toga en baret zie, kan hij – juist omdat de mensheid door de eeuwen heen aan deze rol gewend is geraakt – heel goed een bekwaam jurist of advocaat zijn. In dat geval ervaar ik de dissonantie niet zo scherp. Maar als hij in het economische leven wordt geplaatst… tja, dan vermoed ik sterk dat hij – tenzij hij over de specifieke aanleg beschikt om actief aan het economische leven deel te nemen, ongeacht zijn toga en baret – simpelweg zijn geld zal verliezen! Want de mensheid als geheel is nog niet gegroeid in de werkelijkheid die door deze derde levensstroom wordt vertegenwoordigd; dat is op grote schaal nog niet gebeurd.
Zo stelt de sociale kwestie zich aan ons voor als een vraagstuk dat de mensheid zelf aangaat. Want de mens is naast de machine komen te staan.

Blz. 201

nicht als eine Wirtschaftsfrage, wir müssen sie als eine Menschheitsfrage erfassen können, und wir müssen verstehen, daß wir sie innerhalb der Menschheit lösen müssen.
Dazu fehlen aber noch die Gedankenimpulse, wie sie vorhanden
waren für das Theokratische und für das Juristische. Für das Wirtschaftliche fehlen sie noch. Und die Kämpfe der Gegenwart gehen
darum, Gedankenimpulse zu finden für das Wirtschaftliche, wie man
sie gefunden hat für das Theokratische und für das Juristische. Das
ist im wesentlichen heute noch der Inhalt der sozialen Frage. Im
großen ist man dabei noch weniger auf einem heilsamen Wege als im
kleinen. Die Staaten, die plötzlich empfangen sollten dieses industrielle
Wirtschaftsleben, die haben es sich in ihre alten juristischen Formen
eingliedern wollen.

Vandaag de dag moeten we de sociale kwestie niet slechts als een economisch vraagstuk zien, we moeten het kunnen vatten als een kwestie die de gehele mensheid aangaat, en we moeten inzien dat we het binnen de context van de mensheid moeten oplossen.
Voor het economische gebied ontbreken echter nog de noodzakelijke denkimpulsen – zoals die er wel waren voor de theocratische en de juridische sfeer. De huidige strijd draait om het vinden van dergelijke impulsen voor het economische domein, net zoals die gevonden werden voor het theocratische en het juridische domein. Dat vormt in wezen de kern van het sociale vraagstuk van vandaag. Op macroniveau zijn we nog verder verwijderd van een constructieve weg dan op microniveau. Landen die dit industriële economische leven plotseling overnamen, probeerden het te integreren in hun bestaande rechtsstructuren.

Und da sie das nicht gekonnt haben, verfielen sie auf dasjenige, was eine Art Ventil war, um es nicht nötig zu haben zunächst, das Wirtschaftsleben wirklich neben das Staatsleben hinzuentwickeln. Und dieses Ventil ist das Kolonisieren. Weil man nicht die Möglichkeit fand zu starken sozialen Ideen im Inneren, machte man sich zunächst etwas wie einen Ausweg im Kolonisieren.
Das ging bei England. Bei Deutschland ging es nicht. Deutschland konnte sich seine Industrie nicht eingliedern, unzweifelbar deshalb, weil das Kolonisieren nicht ging. Und die große Frage steht heute vor der Menschheit: Wie macht es der Mensch mit dem wirtschaftlichen Leben, ebenso wie er es einstmals mit dem theokratischen, wie er es mit dem Juristischen gemacht hat.
Diese große Frage glaubt man heute, könne auf rein materialistische Weise gelöst werden. Jeder will sie aus dem Wirtschaftsleben heraus lösen. Hier soll gezeigt werden in bescheidenen Anfängen, daß sie nur auf spirituellem Wege gelöst werden kann. Das soll dann der Inhalt meiner zwei nächsten Vorträge sein.

En omdat ze daartoe niet in staat waren, grepen ze naar wat diende als een soort veiligheidsventiel; dit bespaarde hun de directe noodzaak om het economische leven werkelijk te ontwikkelen naast het staatsleven. Dat ventiel was de kolonisatie. Omdat men geen manier vond om intern sterke maatschappelijke ideeën te ontwikkelen, werd kolonisatie aanvankelijk aangegrepen als een soort uitlaatklep.
Voor Engeland werkte dit. Voor Duitsland niet. Duitsland kon zijn industrie niet integreren – ongetwijfeld omdat kolonisatie geen optie was. En vandaag de dag staat de mensheid voor een grote vraag: hoe moet de mens omgaan met het economische leven, net zoals hij ooit omging met het theocratische leven en met
het rechtsleven?
Tegenwoordig heerst de opvatting dat deze grote vraag op puur materialistische wijze kan worden opgelost. Iedereen probeert haar op te lossen vanuit het economische leven zelf. Hier wil ik aantonen – zij het in bescheiden aanzet – dat ze alleen kan worden opgelost via een geestelijke weg. Dat zal het onderwerp zijn
van mijn volgende twee voordrachten.
GA 305/184 Voordracht 11 voordracht 12

Sociale driegeleding: alle artikelen

Vrijheid van onderwijs: alle artikelen

100 jaar vrijeschool: alle artikelen

Rudolf Steiner over pedagogie: vindplaatsen

Rudolf Steiner: alle artikelen op deze blog

Vrijeschool in beeld: alle beelden

3569-3353

Geplaatst in Rudolf Steiner, sociale driegeleding

VRIJESCHOOL – Rudolf Steiner over pedagogie(k) GA 300A – Vergadering 22 november 1920

Geplaatst op 24 juni 2026| Een reactie plaatsen

Zie ‘het woord vooraf‘

Bij de gegeven antwoorden is in het Duits telkens de naam van Steiner gegeven. Ik heb dat niet gedaan, zolang er geen verwarring kan ontstaan. De voetnoten die in de uitgave op aparte bladzijden staan, v.a. blz. 300, heb ik direct bij het verwijzende woord toegevoegd.

In deze vergadering gaat het over:

Kinderen met problemen: lethargisch, apathisch, lichaamsoriëntatie; geen slapheden tolereren: krijtje goed vasthouden, niet sjokken; gedachtevlucht, onsamenhangend schrijven; soms niet meteen ingaan op een gedraging, maar pas de volgende dag. <1>
Spreken in koor goed, maar individueel controleren! <2>
Kletsen, lawaai, niet opletten; spanning, nieuwsgierigheid wekken <3>
Snel gekwetst, invloed moeder <4>
Geen interesse in euritmie: vormen tekenen en uitvoeren <5>
Prentenboek met beweegbare platen <6>
Hulpje om GGD vast te stellen <7>

RUDOLF STEINER

Konferenzen mit den Lehrern der Freien Waldorfschule in Stuttgart 1919 bis 1924

Erster Band Das erste und zweite Schuljahr

Vergaderingen met de leerkrachten van de vrije Waldorfschool in Stuttgart

Band 1 Het eerste en tweede schooljaar

Van de vergaderingen die de leerkrachten van de eerste vrijeschool in Stuttgart hielden, zijn verslagen bewaard gebleven van díe vergaderingen waarbij Rudolf Steiner aanwezig was.

Blz. 244

Vergadering van maandag 22 november 1920, 16—18.30u

Blz. 244 en 245 zijn hier vertaald met het oog op de muurversieringen in de school.

Blz. 245/246

Dann ist da eine Sache, die ich zur Sprache bringen muß. Es sind allerlei Dinge im Bau begriffen. Nun, nicht wahr, ist es so, daß der musikalische Unterricht unter dem Nichtvorhandensein von geeigneten Räumen an allen Möglichkeiten des fruchtbaren Unterrichtes leidet. Das ist doch eine Kalamität. Nicht wahr, wenn halt der Musiklehrer taub wird dadurch, daß er in einem ganz ungeeigneten Raum unterrichten muß, so ist das eine Kalamität. Das ist etwas, dem abgeholfen werden müßte. Man hat eine solche Befriedigung für die
Waldorfschule, wenn so ein Quartett auftritt. Das zeigt, was geleistet werden könnte, wenn alle Grundlagen da wären. Es wäre gut, wenn eine gewisse Sicherheit dafür vorhanden ist, daß darauf Rücksicht genommen wird, daß die Musik tatsächlich einmal für drei, vier Jahre ordentlich untergebracht ist.

Dan is er nog één ding dat ik moet aankaarten.
Er wordt van alles gebouwd. Is het niet zo dat muziekonderwijs lijdt onder het gebrek aan geschikte ruimtes, waardoor vruchtbaar onderwijs onmogelijk wordt? Dat is een ramp. Is het niet zo dat als de muziekdocent doof wordt doordat hij les moet geven in een volstrekt ongeschikte ruimte, dat ook een ramp is? Dat moet verholpen worden. Je krijgt zoveel voldoening van de Waldorfschool als zo’n kwartet optreedt. Dat laat zien wat er bereikt kan worden als alle fundamenten op hun plaats liggen. Het zou goed zijn als er enige garantie was dat er rekening wordt gehouden met de huisvesting van muziek gedurende drie of vier jaar.

X.: Ein Musiksaal ist vorgesehen.

X.: Er is een muziekzaal gepland.

Dr. Steiner: Ist der Musiklehrer als Sachverständiger zugezogen worden? Das wäre notwendig, daß Sie das selbst anordnen, was Sie
wollen. Es müßte schon dafür gesorgt werden, daß die Turnhalle zu
gleicher Zeit für den musikalischen Teil der Schule etwas hat.

Is de muziekdocent als expert geraadpleegd? Dat zou nodig zijn, zodat u zelf kunt regelen wat u wilt. Er moet voor gezorgd worden dat de gymzaal tegelijkertijd ook beschikbaar is voor het muziekonderwijs van de school.

Der Musiklehrer: Ich brauche auch für die Vorbereitung des Unterrichts einen
geeigneten Raum. Ich müßte etwas klanglich ausprobieren.

De muziekleraar: Ik heb ook een geschikte ruimte nodig voor de lesvoorbereiding. Ik moet wat experimenteren met geluiden.

Dr. Steiner: Es wäre notwendig, daß diese Sachen so eingerichtet werden, wie Sie es selbst angeben.
Werden genügend große Räume da sein für den Handfertigkeitsunterricht? Wie kommen Sie durch mit allen Kindern? Wenn Sie immer solch einen Trupp haben, dann können Sie kaum durchkommen.

Het is noodzakelijk dat deze ruimtes worden ingericht zoals u zelf aangeeft.
Zijn er voldoende grote ruimtes voor de handvaardigheidslessen? Hoe gaat om al die kinderen in toom houden? Als u altijd zo’n grote groep hebt, zult u het nauwelijks redden.

X.: Es fängt mit der 6. erst an.

X.: Het begint pas in de 6e.

Dr. Steiner: Trotzdem weiß ich nicht, ob Sie durchkommen können.
Viel mehr hat man nicht Platz in den Räumen, die ein Winkelwerk
sind. Die Kinder werden krank werden. Das wären Fingerzeige, die
notwendig gewesen wären zu beachten.
Jetzt möchte ich, daß sich die Freunde aussprechen über die Dinge,
die sie gerne besprochen hätten.

Zelfs dan weet ik niet of u het wel aankunt.

Er is niet veel ruimte meer in de lokalen, die een doolhof van hoekjes zijn. De kinderen zullen ziek worden. Dit zijn waarschuwingssignalen waar men rekening mee had moeten houden.
Nu wil ik graag dat de vrienden vertellen wat ze graag hadden willen bespreken.

X.: Ich wollte fragen, wie man Kinder behandeln soll, die lethargisch sind.

<1> X.: Ik wil graag vragen hoe je omgaat met kinderen die lusteloos zijn.

Dr. Steiner: Wie ist der Sch. im Handfertigkeitsunterricht? Er geht
so komisch. Ich habe im vorigen Jahre bei einigen schwach begreifenden Kindern so etwas als Grundübungen angegeben, daß sie am
eigenen Körper denken mußten. ,,Greife mit dem rechten dritten
Finger deine linke Schulter an.” Solche Dinge werden sie am eigenen

Hoe gaat het met Sch. in de handvaardigheidsles? Hij loopt zo vreemd. Vorig jaar gaf ik een aantal kinderen met leerproblemen eenvoudige oefeningen waarbij ze in termen van hun eigen lichaam moesten denken. “Pak je linkerschouder vast met je rechter middelvinger.” Ze moeten over zulke dingen nadenken in termen van hun eigen lichaam.

Körper denken müssen. Ich habe auch gezeigt, man zeichnet ihnen etwas auf, was man stilisiert; sie müssen daraufkommen, was das ist.
Oder man läßt sie das Symmetrische dazu machen. Man bildet Anschauungen, die mit dem Körperbau zusammenhängen. Diese Übungen in den Unterricht eingefügt, sind außerordentlich weckend für schläfrige Kinder. Bei diesem Jungen ist das Schlaf.
Ich würde Sie darum bitten, bei den Kindern keine Lässigkeit im Kleinen zu dulden. Nicht dulden, daß die Kinder die Kreide halten wie die Feder, daß die Kinder keine Ungeschicklichkeit begehen.
Auf solche Sachen würde ich ganz stark achten. Fast die Hälfte der Kinder hält die Kreide schlecht. Das muß man ihnen nicht durchlassen. Auf diese Dinge muß man doch furchtbar stark sehen.
Ich würde den Kindern nicht gestatten, so herauszutröpfeln, wie heute das kleine Mädchen. Da würde ich trachten, daß die sich den Gang bessern kann. Das hat ungeheuer viel Weckendes.
Der N. in der 6. ist auch so sehr apathisch. Bei dem würden solche Übungen sehr rasch helfen.
Ich würde auch eine Zeitlang sehr sehen auf das kleine Mädchen in der 4. Klasse, rückwärts auf der rechten Seite. Die neigt dazu, sich furchtbar viel auszudenken. Sie hat sich ausgedacht, daß die ganze Szene von dem ,,Lied vom braven Mann” am Mittelländischen Meer spielt.

Ik heb ook laten zien dat je iets gestileerds tekent; ze moeten dan bedenken wat het voorstelt.

Of je laat ze de symmetrie daarbij vinden. Je vormt concepten die te maken hebben met de structuur van het lichaam. Deze oefeningen, die in de lessen zijn verwerkt, zijn buitengewoon stimulerend voor slaperige kinderen. In het geval van deze jongen is dat slaap.

Ik wil u daarom vragen om geen enkele onzorgvuldigheid bij de kinderen te tolereren, zelfs niet in kleine dingen. Tolereer niet dat de kinderen het krijtje als een pen vasthouden, tolereer niet dat de kinderen onhandig zijn. Ik zou daar heel goed op letten. Bijna de helft van de kinderen houdt het krijtje slecht vast. Dat mag u niet laten gebeuren. U moet hier heel goed op letten.

Ik zou de kinderen niet laten sjokken met hun gangetje, zoals het meisje vandaag deed. Ik zou proberen ervoor te zorgen dat ze haar gangetje kan verbeteren. Dat heeft een enorm stimulerend effect.

N. in groep 6 is ook erg apathisch. Zulke oefeningen zouden hem snel helpen.

Ik zou ook het meisje in groep 4, rechtsachter, een tijdje goed in de gaten houden. Ze verzint namelijk van alles. Zo heeft ze zich bijvoorbeeld voorgesteld dat de hele scène uit “Het lied van de goede man” zich afspeelt aan de Middellandse Zee.

Das alles schreibt sie in Anlehnung an das Lied vom braven Mann. „Der Tauwind kam vom Mittagsmeer.” Von da aus macht sie eine phantastische Geographie. Mit diesem kleinen Mädchen muß man oft sprechen, die ist der Gefahr ausgesetzt, an Gedankenflucht zu leiden. „Das Ägäische Meer fließt ins Mittelländische Meer.”
Der Junge, der Kleine — es sind einzelne darunter, die haben eine reizende Schrift, einzelne sind sehr weit —, der kleine Junge schreibt so, wie mancher kommunistische Redner redet. Er paßt dann nicht auf. Er schreibt ohne Zusammenhang, wie ein Redner vom Kommunismus redet. Für den wären auch solche Übungen weckend.

Ze schrijft dit alles met verwijzing naar het lied over de dappere man. “De dooi kwam van de middagzee.” Van daaruit creëert ze een fantastische geografie. Je moet vaak met dit meisje praten; ze loopt het risico op gedachtevlucht. “De Egeïsche Zee stroomt in de Middellandse Zee.”

De jongen, de kleine – sommigen hebben een charmant handschrift, anderen zijn heel begaafd – de kleine jongen schrijft zoals sommige communistische redenaars praten. Hij let dan niet op. Hij schrijft onsamenhangend, zoals een spreker over het communisme praat. Zulke oefeningen zouden hem ook stimuleren.

-X. fragt wegen F. L.

-X. vraagt naar F.L.

Dr. Steiner: Der Junge, der F. L., müßte vielleicht doch oft aufgerufen werden. Es ist nicht so schlimm. Er ist nur verträumt. Er kommt mit sich selbst schwer zurecht. Er müßte das Gefühl haben, man interessiert sich für ihn. Dann wird es sofort gehen. Es geht doch jetzt besser.

De jongen, F.L., zou misschien vaker aan het woord moeten komen. Het is niet zo erg. Hij is gewoon een beetje dromerig. Hij heeft moeite om met zichzelf om te gaan. Hij moet voelen dat iemand in hem geïnteresseerd is. Dan zal het meteen lukken. Het gaat nu beter.

X.: Er spricht in der Stunde nicht mit.

X.: Hij spreekt niet mee in de les.

Dr. Steiner: Ob er sich nicht aufraffen könnte? Er hat eine

Blz. 248

fortwährende Angst, daß man ihn nicht lieb hat. Das ist sein Grundphänomen. Man soll nicht hinter ihm etwas suchen.

Zou hij zich niet kunnen herpakken? Hij heeft een aanhoudende angst dat hij niet geliefd is. Dat is zijn fundamentele karaktertrek. Je moet niet achter zijn gedrag een diepere betekenis zoeken.

X.: Was würden Sie raten für Ch. D. in der 2. Klasse?

X.: Wat zou u aanraden voor Ch. D. in de tweede klas?

Dr. Steiner: Hat sie etwas angenommen vom Unterrichtsinhalt? Was
haben Sie gegen sie?

Heeft ze iets van de lesstof begrepen? Wat heeft u tegen haar?

X.; Ich werde charakterlich nicht fertig.

X.: Ik kan haar karakter niet aan.

Dr. Steiner: Setzen Sie sich ganz in die Nähe und bemerken Sie nicht, wenn sie mit Ihnen kokettiert. Bemerken Sie es zunächst nicht, und immer erst am nächsten Tag sprechen Sie mit ein paar Worten über das, was sie ausgefressen hat am ersten Tag. Nicht wenn es gerade ausgefressen wird, sondern vierundzwanzig Stunden danach.

Ga heel dicht bij haar zitten en doe alsof u niet merkt dat ze met u koketteert. Merk het in eerste instantie niet op, en spreek pas de volgende dag met een paar woorden over wat ze de eerste dag heeft uitgehaald. Niet wanneer het net gebeurt, maar vierentwintig uur later.

X.: Bei mir in der 4. ist der W. R. K. Der folgt nicht; er lernt nicht und stört
dauernd die anderen Kinder. Er ist schläfrig und apathisch.

X.: Bij mij in de vierde klas zit W. R. K. Hij volgt de les niet; hij leert niet en stoort voortdurend de andere kinderen. Hij is slaperig en apathisch.

Dr. Steiner: Da würde ich es auch versuchen mit diesen Übungen.
Alles von Grund auf mit den Kindern machen, daß sie keine Schablonen in die Hand bekommen, noch ausgesprochene Formen, die übersichtlich sind.

Dan zou ik het ook met deze oefeningen proberen.
Alles vanaf de basis met de kinderen doen, zodat ze geen sjablonen in handen krijgen, noch uitgesproken vormen die overzichtelijk zijn. <1>

X. (der die 5. Klasse übernommen hat, weil Frau K. krank wurde): Es ist vor
allem eins, daß dadurch, daß die Klassen viel an Lehrern gewechselt haben, im
Rechnen die Kenntnisse ungleichmäßig sind. Soll ich das Rechnen abbrechen
und lieber einen anderen Gegenstand nehmen?

X. (die de 5e klas heeft overgenomen omdat mevrouw K. ziek werd): Het is vooral zo dat, doordat de klassen vaak van leraar zijn gewisseld, de kennis van rekenen ongelijkmatig is. Moet ik met rekenen stoppen en liever een ander vak nemen?

Dr. Steiner: Wie lange glauben Sie zu brauchen, daß jedes Kind so
weit ist, daß es geht?

Hoe lang denkt u nodig te hebben voordat elk kind zo
ver is dat het kan?

X..-Die Majorität in der Klasse ist nicht schlecht im Rechnen.

X..De meerderheid van de klas is niet slecht in rekenen.

Dr. Steiner: Nun meine ich das: der Unterricht im Chor ist gut; er ist gut mit Maß gemacht. Wenn allzuviel im Chor gesprochen wird, dann bitte ich nicht zu vergessen, daß die Gruppenseele eine Realität ist, daß Sie nie darauf rechnen können, daß die Kinder als einzelne das können, was sie im Chor richtig machen. Man hat so das Gefühl, wenn die Kinder im Chor sprechen, daß man sie leichter ruhig erhält.
Ein so gutes Mittel es ist, mäßig betrieben, damit die Gruppenseelenhaftigkeit in Regsamkeit kommt, so wenig ist es doch gut, die Kinder allzusehr der Gruppenseele zu überlassen. Sie können als einzelne nicht das, was sie im Chor können. Da müßte noch weiser geschaltet werden. Sie müssen die Kinder einzeln recht viel fragen. Man muß es tun. Es hat seinen großen erzieherischen Wert. Ja nicht glauben,

<2> Wat ik bedoel is dit: het lesgeven in koor is goed; het is goed gedoseerd. Als er te veel in koor wordt gesproken, dan vraag ik u niet te vergeten dat de groepsziel een realiteit is, dat u er nooit op kunt rekenen dat de kinderen als individuen
kunnen wat ze in koor goed doen. Men heeft zo het gevoel dat wanneer de kinderen in koor spreken, men ze gemakkelijker rustig houdt.
Hoe goed dit middel ook is, mits met mate toegepast, om de groepsgeest tot leven te brengen, het is toch niet goed om de kinderen te veel aan de groepsgeest over te laten. Ze kunnen als individuen niet wat ze in koor kunnen. Daar zou nog verstandiger mee omgegaan moeten worden.
Je moet de kinderen afzonderlijk heel vaak vragen stellen. Dat moet je doen. Het heeft een grote pedagogische waarde. Geloof vooral niet,

Blz. 249

wenn die Kinder unruhig werden, daß man sie dann im Chor sprechen lassen muß.

dat als de kinderen onrustig worden, je ze dan in koor moet laten spreken. <2>

X.: Was soll man gegen die Unruhe tun?

X.: Wat moet je tegen die onrust doen?

Dr. Steiner: Was machen die Kinder dann?

Wat doen de kinderen dan?

X.: Sie sprechen, schwätzen, lärmen.

<3> X.: Ze praten, kletsen, maken lawaai.

Dr. Steiner: Es scheint beim Rechenunterricht zu sein. Neulich, wie ich da war, waren die Kinder wunderbar ruhig.

Het lijkt tijdens de rekenles te zijn. Onlangs, toen ik daar was, waren de kinderen heerlijk rustig.

X.: Die haben Angst gehabt vor Dr. Steiner, das haben die anderen nachher
gesagt.

X.: Ze waren bang voor Dr. Steiner, dat hebben de anderen achteraf
gezegd

Dr. Steiner: Sie müssen es eine Zeitlang so machen, daß Sie versuchen, die Neugierde der Kinder zu erregen, daß sie unter einer gewissen Spannung dem Unterricht folgen; durch die Sache selbst, nicht durch außerunterrichtliche Mittel.

U moet het een tijdje zo aanpakken dat u probeert de nieuwsgierigheid van de kinderen te prikkelen, zodat ze onder een zekere spanning de les volgen; door de les zelf, niet door middelen buiten de les om. <3>

(Zu Fräulein Hauck): Nicht wahr, die Kinder im Handarbeitsunterricht, ich habe sie noch nie unartig gefunden. Ich glaube, es wird sich auch geben. Die Kinder werden sich an Sie gewöhnen. Die 4. ist eigentlich artig und regsam. Sie gingen auf eine schwierige Auseinandersetzung ein und dachten gründlich nach. Ich habe etwas darüber gesprochen. Sie müssen nur nicht gleich — Sie sind ganz noch jung und morgenschön als Lehrerin der Waldorfschule; Sie müssen noch warten, bis die Kinder kommen, Sie nahe zu sehen.

(Tegen juffrouw Hauck): Nietwaar, de kinderen tijdens de handwerkles, ik heb ze nog nooit onhandelbaar gevonden. Ik geloof dat het wel goed komt. De kinderen zullen aan u wennen. De 4e klas is eigenlijk braaf en levendig. Ze gingen in op een moeilijke discussie en dachten grondig na. Ik heb er iets over gezegd. U moet alleen niet meteen — u bent nog heel jong en veelbelovend als lerares op de Waldorfschool; u moet nog even wachten tot de kinderen u van dichtbij leren kennen.

X.: Der G. Z. leidet an Heimweh. Er hat einen großen Fragetrieb.

X.: G. Z. heeft heimwee. Hij stelt heel veel vragen.

Dr. Steiner: Er ist auch im Physikunterricht ganz aufmerksam. Ich war verwundert darüber, daß er so artig ist. Die Frau, bei der er wohnt, sagt, er kritisiert sehr stark und schimpft furchtbar über die Lehrer und über die Schule und sagt, auf anderen Schulen hat er viel mehr gelernt. Man müßte wissen, ob es stimmt.

Ook tijdens de natuurkundeles is hij heel aandachtig. Ik was verbaasd dat hij zo braaf is. De vrouw bij wie hij woont, zegt dat hij erg kritisch is en vreselijk scheldt op de leraren en de school, en dat hij op andere scholen veel meer heeft geleerd. Men zou moeten weten of dat klopt.

X.: Das Kind G. D. fühlt sich leicht gekränkt und ungerecht behandelt.

<4> X.: Het kind G. D. voelt zich snel gekwetst en onrechtvaardig behandeld.

Dr. Steiner: Die Mutter hält sich für eine geistvolle Dame und da scheint sie manchen Kohl zu reden. Sie hat fürchterliches Zeug im Laufe der Jahre geredet. Was ist für eine Kalamität vorhanden?

De moeder beschouwt zichzelf als een geestrijke dame en daarbij lijkt ze nogal wat onzin uit te kramen. Ze heeft in de loop der jaren vreselijke dingen gezegd. Wat voor vreselijks is er aan de hand?

X.: Die Mutter beklagt sich, ich würde das Kind überanstrengen.

X.: De moeder klaagt dat ik het kind te veel zou belasten.

Dr. Steiner: Ich glaube nicht, daß man mit der Mutter so leicht fertig
wird. Sie ist so eine Salonspinne.
Man bemerkt oftmals bei den Kindern, die noch lenkbar sind und
mit denen man im Grunde alles machen könnte, daß bei denen die

Ik geloof niet dat je het zo gemakkelijk met de moeder voor elkaar krijgt. Ze is zo’n salon-spinnetje.
Je merkt vaak bij kinderen die nog beïnvloedbaar zijn en met wie je in principe alles zou kunnen doen, dat er bij hen

Blz. 250

schrecklichsten Familienverhältnisse zugrunde liegen. Dieser kleinere Bruder, der bei einer vorsichtigen Behandlung ein ausgezeichneter Junge wäre, der kann nicht hochkommen in diesem Milieu. Er ist begabt, er hat alle die Krankheiten, die seine Mutter hat, in erhöhtem Maße, nur in anderer Form. Auf diese Dinge braucht man nicht zu achten, dann tut man sofort das Richtige.

vreselijke gezinsomstandigheden aan ten grondslag. Deze jongere broer, die bij een zorgvuldige begeleiding een uitstekende jongen zou zijn, kan in deze omgeving niet tot zijn recht komen. Hij is begaafd, hij heeft alle kwalen die zijn moeder heeft, in verhoogde mate, alleen in een andere vorm. Aan deze dingen hoef je geen aandacht te besteden, dan doe je meteen het juiste. <4>

Eine Eurythmielehrerin: Bei R. F. gelingt es mir nicht, daß er Interesse an der
Eurythmie gewinnt.

<5> Een euritmielerares: Bij R. F. lukt het me niet om hem interesse te laten krijgen in de euritmie.

Dr. Steiner: Ironisieren Sie ihn doch einmal! Er war in einer Klosterschule. Die Hauptsache ist, daß er in der Eurythmie nicht mittut. Ich würde doch versuchen, ihn Eurythmieformen zunächst zeichnen zu lassen. Er soll Ihnen Formen zeichnen. Wenn er gezeichnet hat, dann lassen Sie ihn sie machen.

Probeer hem toch eens op een ironische manier te benaderen! Hij zat op een kloosterschool. Het belangrijkste is dat hij niet meedoet aan de euritmie. Ik
zou toch proberen hem eerst euritmievormen te laten tekenen. Hij moet vormen voor u tekenen. Als hij ze heeft getekend, laat hem ze dan uitvoeren. <5>

Dr. Steiner: Nun haben wir Ihre Fibel. Die Sache ist ausgezeichnet und würde für den, der sie benützt, außerordentlich anregend sein. Es könnte sich das Allerverschiedenartigste daran knüpfen. Die Sache jetzt als eine Probe des Geistes, der in der Waldorfschule waltet, zu geben, das wäre sehr gut. Wie ich überhaupt meine, daß es gut wäre, wenn man von dieser Art das, was auf den Unterricht Bezug hat, herausgeben würde. Nicht bloß die Aufsätze, sondern das, was im Unterricht sich betätigt. Es kostet aber ein Kapital. Es handelt sich
darum, wie wir zurechtkommen. So wie Sie es zusammengestellt haben, wenn diese Zeichnungen darin sind, muß das auch entsprechend gedruckt sein.

Nu hebben we uw leerboek. Het is uitstekend en zou voor degene die het gebruikt buitengewoon stimulerend zijn. Er zouden de meest uiteenlopende dingen aan gekoppeld kunnen worden. Het zou heel goed zijn om dit nu te presenteren als een voorbeeld van de geest die in de Waldorfschool heerst. Ik vind het overigens in het algemeen een goed idee om dit soort materiaal dat betrekking heeft op de lessen, uit te geven. Niet alleen de opstellen, maar ook wat er tijdens de lessen gebeurt. Het kost echter veel geld. Het gaat erom
hoe we dit kunnen financieren. Zoals u het hebt samengesteld, als deze tekeningen erin staan, moet het ook op de juiste manier worden gedrukt.

Die Schrift herbekommen, das kann man schon. Man kann sie machen. Wir machen auch das Titelblatt. Die Schriften, die jetzt zu haben sind, sind fürchterlich. Es handelt sich darum, das durch das ganze Buch durchzuführen. Das Ganze würde 20 000 Mark kosten; wenn wir zunächst darauf rechnen, daß wir 1000 absetzen, so müssen wir solch eine Fibel für 40 Mark verkaufen. Wie kommen wir da finanziell zurecht! Es wäre interessant, sich darüber zu unterhalten, wie man es machen kann. Man müßte es überlegen. Bücher sind furchtbar teuer. Sie können diese Dinge nicht mit einer gewöhnlichen Schrift machen. Es ist etwas so eigenartiges und als Fibel so charakteristisch, daß es gefördert werden sollte. Nun würde ich ein Nachwort dazu schreiben. Wenn es so hinauskommt, versteht es kein Mensch. Es würde darüber gesprochen werden.
Jetzt haben sie ein System, das ich ganz brauchbar finde, für ein Bilderbuch mit verschiebbaren Bildern, wo man unten an Schnüren

Het lettertype regelen, dat kan wel. Dat kunnen we zelf doen. We maken ook de titelpagina. De lettertypes die nu verkrijgbaar zijn, zijn vreselijk. Het gaat erom
dat we dit door het hele boek heen doorvoeren. Het geheel zou 20 000 mark kosten; als we er in eerste instantie vanuit gaan dat we er 1000 verkopen, dan moeten we zo’n leesboekje voor 40 mark verkopen. Hoe krijgen we dat financieel voor elkaar! Het zou interessant zijn om te bespreken hoe we dit kunnen aanpakken. We zouden er over moeten nadenken. Boeken zijn vreselijk duur. Je kunt dit soort dingen niet met een gewoon lettertype maken. Het is iets zo bijzonders en als leesboek zo karakteristiek, dat het ondersteund zou moeten worden. Nu zou ik er een nawoord bij willen schrijven. Als het zo uitpakt,
begrijpt niemand er iets van. Er zou over gesproken worden.
<6> Nu hebben ze een systeem dat ik heel bruikbaar vind, voor een prentenboek met verschuifbare plaatjes, waarbij je onderaan aan touwtjes

Blz. 251

zieht, wo man einen kurzen Text hat und oben verschiebbare Bilder. Ein solches Bilderbuch würde außerordentlich notwendig sein beim Kindergarten. Wenn Sie sich damit beschäftigen würden! Fürchterlich philiströs sind die heutigen Bücher.

trekt, waarbij je een korte tekst hebt en daarboven verschuifbare afbeeldingen.
Zo’n prentenboek zou buitengewoon noodzakelijk zijn op de kleuterschool. Als u zich daar eens mee bezig zou houden! De boeken van tegenwoordig zijn vreselijk bekrompen. <6>

X.: Ich wollte fragen, ob man im Religionsunterricht auch alte Dokumente heranziehen kann.

X.: Ik wilde vragen of men in de godsdienstles ook oude documenten kan gebruiken.

Dr. Steiner: Natürlich. Auch Selbsterfundenes. — Ich meine, daß man Herrn A. schon den Vorschlag machen sollte, daß er die Hälfte der Religionsklasse übernimmt. Geben Sie ihm nur die Hälfte. Wählen Sie selbst aus die, die Sie loshaben wollen. Er wird trotz seines Alters ebenso jung und morgenschön sein.

Natuurlijk. Ook zelf bedachte dingen. — Ik vind dat men de heer A. al het voorstel zou moeten doen dat hij de helft van de godsdienstklas op zich neemt. Geef hem maar de helft. Kies zelf de kinderen die u dan af wil staan. Hij zal ondanks zijn leeftijd net zo goed jong en stralend zijn.

X.: Würde Herr A. auch teilnehmen an den Handlungen?

X.: Gaat de heer A. ook deelnemen aan de Handelingen?

Dr. Steiner: Das wird sehr bald nötig sein.

Dat zal zeer binnenkort nodig zijn.

(Zu Fräulein H.): Jetzt möchte ich, daß Fräulein S. zu Ihnen kommt. Ich meine, daß es gut wäre, wenn Fräulein S. bei Ihnen darin wäre, daß Sie ihr die Fortsetzung des Unterrichts überlassen. Sie unterrichten eine Stunde, Sie sind darin, bleiben im Kontakt. Dazwischen jemand anderes. Mir kommt vor, daß Sie das wollen sollten.
Natürlich braucht das nicht pedantisch durchgeführt zu werden. Nur meine ich, daß angefangen werden sollte, denn in diesem Raum ist diese Klasse von Ihnen allein nicht zu bewältigen.

(Tegen juffrouw H.): Nu zou ik graag willen dat juffrouw S. bij u komt. Ik denk dat het goed zou zijn als juffrouw S. erbij zou zijn, zodat u haar de voortzetting van de les kunt overlaten. U geeft een uur les, u bent erbij, u houdt contact. Tussendoor iemand anders. Het lijkt mij dat u dat zou moeten willen. Dat hoeft natuurlijk niet pedant te worden uitgevoerd. Maar ik vind dat er een begin mee moet worden gemaakt, want in deze ruimte is deze klas voor u alleen niet te bolwerken.

Ich habe sicher gedacht, daß ich Ihnen diesen Bericht geben kann. Ich habe so viel zu tun, daß ich ihn erst von Dornach aus schicken kann. Das war mir eine Beruhigung, daß Sie auch nicht fertig sind.
Für das Goetheanum habe ich schon geschrieben. Da haben Sie noch
nicht geschrieben.

Ik dacht er zeker van te zijn dat ik u dit verslag kon geven. Ik heb het zo druk dat ik het pas vanuit Dornach kan versturen. Het stelde me gerust dat u ook nog niet klaar bent. Voor het Goetheanum heb ik al geschreven. Dat heeft u nog niet geschreven.

X.: Ich möchte den Jahresbericht jetzt doch setzen lassen.

X.: Ik wil het jaarverslag nu toch laten opstellen.

Dr. Steiner: Ich schreibe ihn wirklich, wenn ich in Dornach ankomme. Ich gebe ihn Herrn M. mit. Man müßte diese Beiträge durchredigieren. Wenn ich nur Zeit hätte! Ich müßte ihn mitnehmen und ihn machen in Dornach.

Ik ga het echt schrijven zodra ik in Dornach aankom. Ik geef het mee aan de heer M. Deze bijdragen zouden grondig moeten worden geredigeerd. Had ik maar tijd! Ik zou het mee moeten nemen en het in Dornach moeten afmaken.

Dr. W. ist auch unglücklich und macht schon so verdrossene Gesichter den ganzen Tag. Sie sollen die Vorträge von H. machen? Mein Vater hat zwar, wie ich immer mit einer gewissen psychologischen Sensation erzähle, die Liebesbriefe für die Burschen des ganzen Ortes geschrieben. Die sind immer gekommen und haben sich die Liebesbriefe schreiben lassen. Die Mädchen waren furchtbar entzückt. Aber daß Sie die H.’sehen Vorträge machen sollen! Ich werde in

Dr. W. is ook ongelukkig en trekt al de hele dag zo’n chagrijnig gezichten. Moet u de lezingen van H. verzorgen? Mijn vader heeft, zoals ik altijd met een zekere psychologische sensatie vertel, de liefdesbrieven voor de jongens van het hele dorp geschreven. Die kwamen altijd langs en lieten zich de liefdesbrieven schrijven. De meisjes waren er ontzettend blij mee. Maar dat u de lezingen van H. moet houden! Ik zal in

Blz. 252

Zürich Vorträge zu halten haben, ich werde dem H. sagen, daß er seine Vorträge selbst machen muß.
Dann habe ich daran zu denken, Sie möchten eine Art Ritual für die
Weihnachtshandlung haben. Ist sonst eine Frage noch zu besprechen ?
Anschaulichkeit hat man nicht bloß, um das, was zu erklären ist, anschaulich zu machen, sondern auch, um den Geist beweglicher zu machen. So würde ich es gar nicht unberechtigt finden, wenn man das größte gemeinschaftliche Maß durch Zeichnungen so veranschaulichen würde, daß man die in beiden Zahlen enthaltenen Primzahlen in ein Gefäß hineinwirft; dann sind nur die Primzahlen, die in beiden sind, darin. Man hat die Möglichkeit, das ins Anschauliche zu versetzen. Ein großes Gefäß, man nimmt den Primfaktor 2, den schmeißt man hinein. Das ist ein Maß, mit dem kann man beides messen.
Es handelt sich darum, nicht bloß das zu unterstützen, was man begreiflich machen will, sondern das Gedächtnis wird dadurch unterstützt, daß man Raumesvorstellungen einführt, die anschaulich sind; daß die Kinder genötigt sind, da Raumesvorstellungen zu haben. Es ist das kein Tadel.

Zürich lezingen moeten houden; ik zal de heer H. zeggen dat hij zijn lezingen zelf moet geven.
Dan moet ik er nog aan denken dat u een soort ritueel wilt voor de kersthandeling.
Is er verder nog een vraag die besproken moet worden?
Concretisering dient niet alleen om datgene wat uitgelegd moet worden concreet te maken, maar ook om de geest flexibeler te maken.
<7> Ik zou het dan ook helemaal niet ongegrond vinden als je de grootste gemeenschappelijke deler door middel van tekeningen zo zou illustreren dat je de priemgetallen die in beide getallen voorkomen in een vat gooit; dan zitten er alleen de priemgetallen in die in beide voorkomen. Je hebt de mogelijkheid om dit concreet te maken. Een grote schaal, je neemt de priemfactor 2, die
gooit je erin. Dat is een maat waarmee je beide kan meten.
Het gaat erom niet alleen datgene te ondersteunen wat je begrijpelijk wil maken, maar het geheugen wordt ook ondersteund doordat je ruimtelijke voorstellingen introduceert die aanschouwelijk zijn; zodat de kinderen gedwongen worden om daar ruimtelijke voorstellingen van te hebben. Dat is geen kritiek. <7>

Diese Stunde war schon eine ausgezeichnete. Es könnte sich daran etwas anschließen, um die Kinder zum räumlichen Vorstellen zu bringen.
Wenn niemand mehr etwas zu fragen hat, werden wir abschließen. Ich
kann nur sagen, dies, was zum Teil herumgesprochen wird, daß die ganze Schule durch die Zunahme der Kinderzahl an Intimität verloren hat, kann ich nicht als Mangel empfinden. Ich kann nicht sagen, daß es etwas ist, was man besonders unangenehm empfinden muß.
Das muß man nehmen, wie es ist. Im übrigen, eigentlich kann ich sagen, ich finde, daß die Schule doch recht gute Fortschritte gemacht hat nach jeder Richtung hin. Hat jemand eine andere Meinung?
Nun möchte ich noch erwähnen; unsere Stuttgarter Unternehmungen müssen in einer gewissen Beziehung ein harmonisches Ganzes sein und müssen als solches empfunden werden. Es muß ein harmonisches Zusammenwirken sich immer mehr herausbilden. Wenn die Dinge überall so gegangen wären, wie sie im vorigen Jahr in der Waldorfschule gegangen sind, in bezug auf das Pädagogisch-Didaktische, so würde es gut sein. Die Waldorflehrer wirken wacker mit, damit das andere auch unterstützt werden kann. Es muß das, was hier in Stuttgart ist, als Ganzes betrachtet werden. Die Anthroposophische Gesellschaft mit der Waldorfschule zusammen ist der geistige Teil des dreigliedrigen Organismus. Der Bund für Dreigliederung muß ein politischer Teil sein; dazu müssen die Waldorflehrer

Dit was echt een uitstekende les. Er zou hierop iets kunnen volgen om de kinderen ruimtelijk denken bij te brengen.
Als niemand meer vragen heeft, ronden we af. Ik kan alleen maar zeggen dat wat er deels wordt beweerd, namelijk dat de hele school door de toename van het aantal leerlingen aan intimiteit heeft ingeboet, ik dat niet als een tekortkoming beschouw. Ik kan niet zeggen dat het iets is wat men als bijzonder onaangenaam hoeft te ervaren.
Dat moet men nemen zoals het is. Overigens kan ik eigenlijk zeggen dat ik vind dat de school toch behoorlijk goede vooruitgang heeft geboekt op alle vlakken. Heeft iemand een andere mening?
Nu wil ik nog het volgende vermelden: onze activiteiten in Stuttgart moeten in zekere zin een harmonieus geheel vormen en als zodanig worden ervaren. Er moet zich steeds meer een harmonieuze samenwerking ontwikkelen. Als de zaken overal zo zouden zijn verlopen als vorig jaar in de Waldorfschool, wat betreft het pedagogisch-didactische aspect, dan zou dat goed zijn. De Waldorfleraren werken dapper mee, zodat ook het andere kan worden ondersteund. Wat hier in Stuttgart is, moet als een geheel worden beschouwd. De Antroposofische Vereniging vormt samen met de Waldorfschool het geestelijke deel van het drieledige organisme. De Bond voor Driegeleding moet een politiek deel zijn; daarvoor moeten de Waldorfleraren

Blz. 253

durch ihren Rat beitragen. Der Kommende Tag wäre der wirtschaftliche Teil im Ganzen. Die Waldorfschule ginge ja fort. Jeder muß das Nötige dazu tun, daß die anderen Dinge nicht einschlafen. Namentlich der Bund für Dreigliederung, von dessen Regsamkeit hängt alles ab. Wir müssen darauf bedacht sein, daß uns mit jedem neuen Schritt neue Aufgaben erwachsen. Dadurch, daß die Del Montesche Fabrik hinzugekommen ist, haben wir eine Schar von Arbeitern. Eine solche Betriebsversammlung, wie wir sie gehalten haben, ist ja vom heutigen sozialen Leben aus gesehen wirklich ganz deutlich. Es ist jede Brücke abgebrochen zwischen Arbeiterschaft und führenden Klassen. Wenn wir nicht in der Lage sind, durch die Dreigliederungsbewegung gemeinsame Interessen hervorzurufen, wie sie in den siebziger Jahren vorhanden waren in der europäischen Bevölkerung, wo die Proletarier sich interessiert haben für die demokratische Idee, so daß gemeinsame Interessen vorhanden sind, daß man auf etwas anderes denkt als bloß das Brot, wenn das nicht der Fall sein kann, kommen wir auf keinem Gebiete weiter. Wir müssen eine geistige Atmosphäre schaffen. In bezug darauf schläft das Stuttgarter geistige Leben in den letzten fünf Monaten einen tiefen Schlaf, und es muß wiederum auferweckt werden.

door hun advies een bijdrage te leveren. ‘De komende dag’ zou in het teken moeten staan van het economische aspect in zijn geheel. De Waldorfschool zou immers doorgaan. Iedereen moet het nodige doen om te voorkomen dat de andere zaken in de vergetelheid raken. Met name de Bond voor Driegeleding, waarvan de activiteit alles bepaalt. We moeten er rekening mee houden dat elke nieuwe stap nieuwe taken met zich meebrengt.
Doordat de fabriek van Del Monte erbij is gekomen, hebben we een hele groep arbeiders. Zo’n bedrijfsvergadering, zoals we die hebben gehouden, is vanuit het huidige sociale leven gezien echt heel duidelijk. Elke brug tussen de arbeidersklasse en de leidende klassen is verbroken. Als we niet in staat zijn om via de driegeledingsbeweging gemeenschappelijke belangen te creëren, zoals die in de jaren zeventig bestonden onder de Europese bevolking, waar de proletariërs zich interesseerden voor het democratische idee, zodat er gemeenschappelijke belangen zijn en men aan iets anders denkt dan alleen maar aan brood, als dat niet het geval kan zijn, komen we op geen enkel gebied verder. We moeten een geestelijke sfeer scheppen. Wat dat betreft slaapt het geestelijke leven in Stuttgart al vijf maanden een diepe slaap, en het moet weer tot leven worden gewekt.

Das tritt dadurch hervor, daß die Dreigliederungszeitung, die so gut ist, als sie sein kann, in den letzten fünf Monaten gar nicht an Leserzahl zugenommen hat. Sie hat auch nicht zugenommen an Mitarbeiterzahl. Wir brauchen Mitarbeiter für die Dreigliederungszeitung.
Das Ziel muß uns vor Augen schweben, die Dreigliederungszeitung möglichst schnell in eine Tageszeitung zu verwandeln. Wenn gewisse Konsequenzen gezogen werden, wenn wir also solche Betriebe angliedern, ohne daß wir etwas Positives leisten für die politische Bewegung Mitteleuropas, dann überleben wir das nicht. Wir können nicht Betriebe nach und nach aufnehmen und nicht zu gleicher Zeit etwas mit Stoßkraft leisten, was etwas ist.
Im politischen Leben und im sozialen Leben sind nicht Dinge einfach wahr, sondern sie sind, wenn man heute zu einer solchen Versammlung geht, etwas sagt, das ist heute wahr, aber wenn man sich nicht entsprechend verhält in den nächsten Monaten, so ist es nicht mehr wahr, so wird es unwahr. Wenn der Kommende Tag so etwas bleibt wie eine gewöhnliche Unternehmung, so wird das unwahr. Es ist wahr, wenn es uns gelingt, wirklich mit Stoßkraft vorwärtszukommen. Da handelt es sich darum, wie weit wir in der nächsten Zeit gegen alle Vorurteile im Aktuellen zugreifen.
Solch ein Mensch wie der Stinnes hat eine große Bedeutung für die nächste Zukunft.

Dat blijkt uit het feit dat de Driegeledingskrant, die zo goed is als ze maar kan zijn, de afgelopen vijf maanden helemaal geen groei in het lezersaantal heeft gekend. Ook het aantal medewerkers is niet toegenomen. We hebben medewerkers nodig voor de Driegeledingskrant. We moeten ons ten doel stellen om de Driegeledingskrant zo snel mogelijk om te vormen tot een dagblad. Als bepaalde consequenties worden getrokken, dat wil zeggen als we dergelijke ondernemingen onder onze vleugels nemen zonder dat we iets positiefs bijdragen aan de politieke beweging in Midden-Europa, dan zullen we dat niet overleven. We kunnen niet stukje bij beetje ondernemingen opnemen en tegelijkertijd met daadkracht iets van betekenis tot stand brengen.
In het politieke en sociale leven zijn dingen niet zomaar waar, maar als je vandaag naar zo’n bijeenkomst gaat en iets zegt, dan is dat vandaag waar, maar als je je de komende maanden niet dienovereenkomstig gedraagt, dan is het niet meer waar, dan wordt het onwaar. Als de „Kommende Tag” zoiets blijft als een gewone onderneming, dan wordt dat onwaar. Het is waar als het ons lukt om echt met daadkracht vooruit te komen. Het gaat erom in hoeverre we de komende tijd tegen alle vooroordelen in ingrijpen in de actualiteit.
Zo iemand als Stinnes is van groot belang voor de

Blz. 254

nächste Zukunft. Seine Ideen gewinnen an Anhang. Insbesondere in seiner Partei, der Deutsch-Idiotischen Partei, das heißt der deutschen Industrie-Partei, da gewinnen diese Ideen eine agitatorische Kraft.
Man muß sich klar sein, daß da geniale Hintermänner sind. Er strebt an, es dahin zu bringen durch eine Riesenvertrustung des geistigen Lebens und der wirtschaftlichen Unternehmungen, daß das Proletariat knierutschend vor den Toren seiner Unternehmungen erscheint, um Einlaß zu bitten. Dazu ist er auf dem besten Wege. Und es ist systematisch, was er tut. Und mit solchen Leuten steht schon wiederum die geistige Bewegung in Deutschland in einem gewissen
Zusammenhang. Bei uns versteht man die Mache viel zu wenig. Graf Keyserling (in Darmstadt) hat die Mache sehr gut verstanden. Er hat starke Finanzkräfte hinter sich. Dasjenige, was mit Stinnes heraufzieht — Sie können das verfolgen in den Badenschen Zeitungen —, wird als eine Heilslehre hingestellt. Das bringt eine Art von Dreigliederung herauf, aber in ahrimanischer Ausgabe. Sie kommt als Teufelswerk, wenn sie nicht so gemacht wird, wie wir sie machen können.
Nun handelt es sich darum, daß man die Augen sehend, die Ohren hörend, die Nasen riechend macht für alles das, was heraufzieht. Es ist schön, absolute Theorien hinzustellen. Es ist notwendig, daß man das Größte an die Einzelheiten anknüpft. Unser Wirken muß aktuell werden. Ich habe in meinem Vortrag in der Liederhalle am Bergarbeiterstreik angeknüpft. Wir sollen vom Alltäglichen die Leute heraufheben zu großen Gesichtspunkten.

nabije toekomst. Zijn ideeën winnen aan aanhang. Met name in zijn partij, de Deutsch-Idiotische Partei, dat wil zeggen de Duitse Industriepartij, krijgen deze ideeën een opruiende kracht.
Men moet zich goed realiseren dat er geniale krachten achter zitten. Hij streeft
ernaar dit te bereiken door een enorme concentratie van het intellectuele
leven en de economische ondernemingen te bewerkstelligen dat het proletariaat op zijn knieën voor de poorten van zijn ondernemingen verschijnt om toegang te vragen. Daar is hij goed op weg. En wat hij doet, is systematisch. En met zulke mensen staat op haar beurt de intellectuele beweging in Duitsland weer in een zekere samenhang. Bij ons begrijpt men het gekunstelde veel te weinig. Graaf
Keyserling (in Darmstadt) heeft het onechte heel goed begrepen. Hij heeft
sterke financiële krachten achter zich. Wat er met Stinnes opkomt — u kunt dat volgen in de Badense kranten —, wordt voorgesteld als een heilsleer. Dat brengt een soort driegeleding teweeg, maar dan in een ahrimanische versie. Het komt over als duivels werk, als het niet zo wordt gedaan zoals wij het kunnen doen.
Het gaat er nu om dat men de ogen laat zien, de oren laten horen en de neuzen laten ruiken voor alles wat er opkomt. Het is mooi om absolute theorieën te formuleren. Het is noodzakelijk dat men het grote geheel aan de details koppelt. Ons werk moet actueel worden. In mijn voordracht in de Liederhalle heb ik aangeknoopt bij de mijnwerkersstaking. We moeten de mensen vanuit het alledaagse naar grotere perspectieven tillen.

Da muß schon hier alles zusammenwirken. Der Kommende Tag wird dadurch wahrscheinlich funktionieren. Dem Bund für Dreigliederung schadet es nicht, wenn ihm manchmal ein bißchen Feuer unter den Sitz gemacht wird.
Unmittelbar aktuell ist die Frage, was wird mit der Kinderschar der neu übernommenen Fabriken? Das ist die Frage, die ein Vorwurf wird, wenn wir nicht zugreifen. Nun, nicht wahr, Dr. Ungers Betrieb hat eine Kinderschar, Del Montes Betrieb hat eine Kinderschar; dadurch, daß wir sie übernommen haben, wächst uns die Aufgabe, wie gründen wir dafür eine Waldorfschule. Wir müßten dafür sorgen.
Ebensogut möchte ich erinnern an das, was ich gestern an einem anderen Ort gesagt habe; die Studenten, die sich engagiert haben dafür, diesen Aufruf zu verbreiten, gegen die haben wir die heilige Pflicht, sie nicht sitzen zu lassen. Da müssen wir fest dahinter sein.
Der Aufruf ist eine furchtbar wackere Tat. Er schlägt ein. Die landwirtschaftlichen Schüler von Hohenheim haben reagiert darauf. Wir
müssen unsere Bewegung als eine solche auffassen, die nicht stehenbleiben kann, die mit jedem Tag fortschreiten muß, sonst hat sie gar keinen Sinn. Ins Austragsstübel können wir uns noch nicht setzen.

Alles moet hier dus samenwerken. ‘De komende dag’ zal daardoor waarschijnlijk
goed verlopen. Het kan voor de Bond voor Driegeleding geen kwaad als er af en toe een beetje vuur onder de stoel wordt aangestoken.
De vraag die nu op de voorgrond staat, is: wat gebeurt er met de kinderen van de
nieuw overgenomen fabrieken? Dat is de vraag die een verwijt zal worden als we geen actie ondernemen. Welnu, nietwaar, de fabriek van Dr. Unger heeft een groep kinderen, de fabriek van Del Monte heeft een groep kinderen; doordat we ze hebben overgenomen, groeit onze taak: hoe richten we daarvoor een Waldorfschool op? Daar moeten we voor zorgen.
Ik wil ook graag herinneren aan wat ik gisteren op een andere plek heb gezegd; de studenten die zich hebben ingezet om deze oproep te verspreiden, tegenover hen hebben we de heilige plicht om hen niet in de steek te laten. Daar moeten we volledig achter staan.
De oproep is een ontzettend moedige daad. Hij slaat aan. De landbouwstudenten van Hohenheim hebben erop gereageerd. We moeten onze beweging zien als een beweging die niet stil kan blijven staan, die elke dag vooruit moet gaan, anders heeft ze helemaal geen zin. We kunnen nog niet achter de geraniums gaan zitten.

Rudolf Steiner: alle artikelen op deze blog

Menskunde en pedagogie: alle artikelen

Opvoedingsvragen: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: alle beelden

3560-3344

Getagged koor spreken GA 300A blz. 248 vert., lichaamsoriëntatie GA 300A blz. 246, muurversiering GA 300A blz. 244 e.v. vert., wandversiering GA 300A blz. 244 e.v. vert.

VRIJESCHOOL – Rudolf Steiner – Algemene menskunde (10-7)

Geplaatst op 6 juni 2026| Een reactie plaatsen

*GA 293 Vertaling

De voordrachten die Steiner hield hadden tot doel uiteen te zetten wat vrijeschoolpedagogie omvat.
Van 21 augustus tot en met 6 september 1919 volgden de leerkrachten voor de te beginnen school deze cursus die, naast de in de morgen gehouden voordrachten GA 293, ook nog bestond uit de over de rest van de dag verdeelde cursussen (GA 294) [2] en (GA 295) [3]

MENS EN DIER

Nadat Steiner het motief van hoofd – borst – ledematen met de cirkels, het ronde en het stralende, nog een keer herhaalt, sluit hij dat a.h.w. af met het wijzen op lichaam, ziel en geest. [10-2] [10-3] [10-4]

En via ‘geest’ komt hij nu ook nog eens terug op het concilie van Constantinopel in 869, wat hij al deed in voordracht 3 [3-2]

Hij noemt daar een aantal gevolgen.

Blz. 156 vert. 151

Geist gibt es seit dem Jahre 869 für die vom Katholizismus ausgehende Kultur des Abendlandes nicht mehr. – Aber mit der Beziehung zum Geiste ist abgeschafft worden die Beziehung des Menschen
zur Welt. Der Mensch ist mehr und mehr in seine Egoität hineingetrieben worden. Daher wurde die Religion selbst immer egoistischer und
egoistischer, und heute leben wir in einer Zeit, wo man, ich möchte
sagen, wiederum aus der geistigen Beobachtung heraus die Beziehung
des Menschen zum Geiste und damit zur Welt kennenlernen muß.
Wer hat denn eigentlich die Schuld, daß wir einen naturwissenschaftlichen Materialismus bekommen haben? Daß wir einen naturwissenschaftlichen Materialismus bekommen haben, daran hat die Hauptschuld die katholische Kirche, denn sie hat im Jahre 869 auf dem Konzil von Konstantinopel den Geist abgeschafft. Was ist damals eigentlich geschehen?

Geest bestaat niet meer – sinds 869 – voor de van het katholicisme uitgaande cultuur van het Avondland. –
Maar met de afschaffing van de verbinding met de geestelijke wereld is ook de verbinding van de mens met de wereld afgeschaft. De mens is meer en meer op zijn ego teruggeworpen. Daardoor werd de religie zelf steeds egoïstischer, en tegenwoordig leven we in een tijd waarin we – laten we het zo uitdrukken – weer vanuit de geestelijke waarneming de verbinding van de mens met de geestelijke
wereld en daardoor met de wereld moeten leren kennen.
Wie is er eigenlijk schuldig aan, dat we een natuurwetenschappelijk materialisme hebben gekregen? Dat we een natuurwetenschappelijk materialisme hebben gekregen, is voornamelijk te wijten aan de katholieke kerk, want die heeft in 869 op het Concilie van Constantinopel de geest afgeschaft.

Omdat – zoals we zagen – de ledematen het meest ‘geest’ zijn – viel een begrip daarvoor weg en dat opende de weg naar ‘de mens als (hoger)* dier’.

Blz. 157 vert. blz. 152

Gerade indem die katholische Kirche dem Menschen verborgen hat die Natur
seiner Gliedmaßen, seinen Zusammenhang mit der Welt, hat sie verursacht, daß die spätere materialistische Zeit verfallen ist in die Idee, die nur für den Kopf eine Bedeutung hat, die sie aber für den ganzen Menschen anwendet.

Juist doordat de katholieke kerk voor de mens de ware aard van zijn ledematen, zijn verbinding met de wereld, heeft verborgen, is ze er de oorzaak van dat de latere materialistische tijd een gedachte koestert die alleen voor het hoofd geldt, maar door het materialisme voor de hele mens gehanteerd wordt. In wezen heeft de katholieke kerk het materialisme op het gebied van de evolutieleer gecreëerd

En dan:

Die katholische Kirche ist in Wahrheit die Schöpferin des Materialismus auf dem Gebiet der Evolutionslehre.

In wezen heeft de katholieke kerk het materialisme op het gebied van de evolutieleer gecreëerd.
GA 293/156
Vertaald/152

*In mijn jeugd was het zo: of je geloofde de Bijbel – de mens is door God geschapen, of je nam aan wat wetenschappelijk gemeengoed was: de mens stamt af van de dieren.
Toen ik naar de middelbare school ging, gebruikten we bij biologie een methode: ‘Leerboek der dierkunde – deel 1: de mens’.
Dat ‘afstammen van de dieren’ werd op zeker ogenblik meer specifiek ‘van de apen’.
Met het boek van Desmond Morris ‘De naakte aap – een zoölogische studie van het menselijke dier’ – werd in 1967 concreet wat al lang werd gedacht en uitgesproken.
(In 1931 duidde de Belgische dichter Raymond Herreman in het gedicht Euridice (1931) de mens al aan als ‘naakte aap’).

Ik was laatst in een restaurant waar ik op een kast dit beeldje aantrof:

En er zijn allerlei afbeeldingen te vinden in deze trant:
Maar in verschillende wetenschapsdisciplines is deze idee los gelaten en wordt nu aangenomen dat de afstamming van de mens veel eerder dan ‘na de chimpansee’ zich als een aparte tak afsplitste van een gemeenschappelijke voorouder.

Veel mensen denken dat de mens afstamt van de mensapen, zoals de chimpansee. Dat is echter niet waar. We delen weliswaar een voorouder, maar beide soorten hebben miljoenen jaren evolutie doorgemaakt. “Onze gemeenschappelijke voorouder was noch mens, noch chimpansee.”
Kennislink, maart 2023

Voor veel mensen is dit nog ‘de wetenschap’ over de afstamming van de mens, een soort gemeengoed dus.

Tegelijkertijd heeft de mening dat de mens een dier is, zich sterker en met meer overtuigingskracht verspreid.
Telkens kom je wel ergens tegen ‘de mens en de andere dieren’.
Soms twijfelend uitgesproken, soms met een een onwetenschappelijke zekerheid, zoals bij Trouw-columnist Jelle Reumer: ‘De mens is een dier. PUNT UIT!
Dan is het niet vreemd dat de grote verschillen die er tussen mens en dier bestaan, niet meer worden gezien. Deze zelfde Reumer zegt vervolgens: ‘‘Niets menselijks is de dieren vreemd. (…)’.

Wie zich verdiept in het mensbeeld dat in de Algemene menskunde verschijnt, of ruimer, in de antroposofie, ziet meteen dat mensen die de kreet ‘de mens en de andere dieren’ bezigen, alleen naar al datgene kijken wat hier ‘astraallijf wordt genoemd.
Het Ik – de geestelijke kern van de mens die bij de dieren ontbreekt – wordt niet gezien: de geest is immers al in 869 afgeschaft!

Nu kan ik me goed voorstellen dat als je – nog weinig wetend van de vrijeschoolpedagogie – laat staan de menskundige achtergronden – als nieuwe vrijeschoolleerkracht biologie, net afgestudeerd aan de universiteit, wel even moet slikken als je met die andere visie geconfronteerd wordt.
Stel je je ervoor open of kijk je meewarig naar een stelsel van gedachten dat door jouw studie al lang achterhaald lijkt te zijn…..

Voordracht 10 laat geen ruimte om je aan de de inhoud ervan te onttrekken:

Blz. 158 vert. blz. 152

Es geziemt insbesondere dem heutigen Lehrer der Jugend, solche Dinge zu
wissen. Denn er soll sein Interesse verknüpfen mit dem, was in der
Welt geschehen ist. Und er soll die Dinge, die in der Welt geschehen,
aus den Fundamenten heraus wissen.

Vooral de leraren in deze tijd zouden zulke dingen moeten weten, want zij dienen interesse te hebben voor wat er in de wereld gebeurd is. En zij dienen de ware
achtergronden van de gebeurtenissen in de wereld te doorzien.

Das ist aber notwendig, daß insbesondere der Lehrer, der sonst mit dem werdenden Menschen gar nichts machen kann, die Kulturtatsachen aus den Fundamenten heraus zu erfassen in der Lage ist. Dann wird er etwas in sich aufnehmen, was notwendig ist, wenn er aus seinem Inneren heraus durch die
un- und unterbewußten Beziehungen zum Kinde in der richtigen Weise
erziehen will.

Maar het is noodzakelijk dat vooral de leraren in staat zijn de ware achtergronden van culturele gebeurtenissen te doorgronden, anders kunnen ze met opgroeiende mensen niets beginnen. Wanneer de leraar zich in de achtergronden verdiept, dan zal hij iets in zich opnemen wat noodzakelijk is, wil
hij vanuit zijn innerlijk, via on- en onderbewuste verbindingen met het kind, op de juiste wijze opvoedend werken.

Over dit ‘vanuit zijn innerlijk, via on- en onderbewuste verbindingen’ heeft Steiner vaker gesproken.
Hij gebruikt dan dikwijls ook het woord ‘imponderabel’.

Zie Steiner over het imponderabele.

Hier vind je de meeste van die opmerkingen die er allemaal op neerkomen dat het van wezenlijk belang is voor de verhouding met je leerlingen hoe je over de opgroeiende mens denkt.
Dat is de mens als geestelijk wezen.
Dus niet een mens bij wie de geest ontbreekt.
Zoals het zo kernachtig in de morgenspreuk wordt verwoord:

‘(de wereld) waarin de mens, bezield, de geest een woning geeft.

De drieledige mens dus!

Denn dann wird er vor dem Menschengebilde die richtige Achtung haben.

Want dan zal hij werkelijk eerbied hebben voor de mens als schepping.

Er wird anders an dieses menschliche Gebilde herantreten, als wenn er nur so etwas wie ein besser ausgebildetes Viehchelchen, einen besser ausgebildeten Tierleib im Menschen sieht. Heute tritt der Lehrer im Grunde genommen, wenn er sich auch manchmal in seinem Oberstübchen Illusionen darüber hingibt,
er tritt mit dem deutlichen Bewußtsein vor den anderen Menschen hin, daß der aufwachsende Mensch ein kleines Viehchelchen, ein Tierlein ist und daß er dieses Tierlein zu entwickeln hat – etwas weiter, als es die Natur schon entwickelt hat.

Hij zal zich anders opstellen tegenover het bouwwerk van de mens dan wanneer hij in de mens alleen maar een soort beter ontwikkeld beestje ziet, een beter ontwikkelde diergestalte. De leraar van tegenwoordig stelt zich – hoewel hij wel eens in zijn bovenkamer de illusie heeft dat dat anders is – toch zo op, dat volgens hem de opgroeiende mens een klein beestje, een klein diertje is, en dat hij dit diertje moet ontwikkelen – iets verder dan de natuur al gedaan heeft.

Door Steiners mededelingen kunnen vrijeschoolleerkrachten tot die stemming geraken die hier wordt bedoeld.
Dat wil voor mij niet per definitie zeggen dat leerkrachten die deze gezichtspunten niet kennen, geen goede opvoeders en lesgevers zouden kunnen zijn. [Opspattend grind]
Evenals dat mensen die het standpunt huldigen dat ‘de mens ook een dier is’. per definitie hun medemens anders behandelen dan iemand die over ‘de kroon van de schepping’ spreekt.

Toch – en dat is een eigen ervaring – kunnen deze gezichtspunten je dieper doordringen van het gegeven hoe uniek ieder mens, dus ook iedere leerling is. Je kan nog meer recht doen aan het feit dat deze een individuele geest is/heeft, een volkomen uniek Ik waarvoor je als opvoeder moet zorgen.

Anders wird er fühlen, wenn er sagt:
Da ist ein Mensch, von dem gehen Beziehungen aus zur ganzen Welt, und in jedem einzelnen aufwachsenden Kind habe ich etwas, wenn ich daran etwas arbeite, tue ich etwas, was in der ganzen Welt eine Bedeutung hat. Wir sind da im Schulzimmer: in jedem Kinde liegt ein Zentrum von der Welt aus, vom Makrokosmos aus. Dieses Schulzimmer ist der Mittelpunkt, ja viele Mittelpunkte für den Makrokosmos. –

Hij (de opvoeder) zal heel andere gevoelens hebben, wanneer hij zegt: daar is een mens; van hem uit bestaan er verbindingen met de hele wereld; in ieder afzonderlijk kind dat opgroeit leeft iets – wanneer ik daaraan werk, dan doe ik iets wat betekenis heeft voor de hele wereld. We zijn in de klas. In ieder kind ligt een centrum van de wereld, van de macrokosmos uit gezien. Deze klas is het middelpunt, ja, er zijn hier vele middelpunten voor de macrokosmos

Er wird in dem Menschengebilde überall die Beziehungen zur großen Welt sehen.

Hij zal in de vorm van de mens overal verbindingen met de grote wereld
zien.

Denken Sie sich, lebendig das gefühlt, was das bedeutet! Wie da die Idee vom Weltenall und seinem Zusammenhang mit dem Menschen übergeht in ein Gefühl, welches durchheiligt alle einzelnen Vornahmen des Unterrichtes. Ohne daß wir solche Gefühle vom Menschen und vom Weltenall haben, kommen wir nicht dazu, ernsthaftig und richtig zu unterrichten. In dem Augenblick, wo wir solche Gefühle haben, übertragen sich diese durch unterirdische Verbindungen auf die Kinder.

Denkt u zich eens in, voelt u dat eens mee, wat dat betekent! Dat betekent dat daar de idee van het heelal en zijn verbinding met de mens overgaat in een gevoel dat alle afzonderlijke handelingen in het onderwijs tot heilige daden maakt. Zonder zulke gevoelens over de mens en de kosmos zullen we niet in volle ernst en op de juiste wijze kunnen onderwijzen. Zodra we zulke gevoelens hebben, worden ze via onderaardse verbindingen op de kinderen overgedragen.

Blz. 159 vert. 153

Gehen Sie in die Schule hinein nur mit egoistischen Menschengefühlen, dann brauchen Sie alle möglichen Drähte – die Worte -, um sich mit den Kindern zu verständigen. Haben Sie die großen kosmischen Gefühle, wie sie entwickeln solche Ideen, wie wir sie eben entwickelt haben, dann geht eine unterirdische Leitung zu dem Kinde. Dann sind Sie mit den Kindern eins. Darin liegt etwas von geheimnisvollen Beziehungen von Ihnen zum Schulkinderganzen. Aus solchen Gefühlen heraus muß auch das aufgebaut sein, was wir Pädagogik nennen. Die Pädagogik darf nicht eine Wissenschaft sein, sie muß eine Kunst sein.

Stapt u de school in met enkel egoïstische mensengevoelens, dan heeft u allerlei draden – woorden namelijk – nodig, om met de kinderen te communiceren.
Heeft u grote kosmische gevoelens, die opgeroepen worden door ideeën als die welke wij net ontwikkeld hebben, dan gaat er een onderaardse leiding naar het kind. Dan bent u één met de kinderen. Dat is een facet van de geheimzinnige verbindingen die er bestaan tussen u en de schoolklas. Wat wij pedagogie noemen, moet uit zulke gevoelens opgebouwd zijn. De pedagogie mag geenszins
een wetenschap zijn, ze moet een kunst zijn.

Andere plaatsen waar Steiner iets soortgelijks opmerkt:

Als Frage der übersinnlichen Welt an die sinnliche, so sollte eigentlich vor dem Gemüte des Lehrenden oder Erziehenden jedes Kind stehen.

In het gemoed van de leraar of de opvoeder zou eigenlijk ieder kind gezien moeten worden als een vraag van de bovenzinnelijke wereld aan de zintuiglijke wereld.
GA 296/70
Vertaald/81

( ) für ihn ist der einzelne Zögling ein Rätsel. Für ihn ist dasjenige, was im einzelnen Zögling sich auslebt, etwas, das mit jedem Tag, mit jeder Stunde lebendig gelöst werden muß.

Voor de vrijeschoolpedagoog is iedere leerling een raadsel; iets wat in iedere individuele leerling tot uiting komt en wat op een levendige manier elke dag, elk uur opgelost moet worden.
GA 297/136
Op deze blog vertaald/136

Denn durch die Geburt bringen wir aus der geistigen Welt unsere Anlagen mit. Jedesmal, wenn ein Mensch geboren wird, kommt eine Botschaft aus der geistigen Welt in die physisch-sinnliche Welt herunter.

Met de geboorte brengen wij uit de geestelijke wereld onze aanleg mee. Iedere keer, wanneer er een mens wordt geboren, komt er een boodschap uit de geestelijke wereld in de fysiek-zintuigelijke.
GA 297a/34
Op deze blog vertaald/34

Man soll sich nicht sagen: du sollst dies oder jenes in die Kinderseele hineingießen, sondern du sollst Ehrfurcht vor seinem Geiste haben. Diesen Geist kannst du nicht entwickeln, er entwickelt sich selber. Dir obliegt es, ihm die Hindernisse seiner Entwicklung hinwegzuräumen, und das an ihn heranzubringen, das ihn veranlaßt, sich zu entwickeln.

Je moet niet tegen jezelf zeggen: dit of dat moet je in de kinderziel naar binnen gieten, maar je moet eerbied hebben voor zijn geest. De geest kun je niet ontwikkelen, die ontwikkelt zichzelf. Het is je taak alles wat hem kan hinderen bij zijn ontwikkeling uit de weg te ruimen en hem bij te brengen wat hem in staat stelt zich te ontwikkelen.
GA 305/74
Vertaald/80

Wenn uns der Mensch in diesem Erdendasein das wertvollste Geschöpf der Götter ist, dann müssen wir vor allen Dingen fragen: Was haben die Götter in dem Menschen vor uns hingestellt? Wie haben wir dasjenige, was sie uns überlassen haben, hier auf Erden an dem Menschen zu entwickeln?

Als de mens in dit aardebestaan voor ons het waardevolste schepsel van de goden is, dan moeten we vooral vragen: wat hebben de goden in de mens voor ons neergezet? Hoe moeten we dat wat zij aan ons hebben toevertrouwd, hier op aarde aan de mens ontwikkelen?
GA 307/132
Vertaald/169

Er (der Lehrer) soll mit einer ungeheuren Ehrfurcht vor dem Kinde stehen und wissen: da ist ein Göttlich-Geistiges auf die Erde heruntergestiegen. Daß wir dieses wissen, mit diesem unser Herz durchdringen und von da aus Erzieher werden, darauf kommt es an.

De leerkracht moet een ongekende eerbied voor het kind hebben en weten: iets uit de goddelijk-geestelijke wereld is naar de aarde gekomen. Dat wij dit weten, tot ons hart laten doordringen en van daaruit opvoeder worden, daar komt het op aan.
GA 311/19
Op deze blog vertaald/19

Voordracht 10 sluit af met:

Die Pädagogik darf nicht eine Wissenschaft sein, sie muß eine Kunst sein. Und wo gibt es eine Kunst, die man lernen kann, ohne daß man fortwährend in Gefühlen lebt? Die Gefühle aber, in denen man leben muß, um jene große Lebenskunst auszuüben, die Pädagogik ist, diese Gefühle, die man haben muß zur Pädagogik, die feuern sich nur an an der Betrachtung des großen Weltalls und seines Zusammenhanges mit dem Menschen.

En waar bestaat er een kunst die men kan leren zonder voortdurend in gevoelens te leven? Maar de gevoelens waarin men moet leven, om die grote levenskunst die pedagogie heet uit te kunnen oefenen, deze gevoelens die men moet hebben ten behoeve van de pedagogie, die ontvlammen alleen wanneer men het grote heelal beschouwt en zijn verbinding met de mens
GA 293/156-158
Vertaald/151-153

Zie ook
H.Poppelbaum: Mens en dier
Leen Mees: Dieren zijn wat mensen hebben
Leen Mees: De aangeklede engel

*GA= Gesamt Ausgabe, de boeken en voordrachten van Steiner

[1] GA 293
Algemene menskunde als basis voor de pedagogie
[2] GA 294
Opvoedkunst. Methodisch-didactische aanwijzingen
[3] GA 295
Praktijk van het lesgeven
(Slechts een klein deel is daar nu oproepbaar. Voor het verkrijgen van een gratis scan: mail vspedagogie (voeg toe eraan vast) apenstaartje gmail.com)

Algemene menskunde: voordracht 10 – alle artikelen

Algemene menskunde: alle artikelen

Rudolf Seiner: alle artikelen op deze blog

Menskunde en pedagogie: alle artikelen

3551-3336

Getagged Concilie van Constantinopel 869 GA 293 vdr. 10 b lz. 151 vert/, evolutieleer GA 293 vdr. 10 blz. 151 vert., geest afschaffing GA 293 vdr. 10 blz. 151 vert., imponderabele GA 293 vdr. 10 blz. 152 vert., mens en dier GA 293 vdr. 10 blz. 152 vert.

VRIJESCHOOL – Rudolf Steiner over pedagogie(k) GA 300A – Vergadering 15 november 1920

Geplaatst op 30 mei 2026| Een reactie plaatsen

Zie ‘het woord vooraf‘

Bij de gegeven antwoorden is in het Duits telkens de naam van Steiner gegeven. Ik heb dat niet gedaan, zolang er geen verwarring kan ontstaan. De voetnoten die in de uitgave op aparte bladzijden staan, v.a. blz. 300, heb ik direct bij het verwijzende woord toegevoegd.

In deze vergadering gaat het over:

M.n. de 9e klas
Geschiedenis, Hermann Grimm <1>
Wiskunde, natuurkunde <2>
Buitenlandse taal <3>
Vrij godsdienstonderwijs <4>
Muziek, euritmie <5>
(Geen specifiek 9e klas) Handwerken, handvaardigheid, kunstzinnig! <6>
Idem. Schilderen, kleurbeleving <7>
Het maken van euritmieschoen met negatieve gevolgen <8>
Kind wil niet meedoen met euritmie <9>
Iets over een specifieke leerling <10>

RUDOLF STEINER

Konferenzen mit den Lehrern der Freien Waldorfschule in Stuttgart 1919 bis 1924

Erster Band Das erste und zweite Schuljahr

Vergaderingen met de leerkrachten van de vrije Waldorfschool in Stuttgart

Band 1 Het eerste en tweede schooljaar

Van de vergaderingen die de leerkrachten van de eerste vrijeschool in Stuttgart hielden, zijn verslagen bewaard gebleven van díe vergaderingen waarbij Rudolf Steiner aanwezig was.

Blz. 235

Vergadering van maandag 15 november 1920, 20u

Dr. Steiner: Wir werden heute zuerst wohl die Wünsche und Mitteilungen der verehrten Mitglieder des Lehrerkollegiums entgegennehmen, nicht wahr?

Ich möchte bitten, da wir den ersten Teil der Konferenz haben, ob Wünsche von den einzelnen Mitgliedern vorliegen oder Fragen, die aus dem Kollegium hervorgehen, und die innerhalb der Lehrerschaft ohne das erweiterte Kollegium, also ohne die später erscheinenden jüngeren Lehrer zu besprechen wären?

Ich würde zunächst fragen wollen, wie sich der Unterricht in der 9. Klasse nach den Erfahrungen der daran beteiligten Lehrer gestaltet hat.

We beginnen vandaag eerst met het in ontvangst nemen van de wensen en opmerkingen van de gewaardeerde leden van het docententeam, nietwaar?Aangezien dit het eerste deel van de vergadering is, wil ik graag vragen of er wensen zijn van individuele leden of vragen die vanuit het team zijn ontstaan en die besproken moeten worden met de docenten, zonder de uitgebreide staf, dus zonder de jongere docenten die later zullen aansluiten?

Ik wil allereerst vragen hoe de lessen in de negende klas zijn gestructureerd, gebaseerd op de ervaringen van de betrokken docenten.

Im Deutschen wird Herman Grimm gelesen, in der 8. und 9. Klasse.

Hermann Grimm wordt in het Duits gelezen in de achtste en negende klas.

Dr. Steiner: Hat sich Ihnen die Möglichkeit ergeben, verschiedenes

hineinzubeziehen in die Lektüre von Grimm? Wie weit sind Sie gekommen mit den Schülern in der Geschichte? Was haben Sie gemacht bei der Stelle, wo er im ersten Vortrag des zweiten Teiles die Charakteristik der letzten Jahrhunderte gibt, wo er über Rom spricht?

<1> Heeft u de mogelijkheid gehad om verschillende aspecten in het lezen van Grimm te verwerken? Hoe ver bent u gevorderd met de leerlingen in geschiedenis? Wat heeft u gedaan op het punt waar hij, in de eerste lezing van het tweede deel, de karakterisering van de laatste eeuwen geeft, waar hij het over Rome heeft?

X.: Da haben die Kinder die Geschichte nicht gekannt.

X.: De kinderen kenden de geschiedenis niet.

Dr. Steiner: Es würde sich darum handeln, daß Sie die Geschichte des 16., 17., 18., 19. Jahrhunderts behandelten, mindestens in der 9.

Vielleicht daß Sie es doch so machten. In der 9. fehlt es. Nicht wahr, bei diesen Jahrhunderten würde es sich darum handeln, daß man auf das Ziel losgeht, daß die Schüler ein Verständnis für die Gegenwart bekommen. Sie sind schon fünfzehn Jahre alt. Die Themen könnten Sie so nehmen, wie sie in dem Kapitel bei Herman Grimm für jedes Jahrhundert angegeben sind, das 19. Jahrhundert als Zusammenfluß der Völkergeschichte. Ich meine, die Themen für die letzten vier Jahrhunderte, als Leitmotive. Eigentlich würde es sich darum handeln, das in beiden Klassen zu machen. Nur wird es sich darum handeln, daß Sie die Dinge in verschiedener Weise vornehmen können: in der 8. mehr erzählend, in der 9. mehr auf die leitenden Ideen der letzten Jahrhunderte eingehend.

Sie müßten schon dahin arbeiten, daß Sie die leitenden Ideen den Kindern vortragen könnten. Es ist viel Material in den Zyklen da, was einfach erweitert werden kann dadurch, daß man die Literatur da und dort überall hernimmt.

Het gaat erom dat je de geschiedenis van de 16e, 17e, 18e en 19e eeuw behandelt, in ieder geval in de negende klas.

Misschien zou je het zo kunnen aanpakken. Het ontbreekt in de negende klas. Is het niet zo dat het doel met deze eeuwen is om de leerlingen te helpen een begrip van het heden te ontwikkelen? Ze zijn al vijftien jaar oud. Je zou de onderwerpen kunnen gebruiken zoals ze in het hoofdstuk van Herman Grimm voor elke eeuw worden genoemd, de 19e eeuw als het keerpunt van de nationale geschiedenis. Ik bedoel, de thema’s van de afgelopen vier eeuwen, als leidraad. Eigenlijk zou dat betekenen dat je dit in beide klassen doet. Je zou het echter op verschillende manieren moeten aanpakken: meer verhalend in de achtste klas en meer diepgaand ingaand op de leidende ideeën van de afgelopen eeuwen in de negende klas. Je zou zo moeten werken je de leidende ideeën aan de kinderen kan meegeven. De cycli [het tot dan verschenen werk van Steiner] bevatten veel materiaal dat gemakkelijk kan worden uitgebreid door literatuur van diverse bronnen te gebruiken. <1>

Blz. 236

(Zu einem anderen Lehrer): Dann hatten Sie die mathematischen Fächer. Haben Sie mit den Kindern schon geometrisches Zeichnen durchgenommen ?

Finden Sie notwendig — ich habe durch die viele Inanspruchnahme von anderer Seite zu wenig gesehen —, finden Sie, daß es notwendig ist, soviel Verstandesmäßig-Theoretisches in der Physik durchzunehmen? Hält das nicht auf, so viel rein Begriffliches?

<2> (Tegen een andere docent): Dus u had de wiskundevakken. Heeft u al geometrisch tekenen met de kinderen behandeld?

Vindt u het nodig – ik heb er door mijn vele andere verplichtingen niet genoeg van gezien – vindt u het nodig om zoveel intellectueel en theoretisch materiaal in de natuurkunde te behandelen? Vertraagt al die puur conceptuele stof hen niet?

X.: Ich möchte nur so viel bringen, als unbedingt notwendig ist.

X: Ik wil alleen datgene behandelen wat absoluut noodzakelijk is.

Dr. Steiner: Wieviel beherrschen denn die Schüler vom reinen Tatsachenmaterial? Es wäre natürlich bei der Elektrizität darauf zu

sehen, daß man möglichst in rationeller Weise die Erscheinungen

selbst in den Vordergrund stellt. Möglichst wenig theoretische Spekulationen. Das ist etwas, was vielleicht eben doch nicht sehr intensiv haftet; vom rein didaktischen Gesichtspunkt aus dürfte es nicht sehr haften. Ich würde meinen, daß man bei diesem Gegenstand als Ideal betrachten soll, möglichst nur am Experiment als solchem die nötigen Begriffe zu entwickeln, und zunächst möglichst wenig an der Tafel zu zeichnen, sondern die ganze Sache an dem Experiment entwickeln. Dann kann man auch die Sokratische Methode, die Sie

anwenden, versuchen.

Hoeveel van de puur feitelijke stof begrijpen de leerlingen eigenlijk? Bij elektriciteit is het natuurlijk belangrijk om de verschijnselen zelf op een rationele manier te benadrukken. Zo min mogelijk theoretische speculatie. Dat is iets wat misschien niet zo goed blijft hangen; vanuit een puur didactisch oogpunt zal het waarschijnlijk niet goed blijven hangen. Ik zou willen voorstellen dat men bij dit vak idealiter de noodzakelijke concepten uitsluitend via het experiment zelf ontwikkelt, en in eerste instantie zo min mogelijk op het bord tekent, maar het geheel via het experiment uitwerkt. Dan kan men ook de socratische methode proberen die u gebruikt.

Wenn man so theoretisch die Sache entwickelt, dann hilft einem die Sokratische Methode nichts. Woher sollen die Kinder etwas wissen? Man kann sie kaum so fragen. Da Sie schon die Möglichkeit zum Experimentieren haben, das habe ich

gesehen, da würde ich die Experimentier-Möglichkeit ausnützen.

Dann erspart man sehr viel Zeit. Wenn Sie so die Elektrizität durchnehmen wollen, dann werden Sie durchkommen. Die Kinder lernen dabei viel mehr, als wenn man ihnen die Begriffe der Spannung auseinandersetzt. Das wäre didaktisch nicht schlau. Sie müssen dann zwei Wochen geometrisches Zeichnen betreiben. Nur zwei Wochen die Deskriptive.

Als je het zo theoretisch aanpakt, heeft de socratische methode geen zin. Hoe moeten de kinderen er dan iets van afweten? Je kunt ze dat toch moeilijk vragen? Aangezien je al de mogelijkheid hebt om te experimenteren, zoals ik heb gezien, zou ik daar gebruik van maken. Dat scheelt een hoop tijd. Als je elektriciteit op deze manier wilt behandelen, kom je er wel mee weg. De kinderen leren veel meer dan wanneer je ze alleen de concepten van spanning uitlegt. Dat zou pedagogisch gezien niet goed zijn.

Dan zou je twee weken moeten besteden aan geometrisch tekenen. Slechts twee weken aan beschrijvend tekenen. <2>

X.: Im Fremdsprachenunterricht ist die Forumszene aus dem „Julius Cäsar”

gelesen worden.

<3> X.: In de les vreemde talen werd de forumscène uit “Julius Caesar” gelezen.

Dr. Steiner: Können Sie es nicht auch schriftlich machen lassen, als

eine Art Aufsatz? Es wäre notwendig, daß so etwas eingefügt würde.

Auch im Deutschen, daß man doch zu einer Darstellung käme. Daß

sie wirklich das auch formulieren.

Zou je ze het niet kunnen laten opschrijven, als een soort essay? Zoiets zou nodig ingevoerd moeten worden. Zelfs in het Duits, zodat ze het kunnen presenteren. Zodat ze het daadwerkelijk kunnen formuleren.

(Zum Deutschlehrer): Irgendwelche Themen stellen Sie gar nicht?

Es würde nicht schaden, wenn vorher der Stoff im Vortrag wiederholt ist. Wenn sie nur eigene Formulierungen bringen.

(Tegen de docent Duits): Zijn er nog onderwerpen die u helemaal niet aan de orde stelt?

Het zou geen kwaad kunnen als het materiaal voorafgaand aan de presentatie nog eens doorgenomen werd. Als je maar je eigen formulering gebruikt.

Blz. 237

Es wird über das Französische berichtet.

Er wordt verslag gedaan over het Frans.

Dr. Steiner: Jedenfalls können wir das, was wir für die 9. Klasse

projektiert haben, durchführen.

In elk geval kunnen we uitvoeren wat we voor de negende klas gepland hadden.

Der Deutschlehrer: Ich muß jetzt Jean Paul nehmen.

De docent Duits: Ik moet nu Jean Paul behandelen.

Dr. Steiner: Ich habe das nicht so gemeint, daß es der Reihe nach

gehen muß. Wir haben ja doch Mitte November; etwas Geschichte

müssen wir bewältigen. Zunächst eigentlich die vier Jahrhunderte im

Zusammenhang. Sie können damit wirklich brauchen bis Mitte

Januar in beiden Klassen. — Für alle anderen Klassen ist der Lehrplan

gegeben.

Ik bedoelde niet dat het in chronologische volgorde moest gebeuren. Het is immers half november; we moeten nog wat geschiedenis behandelen. Om te beginnen de vier eeuwen in context. Je kunt dit echt tot half januari in beide klassen gebruiken — Het leerplan is voor alle andere klassen vastgesteld.

X.: Wird dieser Lehrplan nicht allgemein als Norm gültig sein?

X: Wordt dit curriculum niet in zijn algemeenheid de norm?

Dr. Steiner: Zunächst ist es notwendig, daß wir in diesem Jahre

wissen, was wir zu tun haben.

Ten eerste is het nodig dat we weten wat we dit jaar moeten doen.

X..- Ist im Sprachunterricht schon so etwas wie Literaturgeschichte zu treiben?

X: Is het mogelijk om zoiets als literatuurgeschiedenis in de taallessen te behandelen?

Dr. Steiner: Mehr Literaturgeschichte als an dem Objekt einiges nebenher zu sagen über Shakespeare, und wenn Sie gerade das eine oder andere behandeln, die Kinder damit bekanntmachen, mehr Literaturgeschichte ist doch bei solchen Kindern nicht nötig.

Die Methoden in der Staatsschule für Latein und Griechisch, die sind die gräßlichsten, die äußerste Dekadenz. Wir müssen unsere Kinder so weit bringen, daß sie den Anschluß finden. Wenn wir einigermaßen unsere Methoden ausgebildet haben, müssen wir die Kinder ganz genau so weit bringen. Unsere Methode wird noch nicht so gehandhabt. Ich glaube, wenn einmal dieses Problem gelöst ist, daß Sie durch die Disziplin nicht mehr gestört werden, dann erreichen Sie das schon. Das ist die Crux, weil die Kinder Ihnen doch alle vier bis fünf Minuten einmal über den Kopf wachsen.

Die österreichischen Gymnasien waren Musteranstalten. Dieser Lehrplan war schon das allerbeste, was man denkt, wenn man die Sache als solche zugibt. Leo Thun, 1854; Gautsch hat es verdorben.

Es war die Geschichte gut verteilt. In Weimar fand ich gleich die Auffassung der Weltgeschichte: Von der Erschaffung der Welt bis zu den Hohenzollern fünfzig Seiten, und drei Bände Hohenzollern-Geschichte.

Meer literatuurgeschiedenis dan alleen een paar dingen over Shakespeare terloops zeggen, en als je momenteel één of twee onderwerpen behandelt en de kinderen daarmee laat kennismaken, is meer literatuurgeschiedenis voor die kinderen niet nodig.

De methoden op de staatsschool voor Latijn en Grieks zijn verschrikkelijk, het toppunt van decadentie. We moeten onze kinderen zover krijgen dat ze kunnen aansluiten. Zodra we onze methoden enigszins hebben ontwikkeld, moeten we de kinderen precies op hetzelfde niveau krijgen. Onze methode wordt nog niet op die manier toegepast. Ik geloof dat zodra dit probleem is opgelost, zodra je je niet meer druk hoeft te maken om discipline, lukt het wel. Dat is de kern van de zaak, want met de kinderen loopt het om de vier à vijf minuten uit de hand.

De Oostenrijkse gymnasia waren modelinstellingen. Dit leerplan was al het allerbeste wat je je kon voorstellen, als je de zaak maar accepteert zoals die is. Leo Thun, 1854; Gautsch heeft het verpest.

De geschiedenis was goed verdeeld. In Weimar vond ik meteen het

concept wereldgeschiedenis: van de schepping van de wereld tot de Hohenzollerns, vijftig pagina’s, en drie delen Hohenzollern-geschiedenis. <3>

Nicht wahr, dann haben wir ja für diese Klasse auch diesen freien

Religionsunterricht. Wie ist der eingeteilt?

<4> Oké, dan hebben we voor deze klas ook nog dit vrije godsdienstonderwijs . Hoe is dat ingedeeld?

X.: Wir haben neun Klassen in drei Gruppen.

X: We hebben negen klassen in drie groepen.

Blz. 238

Dr. Steiner: Wodurch sind die Klassen so riesig geworden? Wenn die Verteilung ordentlich ist, so schaden große Klassen nichts, aber bei Ihnen sitzt schon wirklich der eine auf dem Kopf des anderen. Die Klasse des Herrn U. ist zu groß. Die Klasse müßte geteilt werden. 73 Kinder! Sie gehen in die Bänke nicht hinein, und dann puffen sie sich wieder hinaus. Das ist eine Kalamität. Heute waren die schlimmsten Schüler nicht da. Also nicht wahr, bei dieser Klasse ist wohl eine Trennung notwendig. Ich würde doch meinen, es müßte die Klassegeteilt werden. Und da gerade bei diesem Unterricht doch wirklich sehr viel davon abhängt, daß man Kontakt hält mit den einzelnen — man müßte die Möglichkeit haben, den einen und den anderen möglichst oft zu fragen —, müßte die Möglichkeit bestehen, noch zwei Stunden einzurichten und die Hälfte der Schüler abzugliedern.

Es kann höchstens eine Raumfrage sein. Gelöst wird es werden müssen, sonst werden wir gerade mit diesem Unterricht scheitern. Wer könnte diesen Unterricht noch erteilen?

Wat heeft ertoe geleid dat de klassen zo enorm groot zijn geworden? Als de zitopstelling ordelijk is, richten grote klassen geen schade aan; maar in uw geval zitten de leerlingen werkelijk bovenop elkaar. De klas van de heer U. is te groot. De klas moet worden gesplitst. 73 kinderen! Ze passen niet eens in de banken, en dus dringen ze elkaar er uiteindelijk weer uit. Het is een ramp. Vandaag waren de meest onrustige leerlingen niet eens aanwezig. Dus — bent u het niet met mij eens? — is een splitsing voor juist deze klas toch zeker noodzakelijk? Ik zou er beslist op willen staan dat de klas gesplitst wordt. En aangezien er bij dit specifieke vak zoveel afhangt van het onderhouden van contact met de individuele leerlingen — men moet immers de gelegenheid hebben om deze of gene leerling zo vaak mogelijk vragen te stellen — moet er een mogelijkheid worden gevonden om twee extra lessen in te roosteren en de helft van de leerlingen af te splitsen.

Hoogstens zou het een kwestie van beschikbare ruimte kunnen zijn. Maar dat zal moeten worden opgelost; anders zijn we gedoemd te mislukken — specifiek bij dit vak.

Wie zou deze klas anders kunnen geven?

X.: Ich würde es gerne tun.

X.: Ik zou het heel graag willen doen.

Dr. Steiner: Es müßte jemand sein, der früher nicht in der Religion darinnen gestanden hat. Es kann ja sein, daß Sie nach vielen Jahren heraus sind. In den Gedankenformen sicher nicht. Es ist im Lehrerkollegium niemand da. Es ist natürlich eine schwer zu lösende Sache. Man muß auch, nicht wahr, die Klippe überwinden, Wärme hineinzukriegen in den Unterricht, Wärme, Wärme! Ich würde zum Beispiel ja schon A. vorschlagen, weiß aber nicht, ob er sich den nötigen pädagogischen Duktus aneignen würde. Wenn man es mit A. probiert? Denn wer ist sonst in der hiesigen Krisenzeit aus der anthroposophischen Bewegung heraus vorzuschlagen? Es gibt niemand.

Hier friert man furchtbar viel!

Het zou iemand moeten zijn die zich niet eerder in de religieuze sfeer heeft ondergedompeld. Het is natuurlijk mogelijk dat u daar na vele jaren inmiddels bovenuit bent gegroeid. Maar zeker niet wat uw denkwijze betreft. Binnen het lerarencorps is er niemand anders beschikbaar. Het is, vanzelfsprekend, een lastige kwestie om op te lossen.

Men moet toch ook – nietwaar? – de hindernis nemen om het onderwijs met warmte te doordringen – warmte, louter warmte! Ik zou bijvoorbeeld inderdaad A. willen voorstellen, al weet ik niet of hij de noodzakelijke pedagogische houding zou kunnen verwerven. Wat als we het eens met A. zouden proberen? Want wie anders zou er, in deze tijden van crisis hier, vanuit de antroposofische beweging kunnen worden voorgedragen? Er is niemand.

Het is hier verschrikkelijk koud! (= om koude rillingen van te krijgen?) <4>

Ich wüßte niemand anders zu finden. Den Lehrern von hier kann man nicht noch etwas aufhalsen. — Die 9. Klasse ist so klein, daß man sehr viel an die einzelnen Schüler herankommen kann.

(Zu einer Lehrerin): Ich habe die Meinung, daß Sie eigentlich eine Hilfe in Ihrer Klasse brauchen, Fräulein H. Auf die Weise würde es zu machen sein, daß Fräulein S. Ihnen hilft. Darüber müßte man reden.

Das namentlich dann, wenn es sich darum handelt, die Kinder zu beschäftigen. Die Klasse ist für Chorunterricht so, daß sie sich weitet.

Sie hat eine Peripherie, Sie dringen nicht ganz durch bis zu den letzten. Am liebsten wäre es mir auch, wenn es zwei Klassen werden könnten. Daß es schon möglich wäre, daß Fräulein S. am Unterrichtteilnimmt und Ihnen mithilft, wenn Sie die Kinder beschäftigen, wenn sie malen oder zeichnen.

Ik zou niemand anders kunnen vinden. De leraren hier kun je niet nog meer werk opdringen. — De 9e klas is zo klein dat je heel goed contact kunt maken met de individuele leerlingen.

(Tegen een lerares): Ik ben van mening dat u eigenlijk een hulp in uw klas nodig hebt, juffrouw H. Het zou zo kunnen dat juffrouw S. u helpt. Daar zou men over moeten praten. Dat geldt met name als het erom gaat de kinderen bezig te houden. De lesruimte voor koorlessen is zo ingericht dat deze zich kan uitbreiden.

De klas heeft een periferie, u dringt niet helemaal door tot de laatste. Het zou mij ook het liefst zijn als het twee klassen zouden kunnen worden. Dat het voor juffrouw S. mogelijk zou zijn om deel te nemen aan de lessen en u te helpen bij het bezighouden van de kinderen, wanneer ze schilderen of tekenen.

Blz. 239

Die Klasse fällt auseinander. Die einzelnen Kinder sind zu wenig aktiv dabei beim Unterricht. Die bleiben untätig eine Zeit. Ich habe mir auch schon gedacht, ob es nicht möglich wäre, daß Sie eine Stunde geben und darin bleiben, und die andere Stunde Fräulein S. den Unterricht gibt. Dadurch wäre auch für die Disziplin gesorgt. Man könnte noch nachdenken über den Modus. An sich kann man auch 150 Schüler haben. Wir werden solche großen Klassen nicht haben. Sie haben 50 Schüler, und Ihre Klasse, Fräulein H., ist im konkreten Fall zu groß.

De klas valt uit elkaar. De individuele kinderen doen niet actief genoeg mee aan de les. Ze blijven een tijdje passief. Ik vroeg me ook af of het niet mogelijk zou zijn dat u één uur lesgeeft en bij de klas blijft, en dat juffrouw S. het andere uur lesgeeft. Dat zou ook de discipline bevorderen. We zouden ook de opzet kunnen overwegen. In principe kan een klas 150 leerlingen hebben. Zulke grote klassen zullen we niet hebben. U heeft 50 leerlingen en uw klas, juffrouw H., is in dit specifieke geval te groot.

X.: Darf ich fragen, soll die C-Dur-Tonleiter festgehalten werden, und soll in der Toneurythmie Wert gelegt werden auf den absoluten Ton? Ich hätte mir gedacht, ob man nicht die Toneurythmie als relative Toneurythmie hinnähme.

<5>X: Mag ik vragen of de C-majeurtoonladder behouden moet blijven en of de nadruk moet liggen op de absolute toonhoogte bij toon-euritmie? Ik vroeg me af of toon-euritmie ook als relatieve toon-euritmie kan worden beschouwd.

Dr. Steiner: Das kann man gut machen.

Dat is een goede benadering.

Eine Eurythmielehrerin: Ich ging immer auf den absoluten Ton.

Een euritmiedocent: Ik heb me altijd gericht op de absolute toonhoogte.

Dr. Steiner: Man kann das Befestigen der eurythmischen Bewegung

schon machen dadurch, daß man im Absoluten bleibt. Man braucht

das nicht pedantisch festzuhalten.

Je kan de euritmische beweging ontwikkelen door in de absolute toonhoogte te blijven. Je hoeft er niet pedant aan vast te houden. <5>

Was machen die Kinder bei Ihnen im Werkstattunterricht?

<6> Wat doen de kinderen bij u in de handvaardigheidslessen?

Ein Werklehrer: Wir haben an den Arbeiten weitergemacht vom vorigen Jahr.

Een docent handvaardigheid: We zijn verdergegaan met het werk van vorig jaar.

Dr. Steiner: Geht es dieses Jahr mit der Disziplin im Handarbeitsunterricht? Im vorigen Jahr die letzte Stunde war in der Sache und Disziplin ganz schön.

Haben Sie viel zu tun? Ich frage deshalb, weil ich meine, daß zu einer

gewissen Anregung gut wäre, wenn gerade dieser Stoff der Pädagogik und Didaktik im vorjährigen Kurse verarbeitet würde. Ob es nicht möglich wäre, alle vierzehn Tage eine sachliche Konferenz zu machen? Abgesehen von der Schule als solcher. Bringen Sie es dazu, daß Sie Fragen formulieren, die ein positives Erträgnis haben. Es wäre doch gut, wenn man bei diesen Dingen in einem gewissen Kontakt bleiben könnte, indem Sie Zweifelsfragen ausarbeiten, und ich Themen stellen könnte, die dann zur Besprechung kämen, wenn ich hierherkomme. Aber ich hoffe, daß es in der Zukunft Zeit gibt, wo ich mich der Waldorfschule widmen kann. Notwendig wäre es doch, daß Sie Zweifelsfragen ausarbeiteten und diese Fragen mir schickten, und daß diese Fragen beantwortet würden, wenn ich komme.

Gaat het goed met de discipline in de handvaardigheidsles dit jaar? Vorig jaar was de laatste les, zowel inhoudelijk als qua discipline, erg goed. Heeft u het erg druk? Ik vraag dit omdat ik denk dat het goed zou zijn voor wat inspiratie als dit onderwerp van pedagogie en didactiek, in de cursus van vorig jaar verwerkt zou worden. Zou het niet mogelijk zijn om elke twee weken een inhoudelijk overleg te houden? Los van de school zelf. Probeer vragen te formuleren die een positief resultaat opleveren. Het zou goed zijn als we hierover enig contact zouden kunnen houden als u vragen formuleert waarover u twijfelt, en ik dan onderwerpen zou kunnen aandragen die we kunnen bespreken als ik hier ben. Maar ik hoop dat er in de toekomst tijd zal zijn om me aan de Waldorfschool te wijden. Het is nodig dat u vragen van twijfel uitwerkt en die naar mij stuurt, en dat deze vragen worden beantwoord wanneer ik kom. <6>

Über den Malunterricht.

Dr. Steiner (zu einer Klassenlehrerin): Sie haben den Unterricht veranlagt ?

<7> Over de schilderlessen.

Dr. Steiner (tegen een klassenleerkracht): Heeft u de lessen ontworpen?

Blz. 240

X.: Herr Doktor haben heute einige Versuche gesehen.

X.: Dokter, u heeft vandaag een paar experimenten gezien.

Dr. Steiner: Die sind als solche ganz gut. Es müßte noch mehr dazu kommen, daß das Herausarbeiten des Konventionellen, daß die Schrift aus dem Malen und Zeichnen herausgearbeitet wird; dazu müßte es überhaupt mehr kommen. Für die 1. Klasse sind Richtlinien gegeben. Allmählich weiter ausbilden, daß die Farbe weiter entwickelt wird.

Ze zijn best goed zoals ze zijn. Er moet meer gebeuren, met name de conventionele aanpak verder ontwikkelen, het schrijven vanuit schilderen en tekenen ontwikkelen; er moet in het algemeen meer gebeuren. Er zijn richtlijnen voor de eerste klas. Geleidelijk aan het kleurgebruik verder ontwikkelen.

X.: Ich finde es im Augenblick nicht, ich tappe herum.

X.: Ik heb het nu even niet; ik ben aan het zoeken.

Dr. Steiner: Einige von diesen Kindern haben ganz Gutes gemacht.

Es müßte etwas herauskommen aus der Farbe. Bei der T. F. ist etwas

darinnen.

Sommige van deze kinderen hebben het heel goed gedaan.

Er moet iets uit de kleur komen. Bij T.F. is er wel iets in.

X.: Ich habe gefunden, daß die Kinder bei den Wasserfarben sehr schwer zu

Formen kommen.

X.: Ik heb gemerkt dat de kinderen erg moeilijk vormen kunnen maken met waterverf.

Dr. Steiner: Die Kreidestifte sollte man nicht kultivieren. Worauf es

ankäme, das wäre — nur sind wir nicht so weit —, daß wir abgrenzen

könnten. Es würde erst ein ordentlicher, reinlicher Lehrplan sein in

den unteren Klassen. Die anderen müssen natürlich fast dasselbe

durchführen. Nur daß man auf das Alter des Schülers Rücksicht

nimmt. Die Hauptsache liegt jetzt schon darin, daß ein innerliches

Gefühl vom Farbaufbau in den Kindern erweckt wird, ein Erleben

der Farbenwelt, daß die Kinder ein Gefühl bekommen vom Leben

der Farbenwelt im Erleben der Märchen.

Krijtstiften moeten niet gestimuleerd worden. Wat belangrijk zou zijn – maar zover zijn we nog niet – is dat we grenzen kunnen stellen. Het zou beginnen met een degelijk, goed gestructureerd leerplan in de lagere klassen. De andere klassen moeten natuurlijk vrijwel hetzelfde leerplan volgen. Wel belangrijk om rekening te houden met de leeftijd van de leerling. Het gaat erom dat er bij de kinderen een innerlijk begrip van de kleurenopbouw wordt gewekt, dat ze de wereld van kleur ervaren en dat ze door middel van sprookjes een gevoel krijgen voor de levendigheid van die kleurenwereld.

X.: Man muß doch den Kindern Formen geben, bestimmte Motive.

X.: Je moet de kinderen toch vormen geven, specifieke motieven.

Dr. Steiner: Die Kinder kriegen schon Formen, wenn Sie die Phantasie wirken lassen. Sie müssen die Formen aus der Farbe herauswachsen lassen. Sie können in der Farbenwelt mit den Kindern reden. Denken Sie nur, wie anregend es ist, wenn Sie mit den Kindern bis zum Verständnis dessen es brächten: Da ist dieses kokette Lila, und im Nacken sitzt ihm ein freches Rötchen. Das ganze steht auf einem demütigen Blau.

Sie müssen es gegenständlich kriegen — das wirkt seelenbildend —, so daß die Farben auch etwas tun. Das, was aus der Farbe heraus gedacht ist, das kann man auf fünfzigerlei Weise machen. Man muß das Kind zum Darinnenleben in der Farbe bringen, indem man sagt: „Wenn das Rot durch das Blau hindurchguckt”, und das wirklich schaffen läßt vom Kinde. Ich würde versuchen, viel Leben gerade in dies hineinzubringen. Sie müssen sie etwas aus dem Klotzigen (Klätzigen?), aus dem Lässigen herausbringen.

Kinderen ontwikkelen vormen als je hun verbeelding de vrije loop laat. Je moet de vormen laten ontstaan vanuit de kleur. Je kunt met kinderen praten over de wereld van kleuren. Stel je eens voor hoe stimulerend het is als je kinderen begeleidt naar het punt van begrip: Daar is een koket lila, en op zijn nek zit een brutaal rood. Het geheel rust op een bescheiden blauw.

Je moet het concreet maken – dat heeft een zielvormend effect – zodat de kleuren daadwerkelijk iets doen. Wat vanuit de kleur wordt bedacht, kan op vijftig verschillende manieren worden gedaan. Je moet het kind tot innerlijk leven brengen binnen de kleur door te zeggen: “Wanneer het rood door het blauw heen kijkt,” en het kind dat echt laten creëren. Ik zou juist hier veel leven in proberen te krijgen. Je moet ze weghalen uit het onbeholpene en het nonchalante.

Blz. 241

Es muß Feuer hinein! Es ist im allgemeinen notwendig, daß in der jetzigen Zeit dieses Farbengefühl, das nicht so korrumpiert ist wie das Musikalische, entwickelt wird. Es wird auf das Musikalische günstig zurückwirken, wenn das Farbenleben entwickelt wird.

Er moet enthousiasme bij! Het is over het algemeen noodzakelijk dat in deze tijd dit kleurgevoel, dat niet zo aangetast is als het muzikale gevoel, wordt ontwikkeld. Het zal een gunstig effect hebben op het muzikale gevoel wanneer de levendigheid van kleur wordt ontwikkeld.

X.: Wären Sie dafür, daß man außer dem Malen das Zeichnen übt?

X.: Zou u voorstander zijn van het oefenen met tekenen naast schilderen?

Dr. Steiner: Das lineare Zeichnen nicht. Das lineare Zeichnen nur, wenn es sich darum handelt, Geometrisches zu verstehen. Jedenfalls wichtig ist das andere: aus dem Hell-Dunkel heraus arbeiten! In dieser Beziehung hat sich die 9. Klasse noch nicht lebendig erwiesen. Man muß alles zu Hilfe nehmen.

Geen lijntekenen. Lijntekenen alleen als het gaat om het begrijpen van geometrie. In elk geval is het andere belangrijk: werken met licht en donker! Wat dat betreft heeft de negende klas zich nog niet erg levendig getoond. Je moet alles gebruiken wat beschikbaar is.

X.; Könnte die 9. und 8. Klasse Malstunden nehmen?

X.: Zouden de negende en achtste klas schilderlessen kunnen volgen?

Dr. Steiner: Man müßte das in den Stunden, die jetzt schon da sind,

hereinbringen. Daß mehr Künstlerisches getrieben werden sollte, das

ist ganz evident. Deshalb war mir zu tun, daß Fräulein Hauck hereinkommt in den Handfertigkeitsunterricht, daß die Handarbeit künstlerisch gestaltet wird. Zumeist ist das Handarbeitliche philiströs. Ich möchte, daß es wirklich künstlerisch gestaltet wird. Da in der Handarbeit kann man das Lineare anwenden. Auf dem Papier ist das Lineare etwas unwesenhaft.

Dat zou je moeten integreren in de lessen die er al zijn. Dat er meer artistieke activiteiten moeten worden ondernomen, is overduidelijk. Daarom wilde ik graag dat juffrouw Hauck naar de handvaardigheidsles kwam, zodat het handwerk kunstzinnig vormgegeven zou worden. Meestal is handwerk onbeholpen. Ik wil dat het echt kunstzinnig is. Want bij handwerk kun je lineaire principes toepassen. Op papier zijn lineaire principes minder belangrijk.

Es kann die Brücke geschlagen werden vom Handarbeitsunterricht zum Handfertigkeitsunterricht. Es gibt doch eine ganze Menge Gegenstände, die man bemalen kann. Es gibt im Haushalt Dinge, die von den Menschen selbst bemalt werden sollten. Wenn die Kinder Puppensachen machen, da könnte viel

Kunst entwickelt werden. Da könnte Stil, Farbensinn entwickelt werden; alles könnte entwickelt werden. Wenn man da durchdringt damit, daß der Naturalismus der Puppenbereitung überwunden wird, daß etwas Lebendiges da wäre, lachende Puppen, künstlerisch gestaltet, da könnte man segensreich wirken.

Geradeso wie man die Kinder daran gewöhnt, daß sie Wechsel schreiben lernen, weiß ich nicht, warum man die Kinder nicht daran gewöhnen soll, wie man ein Plakat macht, wie man ein Plakat schön findet und bei einem schönen Plakat auch dessen Schönheit wirklich erkennt. Das häßliche, unmögliche Plakat sollte ebenfalls erkannt werden. Aber die Menschen schauen sich die Sachen an, ohne rasend zu werden. Der Geschmack müßte gebildet werden; Stilgefühl müßte entwickelt werden. Was Stilgefühl betrifft, ist der Unterricht, selbst in künstlerischen Anstalten, etwas Scheußliches.

Die scheußlichsten Proben haben wir hier vor kurzem erlebt. Sie kennen das graphische Zeichen der Dreigliederung von den Kernpunkten.

Er kan een brug geslagen worden tussen handwerken en lessen in handvaardigheid. Er zijn talloze voorwerpen die beschilderd kunnen worden. Er zijn dingen in huis die mensen zelf zouden moeten beschilderen. Wanneer kinderen poppenkleertjes maken, kan er veel artistiek talent ontwikkeld worden. Stijl, gevoel voor kleur, alles kan ontwikkeld worden. Als je erin slaagt het naturalisme van het poppenmaken te doorbreken, en er levende, lachende poppen ontstaan, artistiek vormgegeven, dan kan dat een positief effect hebben. Net zoals je kinderen leert cheques uit te schrijven, zie ik geen reden waarom je ze niet zou leren hoe ze een poster moeten maken, hoe ze een poster mooi kunnen vinden en hoe ze de schoonheid van een mooie poster echt kunnen herkennen. Ook de lelijke, onmogelijke poster moet herkend worden. Maar mensen kijken naar dingen zonder er gek van te worden. Smaak moet gecultiveerd worden; een gevoel voor stijl moet ontwikkeld worden. Wat stijl betreft, is instructie, zelfs in kunstinstituten, verschrikkelijk.

We hebben hier onlangs de meest verschrikkelijke probeersels gezien. Je kent het grafische symbool van het drieledig sociale organisme.

Blz. 242

Es ist abgeändert worden. Es hat sich darum gehandelt, etwas Aktuelles zu machen. Was tut der Künstler? Er setzt das Motiv, das er macht, so zusammen, daß er das, was links ist, wieder rechts macht. Er macht ein gotisches Fenster daraus. Diese Dinge kommen vor.

Es wäre wirklich möglich, daß etwas Schönes erreicht wird in der 10., 11. Klasse. Jetzt will einer unserer Fabrikanten eine Vignette haben für Kindermehl. Daß von innen heraus etwas geschaffen werden kann. Es gibt innere Notwendigkeiten. Heute kennt ja der Mensch bloß ein Kunstobjekt. Das muß so sein, wenn es etwas nachahmt. In Basel gibt es einen Lehrer des Kunstgewerbes, der sagt, er sehe gar nicht ein, wozu es notwendig ist, wenn ich das eine Auge

hier male, warum ich das andere nicht hier malen kann. Das hat etwas für sich, solange man nicht mit den Sachen mitgeht. Was ich meine, ist das innerliche Erlebenkönnen. Das meine ich mit dem Stilgefühl. Man muß ein Dreieck erleben können, ein Viereck erleben können. Nicht sich halten an die Imitation, an die Nachahmung. Es macht doch heute jeder nur eine Puppe, indem er nachahmt und nicht innerlich erlebt. Man muß es von innen heraus erleben können, wie eine Puppe weint oder lacht. Dies müßte alles sinnvoll bis auf die Kleidung hin gemacht werden. — Die Mädchen können eine Puppe, die Knaben einen Kasperl machen. Das innerliche Erlebenkönnen, das müßte berücksichtigt werden beim Farbenmalen.

Dat is veranderd. Het ging erom, iets actueels te maken. Wat doet de kunstenaar? Hij heeft een motief en dat zet hij zo neer dat wat links staat, rechts ook weer komt. Hij maakt er een Gotisch raam van. Dit soort dingen gebeurt. Het is echt wel mogelijk dat er in de 10e of 11e klas iets moois wordt bereikt. Nu wil een van onze fabrikanten een vignet voor kindermeel. Nu moet er iets van binnenuit gecreëerd worden. Vanuit het innerlijk moet dat op een bepaalde noodzakelijke manier. Tegenwoordig kennen mensen alleen een kunstobject. Dat moet wel het geval zijn als het iets imiteert. Er is een kunst- en ambachtsleraar in Bazel die zegt dat hij niet begrijpt waarom het nodig is dat als ik het ene oog hier schilder, waarom ik het andere dan niet hier kan schilderen. Op zich heeft het iets, zolang je maar niet in die dingen meegaat. Wat ik bedoel is het innerlijke vermogen om te ervaren. Dit bedoel ik met gevoel voor stijl. Je moet een driehoek kunnen ervaren, een vierkant kunnen ervaren. Je niet aan het uiterlijke nadoen houden. Tegenwoordig maakt iedereen gewoon een pop door deze te imiteren en niet door innerlijk te ervaren. Je moet het van binnenuit kunnen ervaren, zoals een pop huilt of lacht. Dit zou allemaal zinvol gemaakt moeten worden, tot aan de kleding toe. — De meisjes kunnen een pop maken, de jongens een Jan Klaassen. Bij het schilderen met kleuren gaat het om het om het innerlijke beleven. <7>

X.: Läßt sich auch bei den Tönen etwas anwenden?

X.: Kan er ook zoiets met de tonen gebeuren?

Dr. Steiner: Ich glaube doch, daß es sich auch innerlich erleben läßt.

Ik geloof dat het ook innerlijk ervaren kan worden.

Musiklehrer: Soll man mit Worten den Kindern etwas näherzubringen

suchen? Die Melodie als solche oder die einzelnen Töne?

Muziekdocent: Moet je de kinderen iets met woorden proberen over te brengen? De melodie als zodanig of de afzonderlijke noten?

Dr. Steiner: Es wird sich nur im Thema oder in der Melodie ergeben. Wenn man so die Töne behandelt, kommt ein Künstlerisches heraus.

Ich glaube, daß Goethe so etwas meint, wie er Klavier gelernt hat.

Het komt alleen tot uiting in het thema of in de melodie. Als je de tonen op deze manier behandelt, ontstaat er iets artistieks.

Ik denk dat Goethe zoiets bedoelde als hoe hij piano leerde spelen.

Es wird gefragt, ob die Kinder Eurythmieschuhe herstellen sollen.

<8> De vraag wordt gesteld of de kinderen euritmieschoenen moeten maken.

Dr. Steiner: Dadurch würden die Kinder schwächlich und kränklich.

Ich glaube, daß es zu Unzukömmlichkeiten kommen könnte. Auf der anderen Seite, ist so furchtbar viel an Eurythmieschuhen zu erzeugen?

Dat zou de kinderen zwak en ziek maken.

Ik geloof dat het zou kunnen leiden tot ongemak. Aan de andere kant, is er nou zo vreselijk veel te ontwikkelen aan euritmieschoenen?

X.: Jetzt ist es so, daß viele Kinder es für die anderen machen.

X.: Op dit moment maken veel kinderen ze voor elkaar.

Dr. Steiner: Wie lange braucht ein Kind, um ein Paar Eurythmieschuhe zu machen?

Hoe lang doet een kind erover om een paar eurythmieschoenen te maken?

Blz. 243

Ich denke, daß unter den Mitgliedern sehr viele wären; ich kann mir denken, daß unter den Mitgliedern manche Frau ist, die kann mindestens im Tag ein Dutzend solche Schuhe machen, oder neun oder zehn.

Ik denk dat er veel van zulke mensen onder de leden zijn; ik kan me voorstellen dat er onder de leden vrouwen zijn die minstens een dozijn van zulke schoenen per dag kunnen maken, of negen of tien. <8>

X.: In der 5. Klasse ist ein Schüler, der nicht Eurythmie machen will. Er hat

für Künstlerisches kein Interesse, sondern nur für Physik, Elektrizität.

<9> X.: In de vijfde klas zit een leerling die geen zin heeft in euritmie. Hij heeft geen interesse in kunst, alleen in natuurkunde en elektriciteit.

Dr. Steiner: Wie es unmusikalische Menschen gibt, kann es auch uneurythmische Menschen geben. Ich würde ihn nicht dispensieren.

Man sollte nur dispensieren, wenn partielle Idiotie vorhanden ist.

Net zoals er mensen zijn die niet muzikaal zijn, zijn er ook mensen die niet euritmisch zijn. Ik zou hem geen vrijstelling geven. Dat kan alleen als er sprake is van een zekere mate van geestelijk onvermogen. <9>

Wegen eines Schülers S.

<10> Over leerling S.

Dr. Steiner: Der unter den Bänken hervorgekrochen ist?

Man muß immer denken, zum Beispiel: werde ich die Zeichnung in

die Ecke machen, werde ich es klein oder groß machen. Der muß

veranlaßt werden, innere Aktivität zu entwickeln. Der muß angehalten werden, nicht so hinzuschlafen. Innerlich tätig sein. Es ist besser, wenn der Junge etwas machen muß, wozu er sich erst entschließen muß. Das meiste erreicht man mit dem Jungen, wenn man ihn berücksichtigt und freundlich ist. Er kann auch artig sein. Ich habe es merkwürdig gefunden, ich habe immer nur bemerkt, wenn er bestraft worden ist. Was er getan hat, habe ich nicht bemerkt.

Die onder de bank vandaan kroop?

Je moet altijd nadenken, bijvoorbeeld: ga ik de tekening in de hoek maken, maak ik hem klein of groot? Hij moet worden aangemoedigd om zijn innerlijke activiteit te ontwikkelen. Hij moet worden tegengehouden om alleen maar in slaap te vallen. Hij moet innerlijk actief zijn. Het is beter als de jongen iets moet doen waar hij eerst zelf voor moet kiezen. Je bereikt het meeste met de jongen als je attent en aardig voor hem bent. Hij kan zich ook goed gedragen. Ik vond het vreemd; ik merkte alleen dat hij straf kreeg, niet wat hij gedaan had. <10>

Rudolf Steiner: alle artikelen op deze blog

Menskunde en pedagogie: alle artikelen

Opvoedingsvragen: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: alle beelden

3547-3332

Geplaatst in Rudolf Steiner, vrijeschool didactiek, vrijeschool pedagogie

Getagged 9e klas geschiedenis GA 300A blz. 235, Hermann Grimm GA 300A blz. 235

VRIJESCHOOL Rudolf Steiner – Algemene menskunde – voordracht 1 (1-7-3)

Geplaatst op 24 mei 2026| Een reactie plaatsen

In v.a [1-7] is sprake van ‘mensbeelden’.
Zie ook bv. [3-7-1]

Steiner wilde zijn onderwerpen breed uitleggen, zo min mogelijk definiëren en zo ruim mogelijk karakteriseren.
Dat betekent ook: verschillende standpunten, vertrekpunten van beschouwing innemen.
Zo kan er sprake zijn van o.a. een 2-ledig, 3-ledig, 4-ledig mensbeeld.

De ene keer gaat hij er diep op in, de andere keer in grote lijnen.

In GA 97, de voordracht van 4 december 1906 in Keulen, behandelt kort en bijna schetsmatig het drieledig mensbeeld, zonder dat Steiner dit hier zo benoemt.

Tussen de regels door – wanneer er bv. over ‘ontwikkeling’ gesproken wordt, doelt Steiner waarschijnlijk op de oefeningen die hij voor een geestelijke scholing heeft gegeven. Zoals in GA 10, vertaald.
De ‘drie aspecten’ worden uitgebreid behandeld in GA 9, vertaald.
(De ‘kopjes’ zijn door mij aangebracht)

GA 97

Das christliche Mysterium
Het christelijke mysterie

Blz. 275

Die drei Aspekte der Welt
De wereld vanuit drie gezichtspunten

Voordracht 26, Keulen 4 december 1906

Wir können in der Welt, die an uns herantritt, in der wir leben, drei Aspekte unterscheiden: erstens, wie sie sich uns von außen zeigt, zweitens, wie wir sie in uns empfinden, und drittens, wie sie selbst im Inneren ist.
Unsere Sinnesorgane vermitteln uns den Aspekt der Welt, wie sie sich uns von außen zeigt, die Welt der Formen und Gestalten in der unorganischen Natur, der Mineralwelt; in der belebten Natur, der Pflanzenwelt; in der empfindenden Natur, der Tierwelt, und in der denkenden Natur, der Menschenwelt.

Von außen tritt sie uns entgegen als die Welt der Wahrnehmungen, und wir nehmen diese Welt der Erscheinung, der Wahrnehmung durch unsere Sinnesorgane auf. Unsere Sinnesorgane sind die Pforten, durch welche die
äußere Welt der Gestalten zu uns Zutritt hat. Hätten wir unsere Sinnesorgane nicht, so bliebe die Gestaltenwelt für uns ewig ein Unbekanntes, ein Geheimes, ein Okkultes; sie wäre für uns nicht da.
Man könnte uns nur davon erzählen und uns lediglich eine annähernd für uns verständliche Beschreibung derselben geben. Aber solange uns die Sinnesorgane fehlten, könnten wir uns niemals eine ganz zutreffende Vorstellung von der äußeren Welt der Formen und Gestalten machen.

We kunnen drie aspecten onderscheiden van de wereld waarmee we geconfronteerd worden, de wereld waarin we leven: ten eerste, hoe die zich van buitenaf aan ons voordoet; ten tweede, hoe we die in onszelf waarnemen; en ten derde, hoe die op zichzelf ís.

Eerste aspect

Onze zintuigen brengen ons het aspect van de wereld over zoals die zich van buitenaf aan ons voordoet, de wereld van vormen en verschijnselen in de anorganische natuur, de minerale wereld; in de levende natuur, de plantenwereld; in de voelende natuur, de dierenwereld; en in de denkende natuur, de mensenwereld.

Van buitenaf gezien doet de wereld zich aan ons voor als de wereld van waarnemingen, en we nemen deze wereld van verschijning, van waarneming, in ons op via onze zintuigen. Onze zintuigen zijn de poorten waardoor de uiterlijke wereld van vormen toegang tot ons krijgt. Zonder onze zintuigen zou de wereld van vormen voor altijd onbekend voor ons blijven, geheimzinnig, verborgen; ze zou voor ons niet bestaan. Men zou ons er alleen over kunnen vertellen en ons een beschrijving kunnen geven die voor ons bij benadering begrijpelijk is. Maar zolang we geen zintuigen hadden, konden we nooit een volledig accuraat beeld vormen van de externe wereld, van vormen en figuren.

Was wir jetzt sehend, hörend, fühlend und tastend, durch Geruch und Geschmack aufnehmen, wäre dann für uns nicht da. Die äußere Welt bliebe dann für uns im Dunkel verborgen, und nur ahnen könnten wir sie und nach den Beschreibungen derer, die sie kennen, uns ein annäherndes, aber niemals ein genaues Bild derselben machen. Immer wäre diese Gestaltenwelt eine okkulte Welt für den Menschen geblieben, hätten sich seine Sinne nicht geöffnet, um sie aufzunehmen. Seine Sinne mußten sich erschließen, damit ihm der Zugang zu dieser äußeren Welt möglich wurde.

Das Wahrnehmen der Sinneswelt ist eine Stufe in der Menschheitsentwickelung, die sie früher nicht erreicht hatte. Es gab eine
Zeit, wo die Sinnesorgane des Menschen sich noch nicht nach au-
ßen aufgetan hatten.

Wat we nu waarnemen door te zien, te horen, te voelen, te ruiken en te proeven, zou dan voor ons niet bestaan. De buitenwereld zou in duisternis gehuld blijven en we zouden haar bestaan slechts kunnen aanvoelen en, op basis van de beschrijvingen van degenen die haar kennen, een benaderend, maar nooit een exact, beeld ervan kunnen vormen. Deze wereld van vormen zou voor de mensheid altijd een verborgen wereld zijn gebleven als onze zintuigen zich niet hadden geopend om haar waar te nemen. Onze zintuigen moesten zich ontwikkelen zodat toegang tot deze buitenwereld mogelijk werd.

Het kunnen waarnemen van de zintuiglijke wereld is een stadium in de menselijke ontwikkeling die er voorheen nog niet was. Er was een tijd dat de menselijke zintuigen zich nog niet openden voor de buitenwereld.

Blz. 276

Da konnte der Mensch die Gestaltenwelt nicht wahrnehmen; da konnte er nichts draußen wahrnehmen; da lebte er noch ganz in seinem nach der Welt zu abgeschlossenen Inneren. Er lebte ganz ein Innenleben, wie es uns jetzt noch in unseren Empfindungen bekannt ist.
In diesem Innenleben finden wir jetzt noch den zweiten Aspekt der Welt. Durch das Wahrnehmen der äußeren Gestaltenwelt mit unseren Sinnesorganen entstehen in unserem Inneren Empfindungen. Wie wir mit unseren Sinnesorganen die Außenwelt wahrnehmen, so empfinden wir mit unserer Seele die Eindrücke, die uns diese Außenwelt macht. Dadurch wird diese Außenwelt in unserer Seele zu unserer eigenen Innenwelt. In dem Maße, wie unsere Seele und ihre Organe entwickelt sind, wird uns diese eigene Innenwelt zum Bewußtsein kommen. Je höher der Mensch in der Entwickelung steht, desto stärker empfindet er diese Außenwelt auch als Innenwelt in der Seele; je mehr er seine Seelenorgane ausgebildet hat, desto mannigfaltiger gestaltet sich seine Innenwelt, desto reicher sind die Bilder derselben, die in seinem Inneren aufsteigen, desto geordneter und harmonischer durchziehen sie sein Inneres.

In die tijd kon de mens de wereld van vormen niet waarnemen; hij kon niets buiten zichzelf waarnemen; hij leefde volledig in zijn innerlijke zelf, afgesloten van de wereld. Hij leefde een volledig innerlijk leven, zoals wij dat vandaag de dag nog steeds kennen in onze gewaarwordingen.

Tweede aspect

In dit innerlijke leven vinden we nu het tweede aspect van de wereld. Door de waarneming van de externe wereld van vormen met onze zintuigen ontstaan er gewaarwordingen in ons. Net zoals we de externe wereld met onze zintuigen waarnemen, zo ervaren we met onze ziel de indrukken die deze externe wereld op ons maakt. Op deze manier wordt deze externe wereld onze eigen innerlijke wereld in onze ziel. Naarmate onze ziel en haar organen zich ontwikkelen, zal deze eigen innerlijke wereld tot ons bewustzijn doordringen. Hoe hoger iemands ontwikkelingsniveau, hoe sterker hij deze externe wereld als een innerlijke wereld in zijn ziel ervaart. Hoe meer hij zijn zielsorganen heeft ontwikkeld,
hoe diverser zijn innerlijke wereld wordt, hoe rijker de beelden ervan zijn die in hem opkomen, hoe ordelijker en harmonieuzer ze zijn innerlijke wezen doordringen.

Um die Außenwelt ganz zu seiner eigenen zu machen, muß der Mensch eine starke, harmonisch ausgestaltete und gegliederte Seele haben, einen ausgebildeten Seelenorganismus. Je vielseitiger der Mensch sein Seelenleben ausgebildet hat, desto mannigfaltiger wird dort die Außenwelt in abwechslungsvollen Bildern auftauchen. Je harmonischer seine Seele ist, desto schöner wird sich die Außenwelt in seiner Seele abspiegeln. In unserer Seele taucht dann die Außenwelt unter und ersteht dort zu einem schönen, harmonischen, lebensvollen, abwechslungsreichen Ganzen.
Während der Mensch im Wachbewußtsein sein Hauptaugenmerk auf die Außenwelt richtet und sie zunächst nur chaotisch als Empfindungen in sich auftauchen spürt, muß er lernen, diese chaotischen Empfindungsvorgänge zu ordnen und zu regeln, sie in bewußte Beziehung zur Außenwelt zu bringen und daraus ein harmonisches Ganzes zu gestalten. Er muß die Innenwelt seiner Seele unter seine Herrschaft bringen lernen.

Om de buitenwereld volledig eigen te maken, moet een persoon een sterke, harmonieus ontwikkelde en gestructureerde ziel hebben, een volledig gevormd zielorganisme. Hoe veelzijdiger iemands zielsleven is, hoe diverser de
buitenwereld zich daarin zal manifesteren in uiteenlopende beelden. Hoe harmonieuzer hun ziel, hoe mooier de buitenwereld erin weerspiegeld zal worden. Binnen onze ziel dompelt de buitenwereld zich dan onder en rijst daar op als een prachtig, harmonieus, levendig en gevarieerd geheel.

Terwijl een persoon in wakende toestand zijn aandacht richt op de buitenwereld en deze aanvankelijk slechts chaotisch ervaart als gewaarwordingen, moet hij leren deze chaotische zintuiglijke processen te ordenen en te reguleren, ze in een bewuste relatie met de buitenwereld te brengen en er een harmonieus geheel van te maken. Hij moet leren de innerlijke wereld van zijn ziel onder controle te krijgen.

Blz. 277

Erst dann wird sie wirklich seine eigene und eigenste Welt, in der er bewußt und nach eigenem Willen leben kann.
Im Traumleben taucht der Mensch in seine Innenwelt unter. Da ist er der Sinnenwelt entrückt und ist preisgegeben dem chaotischen Wirbel seiner Empfindungswelt, die in Bildern in ihm auftaucht.
In dem Maße, wie sich seine Empfindungen ordnen, werden auch seine Traumbilder geregelt und bedeutungsvoll.
Was nun in ihm zur Innenwelt geworden ist in seiner Seele, das ist der Aspekt der Umwelt, wie er sie empfindet. Dieser steht gegenüber dem Aspekt der Wahrnehmungen, unter dem sich die Umwelt seinen Sinnen zeigt.
Nun besteht die Welt aber noch unter einem andern Aspekt, unter dem Aspekt, wie sie wirklich ist. Es ist der eigentliche Aspekt des wahren Seins der Welt, wie sie in ihrem Inneren ist. Zu diesem Aspekt gelangt der Mensch, wenn er den eingeschlagenen Weg weiter verfolgt.

Pas dan wordt het werkelijk zijn eigen en meest persoonlijke wereld, waarin hij bewust en naar eigen wil kan leven.

In zijn dromen dompelt een mens zich onder in zijn innerlijke wereld. Daar wordt hij losgekoppeld van de wereld van de zintuigen en blootgesteld aan de chaotische werveling van zijn wereld van gewaarwordingen, die zich in hem manifesteert in beelden. Naarmate zijn gewaarwordingen geordend raken, worden ook zijn droombeelden gereguleerd en betekenisvol.

Wat nu zijn innerlijke wereld in zijn ziel is geworden, is het aspect van de omgeving zoals hij die waarneemt. Dit staat in contrast met het aspect van waarnemingen, waaronder de omgeving zich aan zijn zintuigen openbaart.

Maar de wereld bestaat ook onder een ander aspect, het aspect van hoe zij werkelijk is. Het is het werkelijke aspect van het ware wezen van de wereld, zoals het in de kern is. Een mens bereikt dit aspect wanneer hij die ingeslagen weg verder blijft volgen.

Derde aspect

Wenn aus klaren Sinneswahrnehmungen in ihm Empfindungen entstanden sind in seinem Inneren, wenn er diese Empfindungen in harmonische Ordnung und in schönen Rhythmus gebracht hat, dann tragen ihn diese Empfindungen wieder hinaus in die Welt. Sie schlagen eine Brücke von seiner Seele zur Welt, und während die Welt sich in ihn hineinergießt durch seine Sinne, so ergießt sich nun seine Seele in die Welt hinein durch das Denken über die Welt. Seine Empfindungen gießt er hinein in den Gedanken, und sein Gedanke dringt ein in die Umwelt. So ist die Kette geschlossen zwischen Welt und Mensch und zwischen Mensch und Welt.
Die Welt ist draußen, die Empfindung im Inneren des Menschen; der Gedanke ist in beiden. Im Denken vereinigt sich der Mensch ganz mit der Welt. Denn das Weltendenken und sein Denken sind ein Ganzes. So wurzelt die Menschheit mit ihren Wahrnehmungen im sinnlichen Dasein. So wächst sie, indem sie aus der
Sinnenwelt Eindrücke empfängt und diese sich in der Seele zu Empfindungen, zu Bildern ordnen, sich rhythmisieren und im seelischen Leben sich umwandeln. So erblüht sie, indem sie aus diesen Bildern und den Wahrnehmungen herausliest, herausempfindet, heraushört den Weltgedanken, der in jedem denkenden Menschen neue Blüten treibt.

Wanneer heldere zintuiglijke waarnemingen innerlijke gewaarwordingen hebben voortgebracht, wanneer deze gewaarwordingen in harmonieuze orde en een prachtig ritme zijn gebracht, dan voeren deze gewaarwordingen hem terug de wereld in. Ze vormen een brug van zijn ziel naar de wereld, en terwijl de wereld via zijn zintuigen in hem doordringt, zo stroomt zijn ziel nu de wereld in door over de wereld na te denken. Hij giet zijn gewaarwordingen in zijn gedachten, en zijn gedachten doordringen de omgeving. Zo wordt de keten gesloten tussen wereld en mens en tussen mens en wereld.

De wereld is buiten, de gewaarwording binnenin de mens; het denken is in beide. In het denken verenigt de mens zich volledig met de wereld. Want werelddenken en denken zijn één.
Zo is de mensheid, met haar waarnemingen, geworteld in het zintuiglijke bestaan.
Zo groeit de mensheid door indrukken uit de zintuiglijke wereld te ontvangen, die in de ziel worden geordend tot gewaarwordingen, tot beelden, die ritmisch worden en transformeren in het leven van de ziel. Zo bloeit ze op als ze uit die beelden en waarnemingen de wereldgedachte leest, voelt en hoort die nieuwe bloesems voortbrengt in ieder denkend mens.

Blz. 278

Die Menschen wurzeln alle in dem einen Boden der physischen Sinnen- und Gestaltenwelt. Es ist dieselbe Welt für alle, derselbe Boden, aus dem alle herauswachsen. Und jede einzelne Menschenindividualität saugt heraus aus dem gemeinsamen Boden Kräfte zu ihrer besonderen Entfaltung. Viele und verschieden geartete Stamme sind die einzelnen Menschenindividualitäten, die aus dem einen Boden hervorwachsen und, jede in ihrem Seelenleben, die aus
dem einen Boden aufgenommenen Kräfte in ihrer besonderen Eigenart verarbeiten. Aber droben zur Blüte gelangend, in der Welt des Gedankens, bilden alle ein großes Ganzes, ein wunderbares wogendes Blütenmeer, jede Blüte eine Widerspiegelung des großen einen Weltendenkens, und eine die andere ergänzend, sich einfügend als Glied in die ganze Kette, als Juwel in eine Krone von Juwelen, als Welle in ein Gedankenweltenmeer.

Alle mensen zijn geworteld in dezelfde bodem van de fysieke wereld van zintuigen en vormen. Het is dezelfde wereld voor iedereen, dezelfde bodem waaruit alles groeit. En ieder mens put kracht uit deze gemeenschappelijke bodem voor zijn of haar specifieke ontwikkeling. Vele en diverse (boom)stammen zijn de individuele mensen die uit deze ene bodem groeien en, ieder in zijn of haar innerlijke leven, de krachten die uit deze ene bodem zijn opgenomen op hun eigen unieke manier verwerken. Maar wanneer ze hun volle bloei bereiken in de wereld van het denken, vormen ze samen een groot geheel, een wonderbaarlijke, golvende zee van bloesems, waarbij elke bloesem een weerspiegeling is van het grote, ene werelddenken, en elke bloesem de andere aanvult, als een schakel in de hele keten, als een juweel in een kroon der juwelen, als een golf in een zee van gedachtewerelden.

Unten ein Ganzes: die physische Welt. Oben ein Ganzes: die Geisteswelt. Dazwischen Umwandlung des Unteren in das Obere in vielen Individualitäten: die Seelenwelt.
Ein Spiegelbild der Geisteswelt ist die physische Welt draußen in ihrer Einheitlichkeit.
Ein Spiegelbild der Geisteswelt ist die Seelenwelt des Menschen in ihrer Mannigfaltigkeit. Die ganze große Welt draußen wird in jeder Menschenseele eine besondere kleine Welt, und wird, aus allen Menschenseelen im Gedanken heraustretend, wieder ein großes Ganzes. So geht der Weg vom Kosmos durch den Mikrokosmos hindurch, um als neuer, vervollkommneter Kosmos aus den gesamten Mikrokosmen hervorzugehen.

Beneden, een geheel: de fysieke wereld.
Boven, een geheel: de spirituele wereld.
Daartussenin, de transformatie van het lagere naar het hogere in vele individualiteiten: de zielenwereld.

Een weerspiegeling van de spirituele wereld is de fysieke wereld daarbuiten in
haar eenheid.
Een weerspiegeling van de spirituele wereld is de zielenwereld van de mensheid in haar diversiteit.
De hele grote wereld daarbuiten wordt in elke menselijke ziel een bijzondere kleine wereld, en, voortkomend uit alle menselijke zielen in gedachten, wordt deze weer een groot geheel.

Zo leidt het pad van de kosmos door de microkosmos, om als een nieuwe, meer volkomen kosmos uit de gezamenlijke microkosmos tevoorschijn te komen .
GA 97/275-278
Niet vertaald

.
Meer over 3- en 4-ledig mensbeeld

Algemene menskunde: alle artikelen

Rudolf Steiner: alle artikelen op deze blog

Menskunde en pedagogie: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: alle beelden

.
3541-3327

.

Getagged drieledig mensbeeld GA 97 vdr. 26 blz. 275, lichaam ziel geest GA 97 vdr. 26 blz. 275, waarnemen GA 97 vdr. 26 blz. 275, zintuigen GA 97 vdr. 26 blz. 275

Geplaatst in menskunde en pedagogie, Rudolf Steiner

VRIJESCHOOL – Rudolf Steiner over pedagogie(k) GA 300A – Vergadering 22 september 1920

Geplaatst op 6 mei 2026| Een reactie plaatsen

Zie ‘het woord vooraf‘

Bij de gegeven antwoorden is in het Duits telkens de naam van Steiner gegeven. Ik heb dat niet gedaan, zolang er geen verwarring kan ontstaan. De voetnoten die in de uitgave op aparte bladzijden staan, v.a. blz. 300, heb ik direct bij het verwijzende woord toegevoegd.

In deze vergadering gaat het over:

Positie van Steiner als esotericus binnen het lerarencollege <1> <1A>
Hoe om te gaan met de overheid <2>
Over het leerplan van klas 9 <3>
Over reciteren; beweegbaar speelgoed <4>
Aanstellen nieuwe collega’s; criteria <5>
Vrij godsdienstonderwijs klas 7 – 9 <6>
Over verschillende kinderen met problemen <7>
Wereldschoolvereniging; hoe en door wie op te richten; allerlei problemen <8>
.

RUDOLF STEINER

Konferenzen mit den Lehrern der Freien Waldorfschule in Stuttgart 1919 bis 1924

Erster Band Das erste und zweite Schuljahr

Vergaderingen met de leerkrachten van de vrije Waldorfschool in Stuttgart

Band 1 Het eerste en tweede schooljaar

Van de vergaderingen die de leerkrachten van de eerste vrijeschool in Stuttgart hielden, zijn verslagen bewaard gebleven van díe vergaderingen waarbij Rudolf Steiner aanwezig was.

Blz. 214

Vergadering van woensdag 22 september 1920, 20-0.15u

Dr. Steiner: Meine lieben Freunde! Ich muß einige Worte voranschicken, bevor wir in die Einzelheiten der Verhandlung eintreten, da wir am Beginne eines Schuljahres stehen und einige Dinge kurz geklärt sein müssen.
Es ist gesprochen worden auch von meiner eigenen Stellung im Lehrerkollegium. Ich will heute zunächst nicht vom Äußeren dieser Stellung sprechen, nur vom Inneren. Das scheint mir doch angemessen zu sein am heutigen Abend, weil auch diese innerliche Stellung wenigstens zwischen den Zeilen berührt worden ist.
Ich möchte in den Dingen, die sich auf unsere geistige Bewegung
beziehen — und die Ordnung der Waldorfschule, insofern sie geistige
Angelegenheiten sind, insofern sie pädagogisch-didaktisch von der
Lehrerkonferenz zu behandelnde Fragen sind, gehören in unsere
anthroposophische Bewegung hinein —, in allen solchen Fragen
fühle ich mich, meine lieben Freunde, und werde mich nie anders
fühlen können denn als Esoteriker den Freunden gegenüber. Und da
ist es heute nötig, einiges zu sagen, das Sie nur zu spezialisieren
brauchen auf die besondere Lage der Waldorfschule, über die Auffassung der Stellung des Esoterikers, die dieser selbst von sich hat.

<1> Beste vrienden! Ik moet eerst een paar woorden vooraf zeggen, voordat we naar de details van de bespreking gaan, omdat we aan het begin van een nieuw schooljaar staan en bepaalde zaken kort verduidelijkt moeten worden.
Mijn eigen positie binnen het docententeam is ook ter sprake gekomen. Vandaag wil ik het niet hebben over de externe aspecten van deze positie, maar alleen over de interne. Dit lijkt me vanavond op zijn plaats, omdat ook deze interne positie, ondersteund tussen de regels door, is aangestipt. In zaken die betrekking hebben op onze spirituele beweging – en de organisatie van de Waldorfschool, voor zover het een spirituele kwestie is, voor zover het pedagogische en didactische kwesties betreft die door de lerarenconferentie moeten worden besproken, behoren tot onze antroposofische beweging – in al deze zaken, beste vrienden, voel ik me, en zal ik me nooit anders kunnen voelen dan als een esotericus ten opzichte van mijn vrienden. En daarom is het vandaag nodig om een paar dingen te zeggen, die alleen relevant zijn voor de specifieke situatie van de Waldorfschool, over de eigen perceptie van de esotericus van zijn positie.

Natürlich rechnet man als jemand, der aus den geistigen Welten heraus Dinge an seine Mitmenschen bringen will, darauf, daß diese Dinge in einer gewissen Weise, vielleicht zwar nicht auf Autorität hin, aber auf das Gefühl hin angenommen werden: daß Forschungsresultate vorliegen, die nach bestimmten Richtungen hin vielleicht nur von demjenigen, der sie in einer solchen Weise vertritt, zunächst bekanntgegeben werden können; die selbstverständlich verstanden werden können, wenn sie einmal ausgesprochen sind, die aber eben von einem oder einigen erst als ihre Forschungsresultate ausgesprochen werden müssen. Das ganze Verhältnis, in dem man solche Wahrheiten aufnimmt, ist nicht dasjenige auf Autorität hin, aber es ist ein
solches, das in einer gewissen Weise anerkennt, daß aus einer solchen
Quelle solche Dinge geschöpft werden können.
Meine lieben Freunde, es sieht manches einfach aus, was man in einer
solchen Weise zu seinen Mitmenschen spricht, wie es zu Ihnen in
diesen Tagen geschehen ist, aber es erforscht sich nicht in einfacher
Weise. Es erforscht sich gerade dasjenige, was sich auf so spezielle
Zweige der Pädagogik bezieht, eigentlich doch nur dadurch, daß man
vieles erst durchmacht, vieles durchlebt, daß man erst langjährige
Forschungswege einschlägt. Das Verstehen ist einfach und kann in

Natuurlijk verwacht iemand die spirituele inzichten wil overbrengen aan zijn medemens dat deze inzichten op een bepaalde manier worden ontvangen, misschien niet gebaseerd op autoriteit, maar op gevoel: dat er onderzoeksresultaten bestaan die, in bepaalde richtingen, wellicht alleen in eerste instantie openbaar gemaakt kunnen worden door degene die ze op die manier presenteert; die natuurlijk begrepen kunnen worden zodra ze geformuleerd zijn, maar die eerst door een of meer mensen als hun onderzoeksresultaten moeten worden verwoord. De hele relatie waarin men dergelijke waarheden ontvangt, is niet gebaseerd op autoriteit, maar erkent op een bepaalde manier dat dergelijke inzichten uit een dergelijke bron kunnen voortkomen. Beste vrienden, sommige dingen lijken eenvoudig wanneer je met je medemens spreekt zoals jullie de afgelopen dagen hebben ervaren, maar ze zijn niet gemakkelijk te onderzoeken. Datgene wat betrekking heeft op dergelijke specifieke takken van de pedagogiek kan alleen echt worden onderzocht door veel dingen te doorlopen, veel dingen te ervaren en langdurige onderzoekstrajecten te volgen. Begrip is eenvoudig en kan worden bereikt in

Blz. 215

kurzer Zeit geschehen, das Erforschen ist keineswegs so einfach und
erfordert durchaus Initiationswege. Aber wenn derjenige, der solche
Forschungen mitteilt, sich an seine Mitmenschen wendet, so tut er
das auch von sich aus niemals in der Form, daß er als Autorität
sprechen möchte in dem gewöhnlichen Sinn des Wortes, wie man in
der äußeren exoterischen Welt die Autorität auffaßt.
Ich bitte, dasjenige, was ich in diesem Zusammenhang sage, durchaus
sehr ernst und exakt zu nehmen: es spricht also derjenige, der so
spricht, nicht in dem Sinne, daß das, was er sagt, auf Autorität in
dem gewöhnlichen Sinne angenommen wird. Denn, meine lieben
Freunde, dann würde es nicht wirken, nicht durch jene imponderablen Kräfte an die Mitmenschen übergehen, durch die es übergehen soll. Es muß das ganze Verhältnis ein anderes sein. Das Verhältnis muß ein solches sein, daß alles dasjenige, was gesagt wird, angenommen wird von den Hörenden auf völlig freien Willen hin, daß beim Aufnehmen gar nichts ankommen darf auf den Willen desjenigen, der spricht, sondern alles einzig und allein ankommen muß auf den Willen derjenigen, die zuhören. Das ist, so genau man es kann in der
menschlichen Sprache, ausgedrückt das Verhältnis, das bestehen muß. Man spricht sich nicht aus dem Grunde aus, weil man irgend etwas ins rechte Licht stellen will, sondern aus dem Grunde, weil darauf die ganze Wirksamkeit der Arbeit, die auf Esoterik aufgebautist, in unserer Zeit beruhen kann.

korte tijd, maar het onderzoek is geenszins zo eenvoudig en vereist zeker een inwijdingstraject. Maar wanneer iemand die dergelijk onderzoek deelt zich tot zijn medemens richt, doet hij dat nooit op een manier die suggereert dat hij spreekt als een autoriteit in de gebruikelijke zin van het woord, zoals autoriteit wordt begrepen in de externe, exoterische wereld.
Ik vraag u om wat ik in deze context zeg zeer serieus en nauwkeurig te nemen: de persoon die op deze manier spreekt, spreekt niet in de zin dat wat hij zegt wordt aanvaard als autoriteit in de gebruikelijke zin. Want, beste vrienden, dan zou het niet effectief zijn, het zou niet worden overgedragen aan medemensen via die onmeetbare krachten waardoor het bedoeld is om te worden overgedragen. De hele relatie moet anders zijn. De relatie moet zodanig zijn dat alles wat gezegd wordt, door de luisteraars volledig vrijwillig wordt ontvangen, dat bij het ontvangen ervan niets afhangt van de wil van de spreker, maar alles uitsluitend van de wil van de luisteraars. Dit, zo nauwkeurig als men het in menselijke taal kan uitdrukken, is de relatie die moet bestaan. Men spreekt zich niet uit omdat men iets in een positief daglicht wil stellen, maar omdat de volledige effectiviteit van werk dat op esoterie is gebaseerd, in onze tijd hierop kan berusten.

Wollte man in unserer Zeit etwas auf autoritativen Wegen, sei es auf
autoritativen Wegen des suggestiven Wirkens oder zahlreicher anderer seelischer Machtwege, in die Welt bringen, so würde das das größte
Unheil nach und nach bedeuten. Wir sind eben in jenem Entwickelungsstadium der Menschheit, in dem es notwendig ist, daß immer mehr und mehr Freiheitsimpulse aus den dazu reifen Menschen in die Welt gesetzt werden. Wir dürfen gerade dasjenige, was die Welt aus dem Geiste heraus vorwärtsbringen will, wenn wir so arbeiten, wie Lehrer arbeiten müssen, wir dürfen das unter keinen Umständen auf ein seelisch aufgezwungenes Autoritatives aufnehmen. Alles muß aufgenommen werden ideal auf den guten Willen, auf die Einsicht des Zuhörers, daß derjenige, der spricht über die Dinge, nach dem Gefühl des Zuhörers etwas zu sagen hat. Ein anderes Verhältnis darf nicht bestehen. Jedes andere Verhältnis beeinträchtigt die Wirkung, wenn es sich darum handelt, daß auf Grundlage solcher Mitteilungen und solcher Zuhörer äußere Arbeit geleistet wird, äußere Arbeit, die dann im Zusammenwirken der Menschen geleistet werden kann. Wenn da der Geistesforscher mitwirkt, dann muß das

Als men in onze tijd zou proberen iets in de wereld te brengen door middel van autoritaire middelen, of het nu gaat om suggestie of talloze andere vormen van psychologische macht, zou dat geleidelijk aan tot de grootste ramp leiden. We bevinden ons precies in een stadium van menselijke ontwikkeling waarin het noodzakelijk is dat steeds meer impulsen van vrijheid in de wereld worden gebracht door mensen die daar rijp genoeg voor zijn. We mogen in geen geval accepteren datgene wat de wereld vanuit de geest verder wil brengen, als we zo werken als leraren moeten werken, we mogen dat niet als een psychologisch opgelegde autoritaire kracht in ons opnemen. Alles moet idealiter worden ontvangen met de goede wil, met het inzicht van de luisteraar, dat degene die over dingen spreekt iets te zeggen heeft dat aansluit bij de gevoelens van de luisteraar. Geen andere relatie is toegestaan. Elke andere relatie ondermijnt het effect wanneer het gaat om extern werk dat wordt uitgevoerd op basis van dergelijke communicatie en dergelijke luisteraars – extern werk dat vervolgens kan worden uitgevoerd door de samenwerking van mensen. Als de spirituele onderzoeker erbij betrokken is, dan moet de

Blz. 216

ganze Verhältnis auf dieses autoritativ-freie Aussprechen und freiheitliche Zuhören aufgebaut sein.
Anders dürfen auch die äußeren Verhältnisse nicht aufgebaut sein.
Daher muß es bis zum letzten i-Tüpfel so sein, daß meine Stellung zum Lehrerkollegium diejenige ist, die nicht von mir oder von irgend jemand gewollt wird gegen den Willen irgendeines Mitglieds des Lehrerkollegiums, sondern die akzeptiert wird im innersten Herzen und gewollt wird vom Lehrerkollegium in seiner Gänze. Ob so etwas durch eine äußere Wahl dokumentiert wird oder nicht, darauf kommt es nicht an. Das innere Verhältnis muß ein solches sein. Im Augenblick, wenn es nicht ein solches wäre, in diesem Augenblick würde die rechte Stellung nicht vorhanden sein. Wir müssen geradezu ein wenig wachen über dieses Verhältnis.
Es geschehen ja Gruppierungen auf diesem Felde so, daß man nicht Vereine bildet, sondern daß die Gruppierungen eben um diejenige Persönlichkeit geschehen, welche in dem angedeuteten Sinne etwas zu sagen hat, und daß gewissermaßen diejenigen, die das aufnehmen wollen, sich dann aus ihrem freien Willen heraus gruppieren. Mag nun die Außenwelt dieses oder jenes verlangen für eine solche Gruppierung, innerlich ist allein das berechtigt, was ich gesagt habe.

hele relatie gebaseerd zijn op dit vrij van autoriteit gesprokene en het luisteren in vrijheid.
De externe omstandigheden moeten op dezelfde manier gestructureerd zijn. Daarom moet het tot in de kleinste details zo zijn dat mijn standpunt ten opzichte van het docentenkorps er een is die niet door mij of door wie dan ook tegen de wil van een lid van het docentenkorps wordt gewenst, maar een die in het hart wordt aanvaard en door het docentenkorps als geheel wordt gewenst. Of dit al dan niet door een externe verkiezing wordt bevestigd, is irrelevant. De interne relatie moet zo zijn. Op het moment dat dit niet zo is, op dat moment bestaat de juiste positie niet. We moeten waakzaam zijn over deze relatie.
Op dit gebied komen er groeperingen voor, zodanig dat die geen hechte samenhang vertonen rond het individu dat iets te zeggen heeft in de aangegeven zin, en dat degenen die dit willen oppakken zich vervolgens uit vrije wil groeperen. Hoewel de buitenwereld dit of dat van zo’n groep kan eisen, is intern alleen wat ik heb gezegd gerechtvaardigd.

Sie werden fühlen und empfinden, meine lieben Freunde, daß ich dadurch meine innerliche Stellung zum Lehrerkollegium charakterisieren will, daß ich Sie bitte, sie als solche aufzufassen. Darauf wird die heilwirkende Kraft in aller Zukunft beruhen müssen. In dieser Richtung müssen auch die einzelnen Dinge liegen. Sie müssen spüren, wie ich durchaus immer bestrebt bin und bestrebt sein werde, im Einklänge mit jedem einzelnen dasjenige zur Entscheidung zu bringen, was durch mich zur Entscheidung zu bringen ist, aus dem Grunde, weil der Betreffende mich um die Sache fragt, weil er aus seiner Einsicht heraus mich um die Sache fragt. Wenn Sie dies ganz durchdenken, dann werden Sie zu einer reinlichen Scheidung desjenigen kommen, was das esoterische Verhältnis zwischen uns sein muß, und was allein aus diesem esoterischen Verhältnis heraus segensreich sein kann.
Das, meine lieben Freunde, wollen wir heute zum Ausgangspunkt machen, und Sie werden vielleicht aus mancher Lebensbeobachtung heraus schon gefunden haben, daß die Dinge, die aus dem Geiste heraus geschaffen werden, doch nur dann richtig gehen, wenn ihnen eine solche Auffassung des geistigen Verhältnisses zugrunde liegt.
Trennen Sie also manches, was nun schon einmal bei einer exoterischen Einrichtung, die gegenüber der Außenwelt notwendig ist, da

Jullie zullen voelen en aanvoelen, mijn beste vrienden, dat ik mijn innerlijke houding ten opzichte van de leraren wil karakteriseren door jullie te vragen deze als zodanig te begrijpen. De helende kracht moet hier in de toekomst op gebaseerd zijn. Individuele zaken moeten ook in lijn zijn met deze richting. Jullie moeten aanvoelen hoe ik ernaar streef en altijd zal streven om, in harmonie met ieder individu, tot een besluit te komen dat via mij besloten kan worden, omdat de betreffende persoon mij ernaar vraagt, omdat hij of zij mij ernaar vraagt op basis van eigen inzicht. Als jullie dit volledig overwegen, zullen jullie een duidelijk onderscheid zien tussen wat de esoterische relatie tussen ons moet zijn en wat er puur uit deze esoterische relatie nuttig kan zijn.
Dit, mijn beste vrienden, is wat we vandaag als uitgangspunt willen nemen, en jullie hebben wellicht al uit diverse levenservaringen ontdekt dat dingen die vanuit de geest ontstaan, alleen goed werken als ze gebaseerd zijn op een dergelijke opvatting van de spirituele relatie.
Scheid daarom bepaalde zaken die noodzakelijk zijn in een exoterische ordening, die inherent is aan de relatie met de buitenwereld,

Blz. 217

sein muß, trennen Sie mancherlei, was einfach die Welt notwendig
macht, von dem, was innerlich zwischen uns sein muß: dann werden
wir am günstigsten nicht nur rationalistisch vorwärtsarbeiten, sondern spirituell arbeiten; wir werden vorwärtskommen.
Und dieses, was ich zu Ihnen sagen wollte, ist auch eine Art Inaugurierung unserer diesjährigen Arbeit; eine Inaugurierung, durch die ich ganz besonders möchte, daß auch dieses Jahr wiederum spirituelle Kräfte durch unsere Arbeit gegossen werden. Sie können davon überzeugt sein, daß ich über die ganze Arbeit und die Einzelheiten der Arbeit, die auch dieses Jahr geleistet wird, den Segen derjenigen geistigen Mächte stets herflehen werde, die unsere ganze
Bewegung tragen. Und wenn Sie auch sich bewußt sind, daß das der Fall ist, wenn Sie gewissermaßen nicht nur zusammen handeln, wenn Sie zusammen denken und empfinden und dadurch die guten geistigen Kräfte in dieses Zusammen-Denken, Zusammen-Empfinden, Zusammen-Klingen des ganzen Seelenlebens aufnehmen, dann wird unsere Arbeit auch in diesem Jahre gelingen.

en scheid bepaalde zaken die de wereld simpelweg noodzakelijk maakt van wat innerlijk tussen ons moet bestaan: dan zullen we in het gunstigste geval niet alleen rationeel, maar ook spiritueel het meest effectief vooruitgang boeken; we zullen verder komen.
En wat ik u wilde zeggen is tevens een soort inauguratie van ons werk dit jaar; een inauguratie waarbij ik in het bijzonder hoop dat dit jaar opnieuw spirituele krachten in ons werk zullen stromen. U kan er zeker van zijn dat ik altijd de zegen zal afsmeken van die spirituele krachten die onze hele beweging ondersteunen, over al het werk en de details van het werk dat dit jaar wordt gedaan. En als u zich daar ook van bewust bent, als u niet alleen samen handelt, maar ook samen denkt en voelt, en zo de goede spirituele krachten opneemt in dit krachtige denken, voelen en resoneren van ons hele zielenleven, dan zal ons werk ook dit jaar slagen. <1>

Nun können wir zu den einzelnen konkreten Punkten übergehen.

Nu kunnen we overgaan tot de concrete punten.

Wünscht jemand zur Tagesordnung etwas zu sprechen?

Wil iemand iets zeggen over de agenda?

Es wird gefragt wegen der Angelegenheit der Anerkennung der Waldorfschule
als Grundschule seitens der Behörden.

<2> Er wordt een vraag gesteld over de erkenning van de Waldorfschool als basisschool door de overheid.

Dr. Steiner: Diese Frage ist eine solche, die je nach dem Wohlwollen
dieser oder jener Schulbehörde nach der einen oder anderen Richtung gedreht werden kann. Zurecht kommen wird man nur — so daß man darin eine gewisse Sicherheit hat für den wirklichen Bestand der Schule —, wenn man irgendwie durch persönlich-gewichtige Rücksprachen verhandelt, wobei ich ausdrücklich bemerken möchte — wir müssen ganz dezidiert reden —, daß das nicht durchs
Telephon geschehen sollte; wenn man durch persönliches Auseinandersetzen mit allen jenen Betonungsmöglichkeiten der Sätze und Wörter und der Unterredung überhaupt, die vorhanden sind in einer persönlichen Aussprache, eine solche Stimmung schafft, daß dann eine gewisse Sicherheit vorhanden ist. Wir können gar nicht vermeiden, wenn wir die Sache bloß so anstreben, daß sie bürokratisch behandelt wird, daß wir nicht in der Zukunft mit derselben Sache
angerempelt werden.
Deshalb meine ich, daß es das beste wäre, wenn Herr Molt in der Sache persönlich etwas tun könnte, wenn Sie persönlich vorsprechen würden. Die Frage ist eine solche, daß man nur ruhig sein kann über

Dit is een van die vragen die op verschillende manieren geïnterpreteerd kunnen worden, afhankelijk van de welwillendheid van de betreffende overheid. Een oplossing – zodat er een zekere mate van zekerheid is voor het voortbestaan van de school – kan alleen gevonden worden als er onderhandeld wordt door middel van persoonlijke en zinvolle gesprekken. Ik wil benadrukken – laten we hier heel duidelijk over zijn – dat dit niet telefonisch moet gebeuren. Een persoonlijk gesprek, met alle nuances van nadruk in zinnen en woorden, en in het gesprek zelf, schept een sfeer die een zekere mate van zekerheid bevordert. Als we de zaak simpelweg op een bureaucratische manier benaderen, kunnen we niet voorkomen dat we in de toekomst opnieuw met hetzelfde probleem worden geconfronteerd. Daarom denk ik dat het het beste zou zijn als de heer Molt persoonlijk actie zou ondernemen in deze zaak, als u persoonlijk iets zou kunnen doen, als u persoonlijk langs zou kunnen gaan.

Blz. 218

die Waldorfschule, wenn Sie selbst vorstellig würden bei irgendeiner der Persönlichkeiten, die Einfluß haben auf die Sache.
Ich bin überzeugt davon, wenn in dieser Weise irgendwelche Worte gewechselt
worden sind und man nun eine solche Spitze der Behörde dazu getrieben hat, irgend etwas, wozu sie sich bekennen muß, zu sagen, dann ist man am besten geschützt; nicht durch Akte hin und herschreiben, sondern durch so etwas. Insbesondere hier in Württemberg, wo es wirklich vielleicht möglich ist, daß man in einer solchen Sache mehr erreicht als in Preußen. In Preußen würde, nachdem der Erlaß geschickt worden ist, diese Schule in kurzer Zeit abgebaut
werden müssen.
Die Sache müßte zunächst so getrieben werden. Denn das darf nicht verkannt werden — ich hatte leider in Berlin viel zuwenig Zeit, um, wenn solche Fragen aufgerührt worden sind, die nötige Antwort zu geben —, es kommt immer wiederum vor, daß irgendwelche Schulvorsteher oder Lehrer der gewöhnlichen Schulen kommen und die Pädagogik der Waldorfschule haben wollen und fragen, wie können sie etwas tun, um ihrer Schule aufzuhelfen. Das ist der reinste Unsinn. Das erste würde darin bestehen, daß sie sich vom Staate lossagen würden, und es bezeugt solch eine Zumutung nur, wie wenig
konsequent die Leute zu denken in der Lage sind.

De kwestie is zodanig dat men alleen rustig kan blijven over de Waldorfschool, als u zelf een van de personen benadert die invloed hebben op de zaak.
Ik ben ervan overtuigd dat als er op deze manier woorden zijn gewisseld en als zo’n hooggeplaatste ambtenaar gedwongen is iets te zeggen waar hij zich aan moet binden, men zich het beste kan beschermen; niet door heen en weer te schrijven, maar door zoiets. Vooral hier in Württemberg, waar men in zo’n zaak werkelijk meer kan bereiken dan in Pruisen. In Pruisen zou deze school, na het uitvaardigen van het decreet, binnen korte tijd gesloten moeten worden. De zaak moet in eerste instantie op deze manier worden verminderd. Want dit mag niet over het hoofd worden gezien – ik had helaas veel te weinig tijd in Berlijn om het noodzakelijke antwoord te geven toen soortgelijke vragen werden gesteld – het komt steeds weer voor dat schooldirecteuren of leraren van gewone scholen komen en de pedagogiek van de Waldorfschool willen en vragen hoe ze hun school kunnen helpen. Dat is volkomen onzin. De eerste stap zou zijn dat ze de staat afzweren, en zo’n dwang toont alleen maar aan hoe weinig
rationeel de mensen in staat zijn te denken.

Es handelt sich darum, daß dasjenige, was man unsere Schulbewegung nennen könnte: die Bewegung nach einer freien Schule hin in immer mehr Köpfe hineinkommt, so daß eine wirkliche große Bewegung nach der Freiheit der Schule entsteht, als ein Teil der Dreigliederungsbewegung. Die Ausrede mit der Einheitsschule, die mögen wir als Opportunität gebrauchen; allein ich muß meinerseits gestehen, mir war immer die ausdrücklich dezidierte Definition der Einheitsschule etwas Unangenehmes — obwohl man sie aus Opportunität wählen mußte —, weil sie nicht genau betont, daß man nicht das will, was vom Staate als Einheitsschule definiert wird, daß es uns nicht so sehr ankommt auf die Einheitsschule als auf die freie Schule.
Dann wird sich das von selbst ergeben. Dasjenige, was als Einheitsschule von der jetzigen deutschen Regierung erstrebt wird, das ist das Gegenteil. Wir machen erst einen Kratzfuß vor dem, was uns ein Greuel ist, wenn wir solchen Dingen nachgeben. Man muß sich durchschlängeln; man muß sich bewußt sein, daß dies doch im Leben — nicht von innen veranlaßt, dann wäre es jesuitisch —, aber daß es von außen mit einer gewissen Reservatio mentalis gemacht wird. Man muß sich bewußt sein, nicht von innen her, von außen her, daß man nötig hat, um wenigstens das zu machen, was wir

Het punt is dat wat je onze schoolbeweging zou kunnen noemen – de beweging naar een vrije school – steeds meer terrein wint, waardoor er een werkelijk grote beweging voor schoolvrijheid ontstaat, als onderdeel van de driegeledingsbeweging. We kunnen het argument van de uniforme school als een handige maatregel gebruiken; ik moet echter bekennen dat de expliciet geformuleerde definitie van de uniforme school mij altijd enigszins tegenstond – ook al moest die om praktische redenen gekozen worden – omdat er niet duidelijk in staat dat we niet willen wat de staat definieert als een uniforme school, dat we ons niet zozeer bezighouden met de uniforme school als wel met de vrije school.
Dan valt alles op zijn plaats. Wat de huidige Duitse regering nastreeft met een uniforme school is het tegenovergestelde. We beginnen ons pas net af te keren van wat ons verwerpelijk is als we aan dergelijke zaken toegeven. Je moet je een weg erdoorheen banen; je moet je ervan bewust zijn dat dit in het leven – niet van binnenuit, want dan zou het jezuïtisch zijn – maar van buitenaf met een zekere mentale terughoudendheid gebeurt. Je moet je ervan bewust zijn, niet van binnenuit, maar van buitenaf, dat om tenminste te bereiken wat we

Blz. 219

durchbringen wollen, mit den Leuten zu reden, und ihnen innerlich eine Nase zu drehen.

willen bereiken, we met mensen moeten praten en innerlijk onze neus voor hen moeten ophalen.

Molt: Ich werde versuchen, die Sache in Ordnung zu bringen.

Molt: Ik zal proberen dit op te lossen. <2>

X. fragt nach dem Lehrplan für die 9. Klasse.

<3> X. vraagt naar het leerplan voor de negende klas.

Dr. Steiner: Wir werden am besten zunächst mit diesem Lehrplan
zustande kommen — ich will ihn dann noch für morgen niederschreiben —, wenn wir ihn so feststellen, daß wir ihn aus der Kontinuität heraus definieren. Ich würde Sie also bitten, daß Sie mir angeben, was Sie mit Bezug auf all das, was man deutsche Sprache und Literatur nennen könnte, getrieben und vollendet haben.

We kunnen het beste eerst met dit leerplan aan de slag gaan – ik zal het dan voor morgen opschrijven – als we het vaststellen door het vanuit de continuïteit te definiëren. Dus ik zou u willen vragen wat u hebt bereikt en afgerond met betrekking tot alles wat onder Duitse taal en literatuur valt.

X.: Ich habe Goethe, Schiller, Herder durchgenommen, sonst weiter nichts.
Nur daß ich in die Geschichte einzelne Besprechungen wie Dantes „Göttliche
Komödie” hineingefügt habe; das Wesentliche waren Goethe, Schiller, Herder.
Im Sprachlichen Aufsätze und Versuch, orthographische Fehler von der Ausspracheseite zu behandeln. Auf das Grammatische bin ich gar nicht eingegangen.

X.: Ik heb Goethe, Schiller en Herder behandeld, verder niets. Alleen heb ik individuele besprekingen zoals Dante’s “Goddelijke Komedie” in de geschiedenis opgenomen; in essentie waren het Goethe, Schiller en Herder. Wat betreft taal, essays en een poging om spelfouten vanuit de uitspraakhoek aan te pakken. Ik ben helemaal niet op grammatica ingegaan.

Dr. Steiner: Nun würde es sich darum handeln, daß Sie in bezug auf die Literatur versuchen würden, Jean Paul zu behandeln, und zwar so, daß Sie mit den Schülern der 9. Klasse einzelne Partien der „Ästhetik oder Vorschule des Schönen” von Jean Paul durchnehmen, namentlich auch solche Partien, die dort über Humor handeln, und ohne dabei viel auf die Historie zu sehen.

De opdracht is nu om Jean Paul te behandelen in relatie tot de literatuur, met name door afzonderlijke delen van Jean Pauls “Esthetiek of voorbereidende school voor schoonheid” door te nemen met de leerlingen van de negende klas, vooral de delen die over humor gaan, en zonder daarbij veel aandacht te besteden aan de historische context.

Dann — das kann schon ein halbjähriges Pensum sein —, ohne viel auf die anderen Zusammenhänge zu sehen, dazu übergehen, mit den Schülern, es sind
immerhin schon Vierzehn-, Fünfzehnjährige, einzelne Kapitel zu lesen und zu besprechen, die in Herman Grimms Goethe-Vorlesungen stehen. Das würde in bezug auf Literatur sein.
In bezug auf das Sprachliche würde ich Ihnen empfehlen, für das erste Halbjahr weniger auf die pedantische Sprachlehre zu sehen, sondern das Gesetz der Lautverschiebung in der verschiedensten Weise mit den Schülern zu besprechen, das Grimmsche Gesetz der Lautverschiebung. Und im Aufsatz — wobei Sie alles Grammatikalische, alles Syntaktische an die Korrektur anschließend gelegentlich besprechen —, im Aufsatz würde ich empfehlen, namentlich solche Aufsätze zu versuchen, welche Themen behandeln, die geschichtlich sind, wobei die Schüler im wesentlichen das Material verarbeiten, welches Sie selbst im vorigen Jahre in der Geschichte vorgetragen haben. Da müssen Sie, bevor Sie den Aufsatz machen lassen, für die Neuen durch die Alten ein Thema mündlich behandeln lassen.

Vervolgens – dit kan een periode van zes maanden in beslag nemen – kunt u, zonder al te veel aandacht te besteden aan de andere verbanden, met de leerlingen, die immers veertien of vijftien jaar oud zijn, afzonderlijke hoofdstukken uit Hermann Grimms Goethe-colleges te lezen en te bespreken. Dat betreft dan de literatuur.
Wat betreft taal, zou ik aanraden om in de eerste helft van het jaar minder de nadruk te leggen op pedante grammatica en in plaats daarvan de wet van Grimm voor de klankverschuiving op verschillende manieren met de leerlingen te bespreken. En bij het schrijven van essays – waarbij u na de correcties alle grammaticale en syntactische aspecten bespreekt – zou ik met name aanraden om essays te schrijven over historische onderwerpen, waarbij de leerlingen in feite de stof verwerken die u vorig jaar bij geschiedenis hebt behandeld. Voordat u het essay schrijft, moet u de oudere leerlingen een onderwerp mondeling laten bespreken met de nieuwe leerlingen.

Blz. 220

Nun, die Geschichte. Was hatten Sie da durchgenommen?

Welnu, geschiedenis. Wat hebt u daar behandeld?

X.: Bis zur Reformation, die Luther-Biographie sehr genau. Dann habe ich
angeschlossen Buckles „Geschichte der Zivilisation in England” und habe versucht, Lichtblicke auf die Gegenwart zu werfen.

X.: Tot aan de Reformatie, de biografie van Luther in detail. Daarna heb ik het gecombineerd aan Buckles “Geschiedenis van de beschaving in Engeland” en schijnbaar licht te werpen op het heden.

Dr. Steiner: Jetzt würde ich empfehlen, zunächst nicht weiterzugehen, sondern die ganze Sache noch einmal durchzuarbeiten in geisteswissenschaftlicher Umarbeit, anschließend an Lecky „Geschichte der neueren Zivilisation”.

Dr. Steiner: Ik zou nu aanraden om voorlopig niet verder te gaan, maar het geheel opnieuw te nemen in een geesteswetenschappelijke benadering, aan de hand van Lecky’s “Geschiedenis van de moderne beschaving”.

X.: Ich habe jetzt im Deutschen 8. und 9. Klasse vereinigt.

X.: Ik heb nu de 8e en 9e klas Duits gecombineerd.

Dr. Steiner: Es wird dann vielleicht gut sein, wenn Sie den Herman
Grimm mit Goethe vorausschicken. Da können Sie manches von dem nachholen, was Sie mit Bezug auf Goethe, Schiller und Herder gesagt haben, so daß Sie den beiden Klassen gerecht werden, und Jean Paul für später lassen. Geschichtliches können Sie mit beiden Klassen zusammen machen. Dann würde es sich um die Geographie handeln.

Het zou dan goed zijn als je begint met Hermann Grimm en Goethe. waarin je een deel van wat u zei over Goethe, Schiller en Herder ophalen, zodat je beide klassen recht doet, en Jean Paul voor later bewaren. Je kunt de historische stof met beide klassen samen behandelen.
Dan is het tijd voor aardrijkskunde.

X.: Vorzugsweise durchgenommen ist die Eiszeit; Umlagerung von Land und
Wasser. Überhaupt viel Geologisches von dieser Zeit.

X.: De ijstijd werd voornamelijk behandeld; De herverdeling van land en water. Er is meer dan algemeen veel geologische informatie over deze periode.

Ich würde empfehlen, mit Anschluß an alles dasjenige, was man in eine solche Sache hineinbringen kann, eine vollständige Gliederung der Alpen durchzunehmen. Nördliche Kalkalpen, südliche Kalkalpen, mit allen Flußtälern, die die Grenzen bilden, die Gebirgszüge, die Gliederung, dann Landschaftliches, einiges über die geologische Beschaffenheit, angefangen von den Seealpen bis hinüber zu den österreichischen Alpen durch die ganze Schweiz hindurch. Dabei können Sie in dieser Besprechung der Alpen immer einfließen lassen, daß ja eigentlich in der Erdstruktur eine Art Kreuz vorhanden ist, auf das die äußeren Gebirgsformationen deuten. Setzen Sie die Alpen fort durch die Pyrenäen, dann durch die Karpaten, gehen Sie über durch die waldigen Gebirge, gehen Sie bis
zum Altai, so haben Sie einen ausgedehnten Ost-West-Gebirgszug, der, sich unterirdisch fortsetzend, wie ein Ring sich um die Erde schließt, der senkrecht durchkreuzt wird von der Anden-Cordilleren Richtung, die einen anderen Kreuzring bildet. Sie können zwei kreuzförmig aufeinander stehende Ringe als Struktur der Erde sehr schön den Kindern klarmachen. Sie bekommen dadurch eine Vorstellung, daß die Erde ein innerlich organisierter Körper ist. Das können Sie alles so tun, daß Sie nicht allzu kurze Zeit verwenden. Sie brauchen nicht alles, das ganze geographische Thema auf einmal zu machen.

Ik zou, in combinatie met alles wat in zo’n onderwerp aan bod kan komen, een complete classificatie van de Alpen aanbevelen. Noordelijke Kalkalpen, Zuidelijke Kalkalpen, met alle rivierdalen die de grenzen vormen, de bergketens, hun structuur, vervolgens landschapskenmerken, wat informatie over de geologische samenstelling, beginnend bij de Maritieme Alpen en doorlopend via de Oostenrijkse Alpen naar heel Zwitserland. In deze bespreking van de Alpen kun je altijd vermelden dat er eigenlijk een soort kruis in de structuur van de aarde zit, waarnaar de buitenste bergformaties wijzen. Ga verder langs de Alpen via de Pyreneeën, dan door de Karpaten, steek over door de beboste bergen en ga verder naar het Altaigebergte. Dit vormt een uitgestrekte oost-westelijke bergketen die, ondergronds doorlopend, een ring rond de aarde vormt, verticaal doorsneden door het Andesgebergte, dat een andere ring vormt. Je kunt de structuur van de aarde heel effectief aan kinderen illustreren door ze twee ringen in een kruisvorm te laten zien. Dit geeft ze het idee dat de aarde een intern georganiseerd lichaam is. Je kunt dit allemaal doen zonder al te veel tijd kwijt te zijn. Je hoeft het hele geografische onderwerp niet in één keer te behandelen.

Blz. 221

Dann Mathematik. Nicht wahr, Sie haben Gleichungen durchgenommen. Wie weit sind Sie im Potenzieren gekommen, Quadrieren, Kubieren, allgemeines Potenzieren? Haben Sie Binome und Trinome kubiert?

Dan wiskunde. U hebt vergelijkingen behandeld, toch? Hoe ver bent u al met machtsverheffing, kwadrateren, derdemachten en algemene machtsverheffing? Hebt u binomen en trinomen tot de derde macht verheven?

X.: Es wäre keine Schwierigkeit. Es lag kein Grund vor, den Binomischen
Lehrsatz durchzunehmen, (a + b)², (a + b)³, (a + b)⁴

X: Dat zou niet moeilijk zijn. Er was geen reden om de binomiaalstelling te behandelen, (a+b)² , (a+b)³, (a+b)⁴.

Dr. Steiner: In welcher Form können das die Schüler?

In welke vorm kunnen de leerlingen dit doen?

X..- Ich habe das nacheinander ausmultiplizieren lassen.

X: Ik heb ze het één voor één laten uitrekenen.

Dr. Steiner: Ich meine, wissen Ihre Schüler, daß (a+b)³
gleich ist a³und so weiter als Formel? Können sie das? Wenn Sie es nicht als
Formel verlangt haben, dann sind Sie noch nicht übergegangen zum
Potenzieren von Zahlen, dann haben Sie nicht ausführen lassen nach
der Formel 355³ of 355². So würde ich diesen Zweig fortsetzen, indem ich das Potenzieren und Kubieren treibe für Zahlen, von der
Formel ausgehend; das Radizieren, auch das Ziehen der dritten Wurzel.

Ik bedoel, weten uw leerlingen dat (a+b)³ gelijk is aan a³ enzovoort als een formule? Kunnen ze dat? Als u ze niet hebt gevraagd het als een formule uit te schrijven, dan bent u nog niet verdergegaan met machtsverheffing, en dan hebt u ze nog niet 355³ of 355² volgens de formule laten uitrekenen. Dus ik zou deze tak voortzetten, door machtsverheffing en derdemachtsverheffing te oefenen met getallen, beginnend bij de formule; wortels trekken, inclusief derdemachtswortels.

X..: Ich habe es nicht für wichtig gehalten.

X..: Ik vond het niet belangrijk.

Dr. Steiner: Bei diesen Dingen kommt es nicht darauf an, daß man die Dinge so macht, wie man es später braucht, sondern daß man gewisse Formen des Denkens übt. Die Formen des Denkens, die man beim Kubieren, Quadrieren, beim Ziehen der Wurzeln übt, dieses eigentümliche, daß man gewissermaßen abstrahiert von der Konkretheit der Zahlen und die Zahlen zusammenfügt, in anderer Weise gruppiert, das führt so tief hinein in das ganze Gefüge der Zahlen, ist denkerisch so bildend, daß man es tun müßte.
Dann würden praktische Rechnungen notwendig sein. Ich würde es doch sehr richtig finden, wenn man mit den Schülern solche Dinge rechnen würde wie zum Beispiel praktische Inhaltsberechnungen, was ja durchaus auf Ihre Voraussetzungen ginge. Ich will sagen: wenn eine Wasserkanne zylindrisch-kegelförmig* ist, enthält sie ein gewisses Quantum Wasser. Wie groß ist das Quantum Wasser, wenn der Boden einen Durchmesser hat, der die Hälfte ist des Durchmessers der anderen? **
* *
zylindrisch oder kegelförmig.
Ergänzungsvorschlag der Herausgeber: . . . wenn in einer anderen Kanne
von gleicher Höhe oder gleicher Gestalt der Boden einen Durchmesser hat,
der die Hälfte ist des Durchmessers der ersten Kanne?

Bij dit soort dingen is het niet zo belangrijk dat je dingen doet zoals je ze later nodig hebt, maar veeleer dat je bepaalde denkpatronen oefent. De denkpatronen die je oefent bij het kuberen, kwadrateren en trekken van wortels – deze bijzondere manier om, als het ware, te abstraheren van de concreetheid van getallen en ze te combineren, ze op een andere manier te groeperen – leiden zo diep in de hele structuur van getallen, zijn zo intellectueel vormend dat je het gewoon móét doen.
Dan zouden praktische berekeningen nodig zijn. Ik zou het heel geschikt vinden om met studenten te werken aan zaken als praktische volumeberekeningen, wat zeker zou aansluiten bij uw uitgangspunten. Ik bedoel, als een waterkan cilindrisch-conisch* is, bevat deze een bepaalde hoeveelheid water. Hoe groot is de hoeveelheid water als de bodem een diameter heeft die de helft is van de diameter van de rest?**

* * Cilindrisch of conisch.
Suggestie van de redactie: …als een andere kan van dezelfde hoogte of vorm een basisdiameter heeft die de helft is van de diameter van de eerste kan?

Blz. 222

Dann würde ich daranschließen Näherungsrechnungen, daß die Kinder diese Begriffe bekommen. Ich würde ausgehen — das kann durchaus hier geschehen — von der Behandlung des Nivellierdiopters und dem Herausfinden des mittleren Wertes bei irgendwelchen solchen praktischen Behandlungen, zum Beispiel beim Wiegen mit einer Apothekerwaage. — Dann auch dasjenige, was sich noch an weiteren Rechnungen in der Wechselkunde anschließt. Dann, nicht wahr, kommt die Geometrie in Betracht. Körper-Inhaltsberechnungen müssen Sie vorangehen lassen, und dann würde ich raten, die ersten Elemente der Deskriptive zu nehmen.

Vervolgens zou ik bij benadering berekeningen uitvoeren, zodat de kinderen deze concepten begrijpen. Ik zou beginnen – dit kan hier zeker – met het gebruik van de nivelleerdiopter en het bepalen van de gemiddelde waarde bij dergelijke
praktische procedures, bijvoorbeeld bij het wegen met een
apothekersweegschaal. — En wat volgt er verder nog aan berekeningen bij de studie van wissels? Dan, zult u het ermee eens zijn, komt meetkunde in beeld. Je moet beginnen met volumeberekeningen, en dan zou ik adviseren om de eerste
elementen van de beschrijvende wiskunde te behandelen.

X. sagt, was er in der Physik gemacht hat.

X. vertelt wat hij in de natuurkunde heeft gedaan.

Dr. Steiner: In der Physik müßten Sie versuchen, zweierlei zu treiben: Erstens Akustik und Elektrizitätslehre, dazu gehörig Magnetismus, daß die Schüler ganz genau das Telephon verstehen können.
Zweitens Thermik und Mechanisches, alles, was dazu notwendig ist, daß die Schüler ganz genau die Lokomotive verstehen können. Das wäre das Pensum der 9. Klasse.

In de natuurkunde moet je proberen twee dingen te doen: Ten eerste, akoestiek en elektriciteit, inclusief magnetisme, zodat de leerlingen de telefoon perfect begrijpen.
Ten tweede, thermiek en mechanica, alles wat nodig is zodat de leerlingen de locomotief perfect begrijpen. Dat zou het curriculum voor de negende klas zijn.

X.: Im letzten Jahr war eine Teilung der Geographie, indem ich den astronomischen Teil durchgenommen hatte.

X: Vorig jaar was aardrijkskunde opgesplitst in twee vakken, en ik gaf les in astronomie.

Dr. Steiner: Da käme natürlich im Anschluß daran das Dopplersche
Prinzip, die Bewegung der Sterne in der Sehrichtung. Sie haben die
Bewegung der Sterne an der Sehrichtung vorbei behandelt. Nehmen
Sie alles dasjenige, was dazu führt, die Bewegung der Sterne in der
Sehrichtung zu erfahren. Sie müssen dahin arbeiten.

Daarop volgt natuurlijk het Doppler-principe, de beweging van de sterren in de kijkrichting. U hebt de beweging van de sterren los van de kijkrichting behandeld. Neem alles wat ertoe leidt dat men de beweging van de sterren in de
kijkrichting waarneemt. Daar moet u naartoe werken.

X. : In der Physik also keine Optik, nur Thermik, Mechanik, Elektrizität?

X.: Dus in de natuurkunde geen optica, alleen thermica, mechanica, elektriciteit?

Dr. Steiner: Da können Sie das Optische einfügen, was Sie brauchen, um das Dopplersche Prinzip zu erklären. Exkurse aus der Akustik auch mitbesprechen.

Daar kunt u de optica invoegen die u nodig hebt om het Doppler-principe uit te leggen. Ook de akoestiek daarin meenemen.

X.: Ist es berechtigt, aus der Verschiebung der Spektrallinien die Bewegung
nach vorne zu schließen?

X.: Is het gerechtvaardigd om uit de verschuiving van de spectraallijnen de beweging naar voren af te leiden?

Dr. Steiner: Warum nicht? Nicht wahr, wenn Sie zwei Spektren
haben, und Sie haben einmal die Linie an einer Stelle, das andere Mal
an anderer Stelle, so ist mit vollkommener Richtigkeit der Schluß der, daß man es mit verschiedenen Entfernungen zu tun hat. Das ist ein richtiger Schluß.

Waarom niet? Als u twee spectra hebt en de lijn de ene keer op de ene plaats zit en de andere keer op een andere plaats, dan is de conclusie volkomen juist
dat er sprake is van verschillende afstanden. Dat is een juiste conclusie.

X.: Man würde ihn an der Sonne ziehen können.

X.: Men zou die conclusie kunnen trekken bij de zon.

Dr. Steiner: Ich würde das Dopplersche Prinzip nur bei

Blz. 223

Doppelsternen anwenden. Ich würde es nicht weiter verallgemeinern. Nicht
wahr, es ist ja eigentlich nur anzuwenden, zu unterscheiden, daß sich Sterne um sich herumdrehen, denn man konstatiert, daß die Sterne in der Sehrichtung sich zyklisch bewegen. Nur auf das hinarbeiten.
Chemie: Das, was wir für die 8. Klasse bestimmt haben, die ersten Elemente der organischen Chemie, was ein Alkohol ist, was ein Äther ist, das wäre jetzt in der 9. Klasse fortzusetzen.
Anthropologie: Menschenkunde fortsetzen, daß eine richtige Anthropologie den Kindern übermittelt wird. Das müßte in konzentrischen Kreisen von Klasse zu Klasse aufsteigen und das übrige Naturwissenschaftliche angereiht werden.
Herr Baumann, was denken Sie im Musikalisch-Gesanglichen mit den
Schülern der 9. Klasse zu machen?

Ik zou het Dopplerprincipe alleen toepassen op dubbelsterren. Ik zou het niet verder generaliseren. Niet waar, het is eigenlijk alleen maar van toepassing om te onderscheiden dat sterren om hun eigen as draaien, want men constateert dat de sterren in de kijkrichting cyclisch bewegen. Alleen daarop toewerken.
Scheikunde: Wat we voor de 8e klas hebben vastgesteld, de eerste elementen van de organische scheikunde, wat een alcohol is, wat een ether is, dat zou nu in de 9e klas moeten worden voortgezet.
Antropologie: doorgaan met menskunde, zodat een echte antropologie aan de kinderen wordt overgebracht. Dat zou in concentrische cirkels van klas tot klas moeten stijgen en de overige natuurwetenschappen moeten worden toegevoegd.
Meneer Baumann, wat denkt u op muzikaal-vocaal gebied met de leerlingen van de 9e klas te doen?

X.: Ich habe das nicht machen können, was ich wollte, weil die Schüler ganz
unvorgebildet waren für Musik.

X.: Ik heb niet kunnen doen wat ik wilde, omdat de leerlingen helemaal
onvoorbereid waren op muziek.

Dr. Steiner: Ist es nicht durchführbar, daß der Musikunterricht
erteilt würde im Eurythmiesaal, wenn es nicht kollidiert mit der
Eurythmie ?

Is het niet haalbaar dat de muzieklessen in de euritmiezaal worden gegeven, als dat niet botst met de euritmie?

X.: Er reicht kaum für die Eurythmie aus.

X.: Die is nauwelijks groot genoeg voor de euritmie.

Dr. Steiner: Dann werden wir, bis der große Saal gebaut wird, mit dem Musikunterricht gar nicht in Ordnung kommen können. Es geht der Musikunterricht nicht, wie er gehen sollte, bis wir den großen Raum haben.
Zwei Dinge gelten. Man muß den Musikunterricht so vollkommen als es geht gestalten. Man kann gerade, wenn man Kinder Vorschulen will, nicht genug tun mit der Güte des Instrumentes. Es wird ihr ganzes Tongehör verdorben, wenn sie schlechte Instrumente hören.
Das sind große Gesichtspunkte.
Mit dem alten Kirchengesang könnte man sehr gut weitergehen.

Dan zullen we, totdat de grote zaal gebouwd is, de muzieklessen helemaal niet goed kunnen organiseren. De muzieklessen lopen niet zoals ze zouden moeten lopen, totdat we de grote ruimte hebben.
Er zijn twee dingen van belang. Men moet de muzieklessen zo perfect mogelijk
inrichten. Juist als men kinderen wil voorbereiden op de school, kan men niet genoeg aandacht besteden aan de kwaliteit van het instrument. Hun hele gehoor wordt aangetast als ze slechte instrumenten horen.
Dat zijn belangrijke aspecten.
Met de oude kerkmuziek zou men heel goed verder kunnen gaan.

X.: Ich wollte hinweisen auf Dur und Moll, auf die Klangfarbe im rein Tonlichen.

X.: Ik wilde wijzen op majeur en mineur, op de klankkleur in de zuivere toon.

Dr. Steiner: Das sollte gerade der Lehrstoff der 9. Klasse sein. Das müßte man doch unter allen Umständen anstreben. Gerade dieses etwas theoretisch pflegen und auch etwas in der Empfindung pflegen, Dur und Moll als Empfindungsinhalt.

Dat zou juist de lesstof van de 9e klas moeten zijn. Dat zou men toch onder alle omstandigheden moeten nastreven. Juist dit iets theoretisch beoefenen en ook iets in het gevoel beoefenen, majeur en mineur als inhoud van het gevoel.

X.: Ich habe im Anstandsunterricht diesen Gegensatz in bezug auf Männliches
und Weibliches behandelt. Da schienen die Kinder darauf einzugehen.

X.: Ik heb in de lessen over omgangsvormen dit contrast met betrekking tot mannelijk en vrouwelijk behandeld. Daar leken de kinderen op in te gaan.

Dr. Steiner: Da würde ich finden, daß es nett wäre, das gerade mit

Daar zou ik het fijn vinden om juist dat met

Blz. 224

dem Gesanglichen zu verbinden, auf männliche und weibliche Stimmen diese Sache zu behandeln. Es ist wenig nach dieser Richtung ausprobiert worden, und es ist ganz sicher feststehend, daß ein solcher Unterricht, der in diesem Alter gerade einsetzen würde mit Bezug auf die Beobachtung der männlichen und weiblichen Gesangsstimmlage, außerordentlich entgegenwirken würde dem heute stark auftretenden, falschen Sexualempfinden. Das würde wohltätig wirken.
Das ist mir ein Schmerz, daß man nicht vorschreiten kann zur Behandlung des Instrumentes. Die Instrumente behandeln, ist etwas, was unersetzlich ist. Nicht wahr, was Privatstunden sind, Privatstunden sind Privatstunden. Hier würde daraufgesehen werden, daß, so wie wir es auffassen, es in die ganze Erziehung eingreift. Dazu trägt eine Privatstunde nichts bei. Schade ist es schon, daß wir es nicht können. Ich fürchte, wir werden sehr lange überhaupt zu diesem nicht kommen.

dit te combineren met zang, en dit onderwerp te behandelen voor zowel mannen- als vrouwenstemmen. Er is nog maar weinig in deze richting
uitgeprobeerd, en het staat vast dat dergelijke lessen, die juist op deze leeftijd zouden beginnen met aandacht voor de mannelijke en vrouwelijke zangstem, een buitengewoon gunstige invloed zou hebben op het tegenwoordig sterk
voorkomende, verkeerde seksuele bewustzijn. Dat zou een heilzaam effect hebben.
Het doet me pijn dat we niet verder kunnen gaan met de behandeling van het instrument. Het behandelen van de instrumenten is iets wat onvervangbaar is. Nietwaar, wat privélessen betreft, privélessen zijn privélessen. Hier zou erop worden gelet dat, zoals wij het toepassen, het in de gehele opvoeding van invloed is. Daar draagt een privéles niets toe bij. Het is wel jammer dat we het
niet kunnen. Ik vrees dat we hier nog heel lang niet aan toe zullen komen.

X.: Wir haben einige Instrumente, aber wir brauchen Räume, und man müßte
einen Lehrer haben.

X.: We hebben enkele instrumenten, maar we hebben ruimtes nodig, en er zou
een leraar moeten zijn.

Dr. Steiner: Das war in Aussicht genommen. Handelt es sich nur um
Räume?

Dr. Steiner: Dat was in het vooruitzicht gesteld. Gaat het alleen om
ruimtes?

X.: Es sind gegen fünfzehn Instrumente da. Wenn wir den Gesangsraum hätten, dann könnte man solche Sachen schon machen wie die Kindersinfonie
von Haydn.

X.: Er zijn zo’n vijftien instrumenten. Als we de zangzaal zouden hebben, dan zouden we al dingen kunnen doen zoals de Kindersymfonie van Haydn.

Dr. Steiner: Das wäre richtig.

Dat klopt. <3>

Es wird eine Frage gestellt wegen des Sprachunterrichts.

<4> Er wordt een vraag gesteld over taalonderwijs.

Dr. Steiner: Ich würde versuchen, viel Wert zu legen in diesem Alter
auf das rezitatorische Element. Im Rezitieren noch einiges lernen in der Beherrschung der Sprache. Sinn von Wendungen, die sie im Rezitieren aufnehmen, und das anwenden auf anderes.
In der Eurythmie setzt man fort. Grammatikalisches.
Im Handfertigkeitsunterricht hätte ich gemeint, daß man ganz so unter der Hand, im Nebenbei, überall Künstlerisches, Kunstempfinden und so etwas kultivieren sollte. Bei ihm kommt es darauf hinaus, daß man die Kinder abwechselnd das und jenes machen läßt, immer Dinge, die bis zum Fertigwerden kommen. Ich würde nicht bloß nützliche Gegenstände machen lassen, sondern auch Spielsachen, vernünftige Spielsachen. Ganz nett würde ich finden, wenn man im Handfertigkeitsunterricht die Kinder solche Schmiede, die sich gegeneinander bewegen, machen ließe. Die Kinder werden geschickt.

Ik zou op deze leeftijd veel nadruk leggen op het reciteren. Meer leren over taalbeheersing door te reciteren. De betekenis van zinsdelen begrijpen die ze tijdens het reciteren oppikken en dat toepassen op andere dingen. Dit wordt voortgezet in de euritmie. Grammaticale aspecten.
Bij het ontwikkelen van de fijne motoriek zou ik aanbevelen om artistieke expressie, waardering voor kunst en soortgelijke te stimuleren, heel subtiel, bijna terloops. Hierbij komt het erop neer dat de kinderen om de beurt iets maken, altijd dingen die afgemaakt worden. Ik zou ze niet alleen nuttige voorwerpen laten maken, maar ook speelgoed, zinvol speelgoed. Ik denk dat het heel leuk zou zijn als de kinderen bij het ontwikkelen van de fijne motoriek smeden zouden maken die tegen elkaar bewegen. De kinderen worden er vaardiger van.

Blz. 225

Man kann auch die Kinder Geschenke machen lassen. Ich würde auf das auch hinausarbeiten.
Und wenn man es dahin bringt — das ist etwas, was Feierliches ins Leben des Kindes bringt —, wenn man es dahin bringt, daß man Moos sammeln läßt und sie zu Weihnachten sich Krippchen machen läßt, so daß sie sie selbst formen, daß sie die Schäfchen und so weiter bemalen, da kommt sehr viel dabei heraus. Nützlichkeitsgegenstände natürlich nicht versäumen. Besonders Freude haben sie, wenn so etwas gemacht wird wie Ratschen, die sind auch so wie ein Schabernack:
Wir ratschen, wir ratschen die zwölfe z’samm,
Die Glocken kommen von Rom.

Je kunt de kinderen ook cadeautjes laten maken. Daar zou ik ook naartoe werken.
En als je ze zover krijgt dat ze iets doen wat een gevoel van feestelijkheid in hun leven brengt, als je ze zover krijgt dat ze mos verzamelen en kerststallen maken, die ze zelf vormgeven, de schapen schilderen, enzovoort, dan levert dat veel op. Vergeet natuurlijk ook de praktische dingen niet. Ze vinden het vooral leuk om dingen te maken zoals rammelaars; ze vinden het ook leuk om te doen:

“We ratelen, we ratelen de twaalf samen, de klokken komen uit Rome.”

Zie hier hier <4>

X.: Dann ist da noch die Frage nach dem Handarbeitsunterricht. Ich habe mit
Fräulein S. gesprochen. Sie ist Zeichenlehrerin, hat aber auch die Lehrbefähigung für Handarbeit.

<5> X.: Dan is er nog de kwestie van de handwerklessen. Ik heb met juffrouw S. gesproken. Ze is kunstlerares, maar ze is ook gekwalificeerd om handwerkles te geven.

Dr. Steiner: Das wäre das Richtige, wenn also eine zugleich künstlerisch gebildete Kraft den Handarbeitsunterricht besorgen würde.
Man müßte sich klar werden, daß die Befähigung dadurch erwiesen
ist. Sie wird sich gut einfügen.
Aber nun kommt unter Umständen noch etwas anderes in Betracht.
Eine Eigenschaft hat sie nicht, die eine andere Dame hätte, das ist
Fräulein Hauck. Die hat die Eigenschaft, daß sie von hier ist und die
Tochter vom ehemaligen Professor Guido Hauck, der einen Aufsatz
über ,,Arnold Böcklins Gefilde der Seeligen und Goethes Faust”
geschrieben hat. Und über ,,Technikers Faust-Erklärung”.

Dat zou ideaal zijn, als iemand met een artistieke opleiding handwerkles zou geven.
Je moet je er wel van bewust zijn dat haar vaardigheid daarmee bewezen is. Ze zal er goed bij passen.
Maar nu komt er misschien nog iets anders in beeld.
Er is één eigenschap die zij mist en die een andere dame wel heeft, namelijk
mejuffrouw Hauck. Zij heeft de eigenschap dat ze hier vandaan komt en de
dochter is van de voormalige professor Guido Hauck, die een essay schreef
over “Arnold Böcklins Velden der Gezegenden en Goethes Faust.” En over “De technische uitleg van Faust.”

Hauck war einer der letzten. Wenn die sich entschließen könnte, Handarbeitslehrerin zu werden, so hätte man den Vorzug, daß sie eine
Schwäbin wäre, was ganz gut wäre. Sie hat bis jetzt gelehrt an einer
Arbeiterschule; das würde ich aber als einen Grund betrachten, sie
nicht hierher zu rufen, weil es sehr gut wäre, wenn solche Leute da
unterrichten würden. Die Arbeiterschulen sagen, es sei nicht notwendig, daß die Leute solchen Firlefanz lernen wie darstellende Geometrie. Es muß der ganze Unterricht ausgefüllt werden mit Klassenkampf und Vorbereitung in der Revolution. Das ist das eine, und das andere ist aus der Zeitgeschichte erklärlich. Das andere ist, daß man in der Technischen Hochschule ihr den Stuhl vor die Tür gesetzt hat. Ich bitte Herrn Strakosch, darüber ein Urteil zu fällen: Die Leute sollen beim Maschinenbau in der Fabrik die darstellende Geometrie lernen, solches Zeug sei nicht mehr nötig. Ich glaube — ich bitte Sie, dann auch Ihre Meinung zu sagen —, daß Architektur und

Hauck was een van de laatsten. Als ze zou besluiten om handwerklerares te worden, zou het een voordeel zijn dat ze een Zwabische is, wat heel goed is. Ze heeft tot nu toe lesgegeven op een arbeidersschool; ik zou dat echter als reden beschouwen om haar hier niet uit te nodigen, omdat het heel goed zou zijn als zulke mensen daar lesgaven. De arbeidersscholen zeggen dat het niet nodig is dat mensen zulke onzin als beschrijvende meetkunde leren. Het hele leerplan moet gevuld zijn met klassenstrijd en voorbereiding op de revolutie. Dat is één ding, en het andere is te verklaren door de hedendaagse geschiedenis. Het andere is dat ze de deur werd gewezen bij de Technische Universiteit. Ik vraag meneer Strakosch om zijn mening hierover te geven: Mensen horen beschrijvende meetkunde te leren in de fabriek tijdens de machinebouw; dat soort dingen is niet meer nodig. Ik geloof – ik vraag u ook om uw mening te geven – dat architectuur en

Blz. 226

Maschinenbau aufhören muß, wenn man nicht darstellende Geometrie auf der Hochschule lernt; das wäre das Versinken zur Barbarei.
Man kann im Maschinenbau nicht einen Zapfen durch ein Loch dirigieren, die Leute können keine Durchdringung konstruieren. Es ist der reine Wahnsinn.
Die Dame wäre mir auch geeignet. Aber ich fürchte, daß da unter Umständen die Ansprüche unsere gegenwärtigen Verhältnisse übersteigen könnten. Sie war langjähriger Assistent an der Technischen Hochschule. Diese zwei Damen würden in Betracht kommen. Fräulein S. ist es aus persönlichen Gründen lieber, wenn sie nicht gerufen wird. Vielleicht kann man morgen an Fräulein Hauck telegraphieren, ob sie kann.
Im Freien Religionsunterricht könnten wir für diese Gruppe der 7., 8., 9. Klasse dazu übergehen, nun in einer freien Form mit ihnen solche Dinge wie Präexistenz und Post-Mortem-Leben, die ganze Konsequenz des Präexistenzlebens, theoretisch zu erklären. Beispiele dafür geben. Die großen Kulturzusammenhänge den Kindern beibringen, wie man das sieht. Die Mission des Menschen auf der Erde. Man braucht nur Goethe auf das anzuschauen oder Jean Paul; man sieht schon, man kann nachweisen überall, daß ihre Fähigkeiten vom vorgeburtlichen Leben kommen.

werktuigbouwkunde moet stoppen als je op de universiteit geen beschrijvende meetkunde leert; dat zou een terugval in barbarij zijn.
In de machinebouw kun je niet zomaar een pen door een gat steken; je kunt geen doorgaand gat ontwerpen. Het is pure waanzin.

De dame zou ook geschikt voor me zijn. Maar ik vrees dat de eisen onder bepaalde omstandigheden onze huidige middelen te boven gaan. Ze was lange tijd assistente aan de Technische Universiteit. Deze twee dames zouden in aanmerking komen. Juffrouw S. geeft er om persoonlijke redenen de voorkeur aan om niet gebeld te worden. Misschien kan ik juffrouw Hauck morgen een telegram sturen om te vragen of ze beschikbaar is. <5>

<6> In het kader van vrij godsdienstonderwijs zouden we met deze groep leerlingen uit de 7e, 8e en 9e klas op een vrije manier dingen kunnen uitleggen als voortbestaan en leven na de dood, de volledige theoretische consequentie van voorbestaan. We zouden voorbeelden kunnen geven. Kinderen leren over de bredere culturele context, hoe ze dingen moeten zien. De missie van de mensheid op aarde. Je hoeft alleen maar naar Goethe of Jean Paul te kijken; Je kunt zien, het is overal aantoonbaar, dat hun vaardigheden voortkomen uit de voorgeboortelijke periode.

Dann, nicht wahr, ist es ein sehr gutes Bild, das wirklich bis ins Religiöse hinaufgetrieben werden kann, wenn man den Leib des Laokoon erklärt. In Wirklichkeit ist es so beim Laokoon, daß der Ätherleib sich trennt und dadurch der physische Leib diese Verrenkungen macht. Dieses Zerbrechen des physischen Leibes beim Laokoon, das ist etwas, wo man viel daran demonstrieren kann. Man müßte eine Gruppe haben. Aber es ins Religiöse heraufheben, diese Scheu vor dem sich auflösenden Menschenkörper.
Die Sonntagsfeier ist festgelegt. Anstelle von Frau Koegel wäre jemand zu designieren, der die Kinder einführt. Da würde ich um Vorschläge bitten. Es ist das etwas, wozu man sich besonders bestimmt fühlen muß. Schlägt sich jemand selbst vor? Möchten Sie es mit Fräulein Rohrle zusammen machen?

Is dat dan niet een heel goed beeld, een beeld dat echt tot een religieus niveau kan worden verheven bij de uitleg van het lichaam van Laocoön? In werkelijkheid scheidt het etherische lichaam zich bij Laocoön af, waardoor het fysieke lichaam deze kronkelingen aanneemt. Deze afbraak van het fysieke lichaam bij Laocoön is iets waarmee veel getoond kan worden. Daar zou je een groep voor nodig hebben. Maar om het naar een religieus niveau te tillen, is er die ontzagwekkende ervaring voor het uiteenvallende menselijke lichaam.

De zondagsdienst staat gepland. In plaats van mevrouw Koegel moet er iemand aangewezen worden om de kinderen voor te stellen. Ik zou graag suggesties ontvangen. Het is iets waar je je bijzonder toe geroepen moet voelen. Is er iemand die zich hiervoor aanmeldt? Zou u het samen met juffrouw Rohrle willen
doen? <6>

X.: Es ist ein Mädchen angemeldet, das taubstumm ist.

<7> X.: Er heeft zich een doofstom meisje aangemeld.

Dr. Steiner: Sie kann doch nicht zu uns in die Waldorfschule kommen.

Zij kan niet naar onze Waldorfschool komen.

Ein Klassenlehrer fragt wegen eines anderen Kindes, das angemeldet wurde.

Een leerkracht vraagt naar een ander kind dat zich heeft aangemeld.

Dr. Steiner: Wie ist es mit dem? Der Junge erbarmt einen.

Hoe zit het met hem? Het is hartverscheurend met die jongen.

Blz. 227

X.: Er ist im Klassenunterricht unmöglich.

X.: Hij is onhandelbaar in de klas.

Dr. Steiner: Das wird vielleicht nur vorübergehend sein. Wie er bei mir war, hat er durchaus so ausgesehen, als ob er gebessert werden könnte. Ich bin auch überzeugt, wenn man das mit ihm macht, was ich vorgeschrieben habe, daß es in einem halben Jahre besser ist. Auf der anderen Seite kann man nicht hoffen, daß es, wenn er ganz isoliert ist, besser wird. Das kann man nicht machen.

Dat is misschien maar tijdelijk. Toen hij bij mij was, leek het er zeker op dat hij vooruitgang kon boeken. Ik ben er ook van overtuigd dat als we met hem doen wat ik heb voorgeschreven, het over zes maanden beter zal zijn. Aan de andere kant kunnen we er niet op hopen dat het beter wordt als hij volledig geïsoleerd is. Dat kunnen we niet doen.

X.; Dann kommen meine Kinder zu kurz.

X.: Dan zullen mijn kinderen eronder lijden.

Dr. Steiner: Ich glaube, daß es vorübergehend sein wird. Es wird
wahrscheinlich doch mit dem zusammenhängen, daß er gerade in die
Schule gekommen ist, was durchaus vorauswirken kann.

Ik denk dat het tijdelijk zal zijn. Het zal waarschijnlijk te maken hebben met het feit dat hij net naar school is gegaan, wat zeker een voorbode kan zijn.

X.: Er war furchtbar aufgeregt.

X.: Hij was vreselijk onrustig.

Dr. Steiner: In diesem Kinde ist eine ziemliche Unregelmäßigkeit in der ganzen Konstitution. Das ist ein Junge, der hat so etwas wie — man kann sich mit dem physischen Leib einen Arm brechen oder ein Bein brechen, man kann sich nicht den Kopf brechen —, dieser hat einen gebrochenen Ätherkopf, und so ist er natürlich alle Augenblicke aufgeregt. Bei ihm äußert es sich mehr als bei einem anderen Kinde. Aber ich glaube, es wird vorübergehend sein. Jedenfalls muß
man den Eltern sagen, sie müssen sich gedulden, bis wir diese Hilfsklasse haben. Kennen Sie ihn schon lange? War er immer so? Durch jede Erschütterung wird die ganze Geschichte in Unordnung gebracht. Wird ihm die Arznei beigebracht? Hat er Krankheiten gehabt? Wir haben etwas konstatiert. Sie sagten Gehirnrachitis. Das stimmt auch. Man bekämpft Gehirnrachitis durch Beibringen von Hypophysis Cerebri. Hat er Geschwister? Es ist eine Wachstumsstörung da, die durch irgend etwas bewirkt worden ist, was der Mutter passierte vor der Geburt.

Dit kind heeft een aanzienlijke afwijking in zijn hele constitutie. Dit is een jongen die zoiets heeft als – je kunt met je fysieke lichaam een arm of een been breken, maar je kunt je hoofd niet breken – deze heeft een gebroken etherisch hoofd, en daarom is hij van nature de hele tijd onrustig. Het komt bij hem meer tot uiting dan bij andere kinderen. Maar ik denk dat het tijdelijk zal zijn. We moeten de ouders in ieder geval vertellen dat ze geduld moeten hebben totdat we deze speciale klas voor kinderen met speciale behoeften hebben. Kent u hem al lang?
Is hij altijd al zo geweest? Elke schok brengt wanorde mee. Was er een dokter?Heeft hij ooit ziektes gehad? We hebben iets vastgesteld. U zei cerebrale rachitis. Dat klopt. Cerebrale rachitis wordt behandeld met hypofyse-cerebri. Heeft hij broers of zussen? Er is sprake van een groeistoornis, veroorzaakt door iets wat de moeder vóór de geboorte is overkomen.

X.: Sie hat mir nachher erzählt, daß sie die ganze Zeit halb irrsinnig gewesen
ist.

X.: Ze vertelde me achteraf dat ze zich de hele tijd in de war voelde.

Dr. Steiner: Der Junge ist in diesen Zustand versetzt worden durch
die Schwangerschaft. Dann werden wir das machen mit ihm und ihn
in die Schule hineinnehmen, wenn die Hilfsklasse von Dr. Schubert
eröffnet wird.

De jongen is door de zwangerschap in deze toestand geraakt. Dan gaan we dat met hem doen en hem naar school brengen zodra de speciale klas van Dr. Schubert opent. <7>

Dann haben Sie wohl andere Fragen.

Dan heeft u waarschijnlijk nog andere vragen.

Es wird noch einmal gefragt nach der Feststellung der Stellung Dr. Steiners im
Äußeren der Schule.

<1A> Er wordt nog gevraagd over de positie van Dr. Steiner binnen de school.

Blz. 228

Dr. Steiner: Diese Feststellung meiner Stellung hat nur einen Opportunitätswert. Das wäre gut gewesen, wenn dazumal, als das Lehrerkollegium eingereicht war, ich mit eingereicht worden wäre. Nur da, wenn es einmal geschehen könnte, daß man nötig hätte der Behörde gegenüber die Sache exakt zu haben, das ist natürlich das, worauf es ankommt.

Deze opmerking over mijn positie is puur opportunistisch. Het zou beter zijn geweest als ik was opgenomen in de lijst met docenten die werd ingediend. Het is natuurlijk alleen belangrijk als de autoriteiten de exacte gegevens ooit nodig zouden hebben.

X.: Wenn ich vorschlagen darf, wenn man jetzt eine Gesamtliste einreicht und
an der Spitze Sie selbst nennt.

X.: Mag ik voorstellen om nu een complete lijst in te dienen, met u bovenaan?

Dr. Steiner: Es sieht immer jetzt komisch aus, weil sie es mit den
alten Listen vergleichen.

Het ziet er dan wel weer vreemd uit nu, omdat ze het vergelijken met de oude lijsten.

X.: Repariert werden muß es doch.

X.: Het moet toch worden rechtgezet.

Dr. Steiner: Man kann kaum etwas anderes machen, als daß man
schreibt, es sei vergessen worden, und man trägt es nach. „Wir haben
leider das vorige Mal vergessen und tragen es nach.” Ich wüßte sonst
keine Möglichkeit, darüber wegzukommen. Sonst sieht es immer
komisch aus, wenn man es stillschweigend macht. Auch wenn man
eine neue Liste macht.

Er is weinig anders aan te doen dan te schrijven dat het vergeten was en het alsnog toevoegt. “We zijn het helaas de vorige keer vergeten en voegen het nu toe.” Ik weet geen andere manier om dit op te lossen. Anders ziet het er wel vreemd uit als het stiekem gebeurt. Zelfs als er een nieuwe lijst wordt gemaakt. <1A>

Es wird eine Frage gestellt wegen der Gegnerschaft gegen die Anthroposophie.

Er wordt een vraag gesteld over de tegenstand tegen de antroposofie.

Dr. Steiner: Diese Gerüchte tauchen immer auf. Das steht überall in der Schweiz. Jetzt ist man auf der Spur nach anderen Verzweigungen dieser verleumderischen Dinge, die daraufhinzielen, durch Machinationen die Spur zu verwischen, daß ich etwas mit der Anthroposophie getan hätte, aber die Lehre zu nehmen und von anderer Seite zu verbreiten. Man geht darauf aus, die Lehre von sich aus zu verbreiten, aber die Spur zu verwischen, daß es von mir kommt.

Deze geruchten blijven opduiken. Het is overal in Zwitserland zo. Nu wordt er onderzoek gedaan naar andere takken van deze lasterlijke activiteiten, die erop gericht zijn om door middel van machinaties te verhullen dat ik iets met antroposofie te maken heb, maar om de leerstellingen van een andere bron over te nemen en te verspreiden. De bedoeling is om de leerstellingen onafhankelijk te verspreiden, maar te verhullen dat ze van mij afkomstig zijn.

Wäre außerdem noch etwas?

Is er nog iets anders?

X. fragt wegen des Weltschulvereins, der seinen Sitz in Dornach haben, aber in
Deutschland arbeiten solle. Wenn man jetzt die deutsche Sektion gründen
würde, dann könnte man bei den Hochschulkursen in Dornach das ganze ordnen.

<8> X. vraagt naar de World School Association, die gevestigd zou moeten zijn in Dornach maar actief is in Duitsland. Als de Duitse afdeling nu zou worden opgericht, zou alles georganiseerd kunnen worden tijdens de hogeschoolcursussen in Dornach.

Dr. Steiner: Müssen wir nicht zuerst den Weltschulverein haben,
bevor wir eine deutsche Sektion begründen könnten? Der Weg zum
Weltschulverein könnte jetzt nur der sein, daß man nun wirklich
sichtbarlich von einem bestimmten internationalen Zentrum aus die
Sache macht.
Es könnte das Zentrum des Weltschulvereins Dornach sein, aber es
muß nicht das Zentrum sein, von dem aus es gemacht wird.

Moeten we niet eerst de World School Association hebben voordat we een Duitse afdeling kunnen oprichten? De enige manier om nu een World School Association op te richten, is door het project zichtbaar te leiden vanuit een specifiek internationaal centrum. Het centrum van de Wereldschoolvereniging zou in Dornach kunnen zijn, maar het hoeft niet het centrum te zijn van waaruit de organisatie wordt aangestuurd.

Blz. 229

Damals hätten wir eine ganz bestimmte Form der Agitation gehabt, daß wir
mit aller Schärfe betont hätten, wir haben noch eine kleine Schule und können nicht weiter, müssen so viele Kinder abweisen. Dieser Agitationsstoff ist uns jetzt entzogen. Nun müssen wir den Weltschulverein anders anfangen. Da kann man natürlich, wenn wir in Dornach einen guten Besuch haben, zunächst anfangen, Stimmung zu machen. Ich glaube nicht, daß es von hier aus gemacht werden soll, weil wir nicht die negative Anlehnung haben, daß wir sagen können, da warten hundert Kinder vor den Toren der Schule.
Nun müssen wir es anders anfangen. Da können wir in Dornach dafür agitieren, und dann habe ich gedacht, daß es jetzt von einem internationalen Orte aus geschehen müßte, etwa vom Haag aus. Wir haben eine begründete Hoffnung, daß man für unsere Bewegung noch etwas tun könnte. Aber natürlich würden wir uns das Ganze verpfuschen, wenn wir hier den Weltschulverein begründen würden. Wir können alles mögliche für die Waldorfschule tun, dafür ist soviel Stimmung da; gründen dürfen wir ihn von hier aus nicht. Damals habe ich mir
gedacht, wir leiten hier eine energische Agitation ein. Von London aus würde ich die Begründung viel eher begrüßen. Das ist noch nicht zu erreichen. Und außerdem ist die Hoffnung, daß die andere Sache viel schneller geht

Destijds zouden we een heel specifieke vorm van actie hebben gevoerd, waarbij we met alle macht benadrukten dat we maar één kleine school hebben en niet verder kunnen uitbreiden, dat we zoveel kinderen moeten afwijzen. Dit middel is ons nu niet meer ter beschikking. Nu moeten we de Wereldschoolvereniging op een andere manier opzetten. Natuurlijk, als we een goede opkomst in Dornach hebben, kunnen we beginnen met het creëren van een positieve sfeer. Ik denk niet dat we dat hier moeten doen, omdat we hier niet de negatieve context hebben om te zeggen dat er honderd kinderen voor de schoolpoort staan te wachten. Nu moeten we anders beginnen. We kunnen er campagne voor voeren in Dornach, en ik dacht dat het nu vanuit een internationale locatie zou moeten gebeuren, misschien vanuit Den Haag. We hebben goede hoop dat er nog iets voor onze beweging gedaan kan worden. Maar natuurlijk zouden we de hele zaak verpesten als we de Wereldschoolvereniging hier zouden oprichten. We kunnen alles doen wat mogelijk is voor de Waldorfschool; er is zoveel steun voor. We mogen hem hier niet oprichten. Destijds dacht ik dat we hier een krachtige campagne zouden starten. Vanuit Londen zou ik de oprichting veel eerder verwelkomen. Dat is nu nog niet haalbaar. En bovendien is er de hoop dat de andere kwestie veel sneller zal verlopen.

Die Textüberlieferung wird an dieser Stelle sprunghaft und unsicher, sowohl
was die Interpunktion anbelangt als auch, wer was gesagt hat. Mögliche
Lücken sind hier durch Punkte angedeutet. Im Manuskript steht:

De tekstoverdracht wordt op dit punt sprongsgewijs en onzeker, zowel
wat betreft interpunctie als wie wat zei. Mogelijke hiaten worden aangegeven met punten. Het manuscript luidt:

. . . das ist hoffnungslos, vom Haag aus .. . da sitzt niemand . . ., im Haag; vielleicht um so besser . . .

… dat is hopeloos, vanuit Den Haag … er is niemand daar …, in Den Haag; misschien maar beter …

Dr. Steiner: Das hatte ich auch früher beim Weltschulverein gemeint,
daß ich es machen müßte. Wir haben im Haag eine Anzahl von Anthroposophen.

Ik had dat eerder ook al gedacht bij de Wereldschoolvereniging, dat ik het zou moeten doen. We hebben een aantal antroposofen in Den Haag.

X.; Ich glaube, sie sind alle durcheinander.

X.: Ik denk dat ze allemaal in de war zijn.

(X.): Sie können mit H. nicht rechnen. Er bekennt niemals, daß er zur Anthroposophie gehört.

(X.): Je kunt niet op H. rekenen. Hij geeft nooit toe dat hij tot de antroposofie behoort.

Wenn ich nach dem Haag ginge, würde ich in H. einen Helfer haben.

Als ik naar Den Haag zou gaan, zou ik een helper hebben in H.

X.: Solange Sie da sind!

X.: Zolang u er bent!

Dr. Steiner: Mehr braucht es nicht .. . Es genügt, wenn er das eine
auf die Beine bringt, wenn er die Wege ebnet.

Dat is alles wat nodig is … Het is al genoeg als hij dat ene ding voor elkaar krijgt, als hij de weg vrijmaakt.

X.: Er versperrt die Wege .. .Er hat verheimlicht, daß es ein Goetheanum

X: Hij blokkeert de weg…Hij hield het bestaan van een Goetheanum geheim.

Blz. 230

gibt. Die Studenten waren überrascht, als sie hörten, daß es das gibt, obgleich
sie unter H.s Leitung in die Schweiz geführt wurden.

De studenten waren verrast toen ze van het bestaan ervan hoorden, ondanks dat ze onder leiding van H. naar Zwitserland waren gebracht.

Dr. Steiner: So sind die Menschen! Aber auf eine andere Weise, als
daß man die Menschen nimmt, wie sie sind, kommt man nicht weiter . . .
In der weiteren Debatte werden außer Haag auch noch Zürich und Genf genannt.

Zo zijn mensen nu eenmaal! Maar je komt nergens zonder mensen te accepteren zoals ze zijn…
In de daaropvolgende discussie worden, naast Den Haag, ook Zürich en Genève genoemd.

X.: Müssen wir von hier aus nicht noch einige Voraussetzungen machen? Wir
sollten über den Namen der einzelnen Schule nachdenken. Wir finden nicht
das, worauf Sie abzielten.

X: Moeten we vanuit hier niet een aantal voorwaarden stellen? We moeten de naam van elke afzonderlijke school bekijken. We kunnen niet vinden waar u naar verwees.

Dr. Steiner: Ich glaube nicht, daß es besonders aktuell ist, den
Namen der einzelnen Schule zu finden. Was wollen Sie von hier aus
für Bedingungen schaffen?

Ik denk niet dat het relevant is om de naam van elke afzonderlijke school te vinden. Welke voorwaarden wilt u hieruit scheppen?

X.: Ich bin mir nicht sicher, ob von uns aus alles bedacht ist.

X: Ik weet niet zeker of we alles hebben overwogen.

Dr. Steiner: Schließlich handelt es sich darum, daß man sich auf dieHöhe der Situation stellt im gegebenen Augenblick, das ist heute. Ich habe es mitgeteilt. Wenn man mit solchen elementaren Sätzen unserer Bewegung dienen würde, dann wäre gedient. Man muß die Weltsituation begreifen.
Wir müssen die Dinge ausnutzen. Sehen Sie, wir haben zum Beispiel hier den Verlag gegründet, dieser Verlag hat bis jetzt wenig getan.
Aber zwei Bücher sind erschienen, Dr. Steins Buch und Polzers Buch. Also fast wenigstens Erstlingswerke in großer Auflage. In wenig Wochen sind die beiden Bücher abgesetzt. Uns ist heute gesagt worden, daß auch das Buch gegen Traub ausverkauft ist. Die Leute da verschlafen. Die Bewegung trägt heute schon, wenn man die Strömung aufnehmen wird. Die Strömung als solche ist da.

Uiteindelijk gaat het erom ons aan te passen aan de huidige situatie, die van vandaag. Dat heb ik al duidelijk gemaakt. Als we onze beweging met zulke fundamentele principes zouden kunnen dienen, dan zouden we er baat bij hebben. We moeten de wereldwijde situatie begrijpen.
We moeten het beste maken van wat we hebben. Kijk, we hebben hier bijvoorbeeld de uitgeverij opgericht, en deze uitgeverij heeft tot nu toe nog niet veel gedaan. Maar er zijn twee boeken verschenen: het boek van Dr. Stein en het boek van Polzer. Dus in ieder geval bijna debuutwerken in grote oplage. Over een paar weken zullen beide boeken uitverkocht zijn. We hoorden vandaag dat het boek tegen Traub ook uitverkocht is. Mensen zitten te slapen.

Die Bewegung trägt heute schon, wenn man die Strömung aufnehmen wird. Die Strömung als solche ist da. Es schwimmt niemand darinnen. Man muß wirklich sagen, die Strömung ist da, es schwimmt niemand darin. Man sieht es an den öffentlichen Vorträgen, die immer stark besucht werden. Es ist wirklich wahr, Bewegung ist schon da, man denkt gar nicht daran, daß eine solche Bewegung da ist.
In Wirklichkeit — nicht wahr, die Dinge, die hier gesagt werden, werden auch vertraulich gesagt — ist es notwendig, eine Bemerkung zu machen. Es kommt vor, daß die Leitung des Kommenden Tages keinen richtigen Begriff hat, daß es eine Dreigliederungsbewegung gibt. Das ist nicht etwas, was man zur Agitation unter uns brauchen darf, man soll sich bewußt werden, daß Schlafzustand vorhanden ist.
Es wird viel begonnen und hört dann auf. Wenn ich sollte alle einzel-

De beweging heeft vandaag de dag al gewicht in de schaal, als je de stroom maar wilt volgen. De stroom ís er. Niemand zwemt erin mee. Je moet echt zeggen: de stroom ís er, niemand zwemt erin mee. Je kunt het zien aan de openbare lezingen, die altijd goed bezocht worden. Het is echt waar, de beweging is er al, je denkt er niet eens aan dat zo’n beweging bestaat.
In werkelijkheid – is het niet zo dat de dingen die hier gezegd worden ook vertrouwelijk gezegd worden – is het nodig om een opmerking te maken. Het blijkt dat de leiders van de Komende Dag geen echt begrip hebben voor het bestaan van een drieledige maatschappijbeweging. Dit is niet iets om onder ons opgewonden over te raken; we moeten ons ervan bewust worden dat er sprake is van inactiviteit.
Veel dingen worden begonnen en vervolgens weer gestopt. Als ik alle individuele

Blz. 232

nen Aufträge geben, dann kann ich nur sagen, das kann alles geschehen; dann dürfen nicht die Sitzungen bis drei Uhr nachts dauern.
In Berlin werden Sie die wenigste Unterstützung finden. In Berlin ist
keine Neigung vorhanden. Aber in Berlin könnte man nur eben etwas
machen, wenn wir einmal acht Tage dort sein könnten. In drei Tagen
könnten wir es nicht machen. Berlin sieht nicht über die Mauern von
Berlin hinaus.

Als ik alle individuele opdrachten zou moeten geven, dan kan ik alleen maar zeggen dat alles mogelijk is; dan mogen de vergaderingen niet tot drie uur ’s ochtends duren.
In Berlijn zul je de minste steun vinden. Daar is geen enkele bereidheid. Maar in Berlijn zou er alleen iets mogelijk zijn als we er acht dagen konden zijn. In drie dagen lukte het niet. Berlijn kijkt niet verder dan zijn eigen muren.

X.: Wann würde es möglich sein, das im Haag zu machen?

X: Wanneer zou zoiets in Den Haag mogelijk zijn?

Dr. Steiner: Wenn man sehen würde, daß man Stimmung machen
kann, dann wird man in Dornach daran denken, ziemlich nahezu im
Anschluß daran.

Als men zou zien dat er een goede sfeer gecreëerd kon worden, dan zouden ze het in Dornach overwegen, vrijwel direct daarna.

X.: Dann müßte man schlüssig werden, wie man die Stimmung am besten
erzeugt.

X: Dan zou men moeten uitzoeken hoe die sfeer het beste gecreëerd kon worden.

Dr. Steiner: Ja, sehen Sie, da müßte man manchmal in edlerem Sinne agitieren lernen. Nicht wahr, wenn Sie zum Beispiel die Gruppe Haaß-Berkow bei ihrer Jause anhören würden, so würden Sie sehen, sie haben eine Hand dafür, Stimmung zu machen. Es müßte zum Beispiel einmal, wo die Leute aus der Fremde kommen, gelingen, andere Gesprächstitel anzuführen. Es kommt auf Stimmungmachen an. Das muß nicht in unedlem Sinne gemeint sein. Es kommt darauf an, daß man Stimmung macht, statt daß man sich darüber unterhält, wie man — ich will nicht sagen, von was man sich unterhält! Wenn so viel Menschen auf einem Platz beisammen sind, da geht so viel von Mensch zu Mensch zu machen.

Ja, kijk, soms moet je leren om op een meer geraffineerde manier campagne. te voeren. Wanneer je bijvoorbeeld naar de Haass-Berkow-groep zou luisteren tijdens het eten, zou je zien dat ze een talent hebben voor het creëren van een goede sfeer. Als er bijvoorbeeld mensen van ver komen, is het belangrijk om andere gespreksonderwerpen aan te snijden. Het gaat erom een goede sfeer te creëren. Dit moet niet op een onoprechte manier bedoeld te zijn. Het gaat erom een goede sfeer te creëren, in plaats van te praten over hoe – ik wil niet zeggen waar – je het over hebt! Wanneer zoveel mensen op één plek samenkomen, kan er zoveel tussen hen gebeuren.

Es handelt sich darum, für Zwecke der Gründung des Weltschulvereins die rechte Stimmung zu machen. Nehmen Sie an, Sie bringen es zustande, daß also fünfzig Menschen die Meinung kriegen, es muß ein Weltschulverein gegründet werden. Wenn die Leute von Dornach abreisen, und es in der richtigen Weise erregt wird, das bedeutet, daß drei Wochen darauf fünfhundert, sechs Wochen darauf fünftausend die Meinung haben, es muß ein Weltschulverein gegründet werden.
Man muß das Zeug haben, in einer Anzahl von Menschen eine solche
Meinung zu erregen.

Het gaat erom de juiste sfeer te creëren voor de oprichting van de Wereldschoolvereniging. Stel dat je vijftig mensen ervan kunt overtuigen dat er een Wereldschoolvereniging moet worden opgericht. Als die mensen Dornach verlaten en de zaak op de juiste manier wordt aangezwengeld, betekent dat dat drie weken later vijfhonderd, zes weken later vijfduizend mensen van mening zullen zijn dat er een Wereldschoolvereniging moet worden opgericht. Je moet in staat zijn om zo’n mening bij een aantal mensen op te wekken.

X.: Wäre es nicht möglich, daß die Waldorflehrer Propaganda machen im
Anschluß an Vorträge?

X: Zou het voor Waldorf-leraren niet mogelijk zijn om na lezingen reclame te maken?

Dr. Steiner: Das können Sie selbstverständlich. Dem müßte die Stimmungsmache parallel gehen. Wie kommt es denn eigentlich, daß so
etwas in der Anthroposophischen Gesellschaft nie aufkommen kann, wie im besten Sinne des Wortes ein Korpsgeist?

Natuurlijk kan dat. De campagne zou hand in hand moeten gaan met het creëren van de sfeer. Hoe kan het dan dat zoiets als een ware esprit de corps, nooit kan ontstaan in de Antroposofische Vereniging?

Blz. 232

Mehrere Lehrer versuchen, diese Frage zu beantworten.

Verschillende docenten proberen deze vraag te beantwoorden.

Dr. Steiner: So lange wir eine Anthroposophische Gesellschaft bloß waren, kam es auf all das nicht an, da brauchten wir kein Geld. Es ist das Unglück da, daß wir es jetzt brauchen. Und jetzt handelt es sich nicht darum, daß man geldgierig ist, es handelt sich darum, daß die Bewegung getragen werden muß. Das kriegt man nicht anders, als wenn Stimmung gemacht wird. Nun möchte man durchaus — das ist dasjenige, was ich schmerzlich empfinde: es besteht eine gewisse innere Opposition bei sehr vielen, die etwas tun sollten. Sie möchten das nicht tun, was ich für das Rechte halte, sondern irgendwie etwas anderes. Sie sträuben sich furchtbar. Das ist die Sitte unserer Zeit, als wenn wir bloß aus dem Geiste zu wirken brauchten, als wenn wir kein Geld brauchten. Wenn man Geld braucht, da muß man eben etwas tun dazu. Es braucht nicht unidealistisch zu sein, aber es muß etwas getan werden. Ich glaube nämlich, daß viel mehr Opposition ist, als Sie annehmen, innere Opposition. So ein Sich-Stemmen, Sträuben ist da; Schlaf, absolute Cliquenbildung. Es wäre gut, wenn man Korpsgeist entwickelt.
Wir können noch nicht eine Sektion begründen von etwas, was noch nicht besteht.

Zolang we slechts een Antroposofische Vereniging waren, deed dit er allemaal niet toe; we hadden geen geld nodig. Het ongelukkige is dat we het nu wél nodig hebben. En nu gaat het niet om hebzucht; het gaat erom dat de beweging gedragen wordt. Dat kan alleen worden bereikt door een positieve sfeer te creëren. Nu zou je natuurlijk graag willen – en dit is wat ik pijnlijk voel: er is een zekere innerlijke tegenstand onder velen die iets zouden moeten doen. Ze willen niet doen wat ik als juist beschouw, maar iets heel anders. Ze verzetten zich hevig. Dat is de teneur van onze tijd, dan dat wij alleen maar vanuit de geest hoeven te handelen, wij ook geen geld nodig hebben. Als je geld nodig hebt, moet je er iets voor doen. Het hoeft niet onidealistisch te zijn, maar er moet wel iets gebeuren. Ik geloof dat er veel meer tegenstand is dan je denkt, innerlijke tegenstand. Er is een soort weerstand, een terughoudendheid; lethargie, absolute kliekvorming. Het zou goed zijn als er een gevoel van saamhorigheid zou ontstaan.
We kunnen geen afdeling oprichten voor iets dat nog niet bestaat.

X.: Von irgendwo dürfte doch der Anstoß ausgehen.

X: De impuls moet toch ergens vandaan komen?

Dr. Steiner: Das müßte von einem weiteren Kreis ausgehen.

Die moet uit een bredere kring komen.

X.: Vielleicht könnte man herantreten an Vertreter der lokalen Schulbestrebungen und sie erwärmen für den Weltschulverein, zum Beispiel Rektor B. in Br.

X.: Misschien kunnen we vertegenwoordigers van de lokale schoolbewegingen benaderen en hen enthousiast maken voor de Wereldschoolvereniging, bijvoorbeeld rector B. in Br.

Dr. Steiner: Es handelt sich nicht darum, daß man den Namen Weltschulverein in die Welt bringt, sondern daß man eine Organisation in die Welt setzt. B. ist warm genug. In dem Augenblick, wo man den Weltschulverein hat, ist er auch dabei und wird wirken. Nicht wahr, bei B. in Br. bedeutet es nichts anderes, als daß man ein Loch mehr aufmacht für das Geldschnorren. Ob Sie als Waldorflehrerschaft oder als Weltschulverein herumgehen und Geld sammeln, auf das kommt es nicht an. Das ist nur ein neuer Name für dieselbe Sache. Man muß eine wirkliche Organisation schaffen, die eine Organisation für sich
ist.

Het gaat er niet om de naam Wereldschoolvereniging wereldwijd bekend te maken, maar om een organisatie op te richten. B. is enthousiast genoeg. Zodra de Wereldschoolvereniging er is, zal die betrokken en effectief zijn. Is het niet zo dat B. in Br. gewoon weer een manier vindt om geld in te zamelen? Of je nu geld inzamelt als Waldorfleraren of als de Wereldschoolvereniging, dat maakt niet uit. Het is gewoon een nieuwe naam voor hetzelfde. Je moet een echte organisatie oprichten, een organisatie met een eigen identiteit.

X.: Wir müssen den Zeitpunkt des Dornacher Hochschulkurses ausnützen.

X.: We moeten gebruikmaken van de cursus aan de universiteit van Dornach.

Dr. Steiner: Es ist nötig, daß wir diese Leute zu Trägern des Agitationsgedankens machen. Von den Menschen werden wir direkt nicht

Het is noodzakelijk dat we deze mensen de dragers maken van het idee van actievoering.

Blz. 233

viel haben können, das werden arme Schlucker sein, die lieber etwas beziehen möchten. Solche haben wir auch. Es kommt darauf an, daß diese Leute die Träger des Gedankens sind und diesen Gedanken hinaustragen. Dann kommt es darauf an, daß diese Agitation warm erhalten bleibt. Wenn wir im Haag etwas inaugurieren — es braucht kein Verein zu sein, eine Agitation braucht nur entfaltet zu werden —, wenn wir das vom Haag aus machen können, so darf man
nicht vergessen, es besteht eine starke Stimmung dafür, man muß Mitteleuropa aufhelfen. Sie möchten das schon. Wenn man da den rechten Ton trifft, so geschieht etwas. Man muß versuchen, die Gefühle, die da sind, so zu formulieren, daß es in die rechte Richtung kommt. Der Gesichtspunkt ist schon da. Das wäre schon zu erreichen. Das könnte bald geschehen, wenn die Seelen aufwachen würden. — Sie sind wach genug. Wenn Sie etwas recht Gescheites mit derselben Kraft in Dornach hinausschmettern, so ist das schon ganz gut.
Es ist doch besser, wenn nicht die Bettler und Landstreicher den
Verein gegen Verarmung gründen, sondern die, die etwas in der
Tasche haben.

We zullen niet veel rechtstreeks van de mensen krijgen. Het zullen arme stakkers zijn die liever iets ontvangen. We hebben er ook zulke. Waar het om gaat, is dat deze mensen de dragers van het idee zijn en het uitvoeren. Dan is het belangrijk dat dit stemming maken warm blijft. Als we iets in Den Haag initiëren – het hoeft geen vereniging te zijn, een warme stemming hoeft alleen maar op gang te komen – als we dat vanuit Den Haag kunnen doen, dan mogen we niet vergeten dat er een sterk sentiment voor is; we moeten Centraal-Europa helpen. Ze willen het. Als je de juiste toon aanslaat, gebeurt er iets. Je moet proberen de gevoelens die er zijn zo te formuleren dat het de goede kant op gaat. Het perspectief is er al. Dat zou kunnen gebeuren. Dat zou snel kunnen gebeuren als de zielen zouden ontwaken. – Ze zijn voldoende wakker. Als je erin slaagt om met dezelfde kracht iets echt slims tot uiting te brengen in Dornach, is dat heel goed.
Het is ongetwijfeld beter als de vereniging tegen armoede niet wordt opgericht door bedelaars en zwervers, maar door mensen die wel iets te besteden hebben.

Es wird über Stuttgarter Hochschulkurse im kommenden Winter gesprochen
und berichtet, über welche Gebiete einzelne Lehrer vorzutragen gedenken.

Er wordt gesproken over hogeschoolcursussen in Stuttgart volgend winterseizoen en er zijn berichten over welke onderwerpen individuele leraren willen behandelen.

Dr. Steiner: Es ist viel geredet worden, es müßte etwas geschehen.
Ich würde nur nicht wünschen, daß es von hier aus in die Hand
genommen wird, eine Art hochschulmäßige Vorträge, und daß das
ins Wasser fällt. Das wäre das allerschlimmste. Ich würde über
Anthroposophie, Philosophie und so etwas reden.

Er is veel over gesproken; er moet iets gebeuren.
Ik zou het gewoon niet willen dat het hier wordt opgepakt, een soort hogeschoolachtige voordrachten, en dat het dan niet doorgaat. Dat zou het ergste zijn wat ik me kan voorstellen. Ik zou het hebben over antroposofie, filosofie en dat soort dingen.

X.; Wir hatten in Aussicht genommen, eine Art Semestralvorlesungen.

X.: We hadden een soort collegereeks van een semester voor ogen.

Dr. Steiner: Man kann die Lehrfächer anders gruppieren. Ich würde nicht so nach diesen alten Schablonen gruppieren. Ich würde mehr nach den sachlichen Gesichtspunkten gruppieren. – Sie können doch, Herr von Baravalle, Einsteins Theorie und Quantentheorie behandeln.

De onderwerpen kunnen anders worden ingedeeld. Ik zou ze niet indelen volgens die oude sjablonen. Ik zou ze meer indelen op basis van het onderwerp. – U kunt, meneer von Baravalle, toch Einsteins theorie en de kwantumtheorie behandelen.

X.: Ich glaube, daß wir es den Studenten leichter darstellen. Die Leute werden es hier verstehen.

X.: Ik denk dat we het op die manier makkelijker aan de studenten kunnen presenteren. De mensen hier zullen het begrijpen.

Dr. Steiner: Synthetische Geometrie, davon verspreche ich mir ungeheuer viel für eine Gesundung. Ich bin einverstanden mit dem, was Sie sich als Programm vorsetzen. Diese vielleicht wirklich ganz andersartigen Vorstellungen, die die Leute bekommen, wenn außer dem, eine Ellipse aus der Gleichung bestimmen zu können, wenn sie

Synthetische meetkunde, ik verwacht er enorm veel van voor een hernieuwde kennismaking. Ik ben het eens met wat u voor ogen hebt als programma. Dit zijn wellicht heel verschillende ideeën die mensen krijgen wanneer ze, naast het kunnen bepalen van een ellips aan de hand van een vergelijking, ook begrijpen hoe een ellips ontstaat uit een bundel stralen. Dat is een hele opgave.

Blz. 234

aus einem Strahlenbüschel die Genesis einer Ellipse begreifen, das ist viel. Ich weiß nicht, ob das nicht zum Beispiel ganz interessant wäre, die Grundbegriffe der analytischen Geometrie, dann die der synthetischen Geometrie, dann parallele Kegelschnittlinien, analytisch und synthetisch. Jetzt wird es meistens so gelehrt, daß man einen Kurs hat für analytische Geometrie und einen für synthetische. Dieses reizvolle, was da wäre, wenn man die ganze Kegelschnittlehre analytisch und synthetisch lernt!
Ich glaube, wir müssen es heute beschließen. Die Hochschulkursc würde ich Ihnen sehr ans Herz legen. Bringen Sie den Plan nach Dornach mit. In Dornach haben wir mehr auf Personen uns gerichtet. Die Studenten wollen es mehr nach Fächern. Man könnte doch spezialisieren. — Dr. Schubert, über die Seele der Sprache ist nicht viel erforscht worden!
Im Sinne meiner heutigen Anfangsworte möge sich unser Zusammenwirken entfalten.

Ik weet niet of het niet heel interessant zou zijn om bijvoorbeeld de basisbegrippen van de analytische meetkunde te behandelen, vervolgens die van de synthetische meetkunde, en daarna parallelle kegelsneden, zowel analytisch als synthetisch. Momenteel wordt het meestal gegeven met één cursus analytische meetkunde en één cursus synthetische meetkunde. Stel je voor hoe aantrekkelijk het zou zijn om de volledige theorie van kegelsneden zowel analytisch als synthetisch te leren!
Ik denk dat we hier vandaag een besluit over moeten nemen. De hogeschoolcursussen zou ik u zeer aanraden. Neem het plan mee naar Dornach. In Dornach hebben we ons meer gericht op individuen. De studenten geven de voorkeur aan een meer vakgerichte aanpak. Je zou je kunnen specialiseren. — Dr. Schubert, er is nog niet veel onderzoek gedaan naar de ziel van de taal!
In de geest van mijn openingswoorden van vandaag, moge onze samenwerking bloeien. <8>
GA 300A/214-234

Rudolf Steiner: alle artikelen op deze blog

Menskunde en pedagogie: alle artikelen

Opvoedingsvragen: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: alle beelden

3537-3323

Getagged 9e klas leerplan GA 300A blz. 219 vert., beweegbaar speelgoed GA 300A blz. 224, vrij godsdienstonderwijs kl 7 8 9 GA 300A blz. 226 vert., wereldschoolver. GA 300A blz. 228 e.v. vert.

VRIJESCHOOL – Rudolf Steiner over het etherlijf (GA 66)

Geplaatst op 16 februari 2026| Een reactie plaatsen

In de serie ‘Rudolf Steiner over het etherlijf’ vind je zijn uitspraken daarover vanuit verschillende voordrachten.
Het is opvallend dat Steiner ditzelfde onderwerp telkens als het ter sprake komt, van de meest verschillende kanten belicht en hij voegt daar telkens weer nieuwe gezichtspunten bij.

Dat geldt bv. ook voor GA 66.
Wat hij daar over het etherlijf zegt, is voor leerkrachten belangrijk.
Immers, zij worden geacht in de jaren tussen tandenwisseling en puberteit ‘het etherlijf te verzorgen.’
Omdat het een direct verband heeft met het geheugen [v.a. blz. 244], het kunnen onthouden, is het ook van belang dat je als leerkracht een gevoel krijgt voor ‘hoe sterk is het etherlijf van dit kind in aanleg’.
Dat is niet eenvoudig.
Maar de aanwijzingen uit de diverse voordrachten kunnen een voedingsbodem zijn voor een dieper begrip.

Hier wordt bijna concreet beschreven wat er gebeurt als we ons iets kunnen herinneren.
Tevens behandelt Steiner hier het hoofd als iets ‘voorgeboortelijks’ en de ledematen als iets ‘na-dodelijks’, wat weer als een uitbreiding gezien kan worden over het hoofd als verleden en de ledematen als toekomst, zoals o.a. beschreven in voordracht 2 van de Algemene menskunde’, vanaf [2-2] t/m [2-4]

GA 66 niet vertaald

Geist und Stoff, Leben und Tod

Geest, stof, leven en dood

Voordracht 1, Berlijn, 15. februari 1917

Geest, stof, leven en dood

Blz. 34

Man sieht, was man den Tod nennt, das ist nicht bloß der einmalige Vorgang, den der Mensch am Ende seines Lebens durchmacht, sondern der Tod ist dasjenige, was fortwährend wirksam ist im Menschen, so wirksam, daß fortwährend das Lebendige bekämpft wird, daß der Tod immer sich vollzieht, in kleinen Teilwirkungen sich vollzieht. Und gerade indem der Tod von der Geburt oder sagen wir der Empfängnis des Menschen an arbeitet, so aber, daß seine Wirkung immer wieder ausgeglichen werden kann, arbeitet Leben und Tod in dem Menschen fortwährend ineinander. Und indem das Physische in seinem Wachstum in dieser Weise bekämpft wird von dem Seelischen, entwickelt sich das Geistige.
Das Physische entwickelt sich, indem es sprießt und sproßt; aber alles Sprießende und Sprossende ist auch unterworfen einer rückläufigen Entwicklung, einem Verfall. Dieser Verfall zeigt sich immer – nur im beschleunigten Prozeß im Tode -, wenn Bewußtsein, Selbstbewußtsein, kurz, wenn Geistigkeit sich entwickeln soll, was sich immer durchsetzend zeigen muß das Stoffliche.

We zien dat wat we dood noemen niet slechts de eenmalige gebeurtenis is die een persoon aan het einde van zijn leven ondergaat, maar veeleer iets dat voortdurend in een persoon actief is, zo actief dat het leven constant wordt tegengewerkt, dat de dood altijd plaatsvindt, in kleine, geleidelijke effecten. En juist omdat de dood vanaf de geboorte, of laten we zeggen de conceptie, werkzaam is, maar op zo’n manier dat de effecten ervan altijd in evenwicht kunnen worden gehouden, spelen in een persoon leven en dood voortdurend op elkaar in. En omdat het fysieke, in zijn groei, op deze manier wordt tegengewerkt door de ziel, ontwikkelt het geestelijke zich.
Het fysieke ontwikkelt zich door te ontkiemen en te groeien; maar alles wat ontkiemt en groeit, is ook onderhevig aan een regressieve ontwikkeling, een verval. Dit verval manifesteert zich altijd – alleen in een versneld proces bij de dood – wanneer bewustzijn, zelfbewustzijn, kortom, wanneer spiritualiteit zich moet ontwikkelen, wat zich altijd moet doen gelden boven het materiële.
GA 66/34
Niet vertaald

Voordracht 2, Berlijn 17 februari 1917

Lot en ziel

Blz. 48/49

Dieser Bildekräfteleib ist im Menschen ebenso wie der physische Menschenleib. Wie dieser physische Menschenleib mit seinem Leben verläuft in physischen und chemischen Prozessen, so trägt der Mensch in sich, diesen physischen Menschenleib durchdringend, in dem Leben zwischen Geburt und Tod diesen Bildekräfteleib. Ich nenne ihn so aus dem Grunde, weil wir, wenn wir ihn schauen, wenn wir wirklich hinausdringen über die bloß stofflichen Vorgänge, dann gewahr werden, daß ebenso, wie in dem physischen Leib die physischen und chemischen Kräfte die Vorgänge dieses physischen Leibes bewirken, der Mensch getrieben wird zwischen Geburt und Tod durch die Kräfte dieses Bildekräfteleibes, welche da sein müssen, damit das Wachstum verläuft, damit eine Entwickelung verläuft, damit der Mensch hinübergetragen wird von Tag zu Tag, von Jahr zu Jahr, wie sie verfließen zwischen Geburt und Tod.

Dit vormkrachtenlijf is in de mens net zo aanwezig als het fysieke menselijke lichaam. Net zoals dit fysieke menselijke lichaam met zijn leven verloopt in fysische en chemische processen, zo draagt de mens in zich, doordringend in dit fysieke menselijke lichaam, in het leven tussen geboorte en dood dit vormkrachtenlijf. Ik noem het zo omdat we, als we ernaar kijken, als we echt verder kijken dan de louter materiële processen, ons realiseren dat, net zoals in het fysieke lichaam de fysieke en chemische krachten de processen van dit fysieke lichaam bewerkstelligen, de mens tussen geboorte en dood wordt gedreven door de krachten van dit vormkrachtenlijf, die er moeten zijn om de groei te laten verlopen, om een ontwikkeling te laten verlopen, om de mens van dag tot dag, van jaar tot jaar te laten gaan, zoals die verstrijken tussen geboorte en dood.
GA 66/48-49
Niet vertaald

Voordracht 5, Berlijn 17 maart 1917

Raadsels van ziel en wereld: onderzoek en gezichtspunten in het Duitse geestesleven

Blz. 159

Das Charakteristische ist, daß die Naturforschung nicht heraufkommt mit ihren Methoden zu dem, was eigentlich Äther ist. Denn die Naturforschung braucht zu ihrer wirklichen Betätigung doch immer materielle Grundlagen. Der Äther selber aber entzieht sich gewissermaßen doch immer den materiellen Grundlagen. Er erscheint in Verbindung mit materiellen Vorgängen, er ruft materielle Vorgänge hervor; aber er ist sozusagen mit den Mitteln, die an die materiellen Grundlagen gebunden sind, nicht zu fassen.

Het kenmerkende is dat de natuurwetenschap met haar methoden niet tot de kern komt van wat ether eigenlijk is. Want de natuurwetenschap heeft voor haar werkelijke betrokkenheid altijd materiële grondslagen nodig. De ether zelf onttrekt zich echter in zekere zin altijd aan de materiële grondslagen. Die verschijnt wel in verband met materiële processen, roept materiële processen op, maar is als het ware niet te vatten met de middelen die aan de materiële grondslagen gebonden zijn.
GA 66/159
Niet vertaald

Voordracht 7, Berlijn 31 maart 1917

Das Jenseits der Sinne und das Jenseits der Seele

Voorbij de zintuigen en voorbij de ziel

Blz. 244

Es soll nur das eine herausgehoben werden, daß in der allerersten Kindheit das leiblich Entwickeltste am Menschen das Haupt ist. Das Haupt wächst im ganzen Leben so, daß es sich viermal vergrößert, während der ganze übrige Organismus so wächst, daß er sich zwanzigmal vergrößert gegenüber dem, was er in der Kindheit ist. Denken Sie also, wie verschieden das Tempo ist im Wachsen des Hauptes und im Wachsen des übrigen Organismus. Das rührt davon her, daß Haupt und übriger Organismus zwei verschiedene Metamorphosen ein und desselben sind, aber auf eine ganz eigentümliche Art. Das Haupt tritt beim Menschen, indem er seinen physischen Lebenslauf beginnt, sogleich in einer gewissen Vollkommenheit auf; der übrige Organismus dagegen tritt mit der denkbar größten Unvollkommenheit auf, muß sich erst langsam entwickeln zu dem Grad von Vollkommenheit, den er im physischen Leben erreichen soll. Also ganz verschiedene Entwickelungszeitläufe machen Haupt und übriger Organismus durch.

In de vroege kindertijd is het hoofd het meest fysiek ontwikkelde deel van een mens. Gedurende het leven groeit het hoofd vier keer zo groot als in de kindertijd, terwijl de rest van het lichaam twintig keer zo groot wordt. Bedenk dan eens hoe verschillend het groeitempo is tussen het hoofd en de rest van het lichaam. Dit komt voort uit het feit dat het hoofd en de rest van het lichaam twee verschillende metamorfoses van een en hetzelfde zijn, maar op een zeer bijzondere manier. Wanneer een persoon aan zijn fysieke leven begint, verschijnt het hoofd onmiddellijk in een zekere mate van perfectie; de rest van het lichaam daarentegen verschijnt in de grootst mogelijke imperfectie en moet zich eerst langzaam ontwikkelen tot het niveau van perfectie dat het in het fysieke leven zal bereiken. Het hoofd en de rest van het lichaam ondergaan dus volledig verschillende ontwikkelingsprocessen.

Das Haupt des Menschen weist zurück auf eine lange vorhergehende geistige Entwicklung. Wir gehen, indem wir in unser physisches Dasein durch Empfängnis und Geburt eintreten, als seelisch-geistiges Wesen aus einer geistigen Welt heraus. Was wir während einer geistigen Entwicklung in der geistigen Welt durchmachen, das enthält eine Summe von Kräften, die zunächst sich vorzugsweise im Haupt ausprägen; daher weist das, was als so vollkommen und sich nur mehr wenig vervollkommnend sich im Haupte darstellt, auf eine Entwicklung hin, die der Mensch hinter sich hat. Der übrige Organismus ist gleichsam dasselbe auf einer anfänglichen Stufe. Er ist im Anfange daran, die Kräfte

Het menselijk hoofd wijst terug op een lang voorafgaande spirituele ontwikkeling. Bij de conceptie en geboorte betreden we ons fysieke bestaan en komen we als een geest-zielenwezen uit een geestelijke wereld. Wat we tijdens de spirituele ontwikkeling in die spirituele wereld ervaren, omvat een optelsom van krachten die zich aanvankelijk vooral in het hoofd manifesteren; daarom wijst wat in het hoofd zo perfect en slechts een klein beetje perfecter lijkt, op een ontwikkeling die de mens al heeft doorgemaakt. De rest van het organisme is als het ware hetzelfde in een beginstadium. Het bevindt zich in het beginstadium van de ontwikkeling van deze krachten.

Blz. 245

zu entwickeln, welche, wenn sie zur vollkommenen Entwicklung kommen könnten, bestrebt wären, aus dem ganzen übrigen Organismus dasselbe zu machen, was physisch im Haupte ist. So paradox das klingt, es ist doch so. Das Haupt zeigt, daß es ein umgewandelter übriger Organismus ist; der übrige Organismus, daß er ein noch nicht gewordenes Haupt ist. Gewissermaßen so wie das grüne Blatt ein noch nicht gewordenes Blumenblatt ist, und das gefärbte Blumenblatt ein umgewandeltes Laubblatt. Und dasjenige, was der Mensch durch seinen übrigen Organismus ausbildet, das verleibt sich der Seele ein. Und wenn der Mensch durch die Pforte des Todes geht, tritt das in eine geistige Welt ein, macht eine Entwicklung zwischen dem Tod und einer neuen Geburt durch, und wird in einem späteren Leben zu den Kräften, die dann im Haupte sich ausbilden, so wie das Haupt der Gegenwart sich aus dem Organismus eines früheren Erdenlebens herausgebildet hat.

om zich te ontwikkelen, wat, als het een perfecte ontwikkeling zou bereiken, ernaar zou streven om de rest van het organisme gelijk te maken aan wat fysiek in het hoofd aanwezig is. Hoe paradoxaal dat ook klinkt, het is zo. Het hoofd laat zien dat het een getransformeerde rest van het organisme is; de rest van het organisme, dat het een hoofd is dat nog niet volledig gevormd is. In zekere zin, net zoals het groene blad een nog niet gevormd bloemblaadje is, en het gekleurde bloemblaadje een getransformeerd blad. En datgene wat een persoon ontwikkelt door de rest van zijn organisme wordt opgenomen in de ziel. En wanneer een mens door de poort van de dood gaat, betreedt deze een geestelijke wereld, ondergaat een ontwikkeling tussen dood en wedergeboorte, en wordt in een later leven tot de krachten die zich dan in het hoofd ontwikkelen, net zoals het huidige hoofd zich ontwikkelde uit het organisme van een vorig aards leven.

Und das Haupt ist gewissermaßen ein Werkzeug der ätherischen Welt, wie ich sie eben beschrieben habe, und der übrige Organismus ist auch ein Werkzeug dieser ätherischen Welt. Der Mensch hat seinen physischen Organismus nicht bloß gewissermaßen wie einen Ausschnitt aus der ganzen physischen Welt an sich, sondern er hat, durch den physischen Organismus zusammengehalten, einen Ätherorganismus in sich, der nur wahrgenommen werden kann, wenn man, wie ich es beschrieben habe, zur imaginativen Erkenntnis aufsteigt. Dann aber, wenn einem wirklich das, was ätherisch

En het hoofd is, in zekere zin, een instrument van de etherische wereld, zoals ik zojuist heb beschreven, en de rest van het organisme is eveneens een instrument van deze etherische wereld. Mensen bezitten hun fysieke organisme niet slechts als een soort segment van de gehele fysieke wereld, maar, bijeengehouden door het fysieke organisme, dragen ze in zich een etherisch organisme dat alleen waargenomen kan worden wanneer men opstijgt naar imaginatieve kennis, zoals ik heb beschreven. Dan, wanneer wat etherisch is werkelijk

Blz. 246

ist, anschaulich wird, dann tritt einem der große Unterschied entgegen zwischen dem, was als Ätherleib des Menschen zugrunde liegt dem Haupte, und als Ätherleib zugrunde liegt dem übrigen Organismus. Und gerade so, wie das Haupt und der übrige Organismus ganz verschiedenes Tempo haben mit Bezug auf ihr Wachstum, so hat dasjenige, was kraftet und lebt im Ätherleib des Hauptes, und was lebt im Ätherleib des übrigen Organismus, ganz verschiedene innere Kraftentwicklungen, die verschiedene innere Imaginationen hervorrufen. Und kommt man überhaupt zur imaginativen Welt, dann tritt einem die Imagination des Ätherleibes des Kopfes in Wechselwirkung mit der Imagination des Ätherleibes des übrigen Organismus entgegen. Und dieses lebendige Zusammenwirken im menschlichen Ätherorganismus ist dasjenige, was der Inhalt einer höheren Selbsterkenntnis ist.

voor iemand waarneembaar wordt, komt het grote verschil aan het licht tussen wat ten grondslag ligt aan het hoofd als het etherische lichaam van de mens en wat ten grondslag ligt aan de rest van het organisme. Net zoals het hoofd en de rest van het organisme een totaal verschillende groeisnelheid hebben, zo hebben ook de krachten die kracht en leven geven in het etherische lichaam van het hoofd en de krachten die leven in het etherische lichaam van de rest van het organisme een totaal verschillende innerlijke ontwikkeling, die aanleiding geeft tot verschillende innerlijke imaginaties. En wanneer men de imaginatieve wereld in het algemeen bereikt, stuit men op de interactie tussen de imaginatie van het etherische lichaam van het hoofd en de imaginatie van het etherische lichaam van de rest van het organisme. En deze levende wisselwerking binnen het menselijke etherische organisme vormt de inhoud van hogere zelfkennis.

Dadurch, daß der Mensch auf diese Weise dazu kommt, sich nun wirklich zu erkennen, gelangt er auch dazu, gewisse Seelenerlebnisse in der richtigen Weise bewerten zu können. Wäre das, was ich angeführt habe, nicht so, wie ich es geschildert habe, so würde der Mensch niemals das haben können, was man eine Erinnerung nennt. Der Mensch würde sich nach den Sinneseindrücken Vorstellungen bilden können, die würden aber immer vorübergehen. Daß der Mensch sich an das einmal Erlebte erinnern kann, das beruht darauf, daß, indem der Ätherleib des Hauptes in Wechselwirkung tritt mit dem Ätherleib des übrigen Organismus, dasjenige, was im Ätherleib des Hauptes wirkt, in dem Ätherleib des übrigen Organismus Veränderungen hervorruft, die bleibend sind, und die heraufwirken bis in den physischen Organismus. Jedesmal, wenn etwas im Menschen Platz greift in seinem seelisch-leiblichen Leben, was dem Gedächtnis angehört, tritt zunächst in dem durch die imaginative Erkenntnis vorstellbaren

Door zichzelf op deze manier werkelijk te leren kennen, krijgt een mens ook het vermogen om bepaalde zielservaringen correct te beoordelen. Als wat ik heb beschreven niet zo zou zijn als ik het heb uitgelegd, zou een mens nooit kunnen bezitten wat we een geheugen noemen. Een mens zou weliswaar ideeën kunnen vormen op basis van zintuiglijke indrukken, maar deze zouden altijd vluchtig zijn. Dat de mens zich kan herinneren wat hij ooit heeft meegemaakt, komt doordat het etherlichaam van het hoofd in wisselwerking treedt met het etherlichaam van de rest van het organisme, waardoor datgene wat in het etherlichaam van het hoofd werkt, in het etherlichaam van de rest van het organisme blijvende veranderingen teweegbrengt die doorwerken tot in het fysieke organisme. Telkens wanneer iets dat tot het geheugen behoort, zich nestelt in iemands mentale en fysieke leven, vindt er eerst een verandering plaats in het etherische organisme

Blz. 247

Ätherorganismus eine Veränderung auf; die aber setzt sich fort in den physischen Organismus. Und dadurch allein haben wir die Möglichkeit, wiederum heraufzuholen gewisse Gedanken, daß sich das, was vom Ätherorganismus des Hauptes in den übrigen Ätherorganismus hineingesendet wird, ausprägt in der physischen Leiblichkeit. Nur dadurch, daß irgend etwas bis in unsere physische Leiblichkeit Eindrücke gemacht hat, sind wir imstande, es gedächtnismäßig zu behalten.

dat door middel van verbeeldingskracht waarneembaar is; maar dit zet zich voort in het fysieke organisme. En alleen door dit proces hebben we de mogelijkheid om bepaalde gedachten te herinneren, namelijk dat wat vanuit het etherische organisme van het hoofd naar de rest van het etherische organisme wordt gestuurd, zich manifesteert in het fysieke lichaam. Alleen omdat iets een indruk heeft achtergelaten op ons fysieke lichaam, kunnen we het in ons geheugen bewaren.
GA 66/244-247
Niet vertaald

Steiner gebruikt hier de woorden ‘physisch’ -dat ‘lichamelijk’ betekent, maar ook ‘Leiblichkeit’ dat meer in de richting van het ‘levende’ wijst, dus ergens op de grens van fysiek lichaam en etherlijf.

Algemene menskunde: voordracht 1 –over het etherlijf

Algemene menskunde: voordracht 1 – alle artikelen

Algemene menskunde: alle artikelen

Rudolf Steiner: alle artikelen op deze blog

Menskunde en pedagogie: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: alle beelden

3507-3295

Getagged etherlijf en geheugen GA 66 blz. 244 e.v., etherlijf GA 66 blz. 34 159 244, hoofd en ledematen GA 66 blz. 244 e.v., metamorfose hoofd ledematen GA 66 blz. 244 e.v.

Geplaatst in menskunde en pedagogie, Rudolf Steiner, vrijeschool pedagogie

VRIJESCHOOL – Rudolf Steiner over godsdienstonderwijs (GA 305)

Geplaatst op 15 februari 2026| Een reactie plaatsen

Als Rudolf Steiner in 1919 de cursussen geeft voor de op- en inrichting van de eerste vrijeschool in Stuttgart, worden uiteraard ook de vakken genoemd die onderwezen gaan worden.

Het was in die tijd gebruikelijk dat in het ‘openbare’ onderwijs – laat ik voor het gemak maar zeggen: dominee of pastoor – onderwijs gaven over de geloofsrichting die zij vertegenwoordigden: die dienst die ze aan hun god wilden bewijzen, dus godsdienstonderwijs.

De kinderen die naar de vrijeschool komen, krijgen geen antroposofische godsdienst. Steiner wil van de vrijeschool geen wereldbeschouwelijke school maken, ‘slechts’ een methodeschool.
Dat heeft hij vele keren benadrukt!

Maar wanneer niet-confessionele ouders – aanvankelijk de antroposofisch zich oriënterende ouders – ook voor hun kinderen godsdienstonderwijs ‘vanuit de antroposofie’ willen, geeft Steiner daar richtlijnen voor. Dat noemt hij bewust ‘wereldbeschouwing’, antroposofisch georiënteerde wereldbeschouwing’.

In deze voordracht gaat het over:

Dankbaarheid, liefde, plicht <1>
Geen wereldbeschouwelijke school <2>
Ontstaan antroposofisch godsdienstonderwijs <3> <4>
Het christelijke karakter van de vrijeschool <5>
Wat wil de vrijeschool <6>

GA 305 vertaald

Die geistig-seelischen Grundkräfte der Erziehungskunst

Opvoeding en onderwijs

Voordracht 8, Oxford 24 augustus 1922 (In de vert. abusievelijk: 25 aug.)

Über physische und moralische Erziehung

Over lichamelijke en morele opvoeding

Blz. 155/157 vert. 145/147

Sie sehen, es beruht alles bei uns auf der Ausbildung der Methodik,
weil wir realistisch und nicht nebulose Mystiker sind. Wenn wir auch mit
dem anderen Leben eben Kompromisse schließen müssen, so bringen wir
es doch durch die Methodik dazu, dasjenige, was in den Kindern individuell veranlagt ist, wirklich aus ihnen herauszuholen; wenigstens für die paar Jahre, die wir wirken konnten, hat sich ja manches Gute gezeigt.
Uns ist allerdings, weil wir die Kompromisse schließen müssen, zum
Beispiel für viele Kinder der Religionsunterricht nicht ermöglicht. Wir
können das Kind durch das Moralische führen. Das Moralische bringen
wir dem Kinde dadurch nahe, daß wir es vor allen Dingen aus der
Dankbarkeit heraus erwachsen lassen. Die Dankbarkeit ist das konkrete Erleben dem Menschen gegenüber im Moralischen. Was im Menschengemüte nicht von der Dankbarkeit ausgehen kann, bringt es in der Moralität auch höchstens zu abstrakten Grundsätzen. Aber aus der Dankbarkeit entwickelt sich alles heraus. Und wir entwickeln dann die Liebefähigkeit der Menschen und die Pflichtfähigkeit aus der Dankbarkeit heraus. Dadurch führt man das Moralische zum religiösen Leben.

U ziet, bij ons berust alles op de ontwikkeling van de methodiek, omdat wij realisten zijn en geen vage mystici. Ook al moeten wij compromissen sluiten met het leven buiten de school, via de methodiek brengen wij het zover de individuele aanleg van de kinderen werkelijk te voorschijn te halen. Althans, in de paar jaar
dat wij zo hebben kunnen werken, is er al veel goeds te zien geweest.
Wel is het zo dat wij vanwege de compromissen die we hebben moeten sluiten een groot aantal kinderen geen godsdienstonderwijs kunnen geven.<1> Wij kunnen het kind de weg wijzen op het gebied van het morele. Het morele brengen wij het kind in de eerste plaats bij door dat uit de dankbaarheid te laten ontstaan.
Dankbaarheid is voor de mens een concrete morele belevenis.
Wat in het menselijke gemoed niet op dankbaarheid is gebaseerd, brengt het in het morele ook niet verder dan abstracte principes.
Maar uit de dankbaarheid ontwikkelt zich alles. Wij ontwikkelen onze menselijke vermogens op het gebied van liefde en plicht uit de dankbaarheid. En langs die weg voert men het morele tot het gebied van het religieuze leven. <1>

Aber es machten die äußeren Verhältnisse notwendig, daß wir nicht als Himmelstürmer auftraten, daß wir also den katholischen Unterricht in die Hände der katholischen Religionsgemeinde gaben. Die schickt uns in die Schule ihren Vertrauensmann. Und wir lassen die katholischen Kinder von dem katholischen Pfarrer, die evangelischen Kinder von dem evangelischen Pfarrer unterrichten. Es ist die Waldorfschule keine Weltanschauungsschule, sondern eine Methodenschule.
Es hat sich nur herausgestellt, daß eine Anzahl von Kindern Dissidentenkinder waren, die gar keinen Religionsunterricht auf diese Weise bekommen würden. Aber durch den ganzen Geist, der in die Waldorfschule hereinzog, entstand gerade bei denjenigen Eltern, die sonst ihre Kinder in keinen Religionsunterricht geschickt hätten, das Bedürfnis, daß das Moralische ins Religiöse übergeführt wurde. So waren wir genötigt, einen besonderen Religionsunterricht zu geben vom anthro-

<2> De uiterlijke omstandigheden noodzaakten ons echter niet als hemelbestormers op te treden, maar het katholieke godsdienstonderwijs over te laten aan de katholieke geloofsgemeenschap. Die stuurt een vertegenwoordiger naar onze school. En wij laten de katholieke kinderen dus les geven door een pastoor en de protestantse kinderen door een dominee. De Waldorfschool is niet een school met een bepaalde wereldbeschouwing, maar een school met een bepaalde methodiek. <2>
<3> Een aantal kinderen bleek echter uit buitenkerkelijke gezinnen afkomstig te zijn en zou op die manier dus helemaal geen godsdienstonderwijs krijgen. Maar door de hele geest die de Waldorfschool is gaan doortrekken, ontstond nu juist bij de ouders die anders hun kinderen niet naar een godsdienstles hadden gestuurd, de behoefte om het morele door te trekken naar het religieuze. Zo zagen wij ons genoodzaakt een speciaal godsdienstonderwijs te gaan geven vanuit antroposofische

°De Waldorfschool … school met een bepaalde methodiek: Ook deze uitspraak
keert telkens terug in Steiners pedagogische voordrachten, en vooral ook
op de avonden waarop Steiner de ouders van de Waldorfschool in Stuttgart toespreekt. De herhaling maakt wel duidelijk dat er misverstanden
leefden. Men had vaak het idee – of men leefde met het vooroordeel – dat
op een vrijeschool kleine antroposofen werden gekweekt. Maar Steiner
benadrukte het met kracht: er wordt geen antroposofie onderwezen! Dat
is duidelijke taal, voor de aanwezige toehoorders, en dus ook gericht tot de
vrijeschoolleraren in het gezelschap. In hun enthousiasme zouden zij
misschien in de verleiding kunnen komen om antroposofische inzichten
als lesstof naar voren te brengen.

posophischen Gesichtspunkte aus. Das ist nicht, um Anthroposophie in
die Schule hineinzutragen. Selbst im anthroposophischen Religionsunterricht lehren wir den kleinen Kindern nicht Anthroposophie, sondern wir versuchen in der Natur diejenigen Symbole und Gleichnisse zu finden, die nach dem Religiösen hinleiten. Wir versuchen das Evangelium in der Weise, wie man es verstehen muß aus einer spirituellen Erfassung der Religion, dem Kinde beizubringen und so weiter. Wer meint, daß es uns mit der Waldorfschule um eine Anthroposophenschule zu tun ist, der versteht weder die Waldorfschul-Pädagogik, noch versteht er die Anthroposophie.

gezichtspunten.
Dat is niet om antroposofie in de school te brengen. Zelfs in het
antroposofische godsdienstonderwijs geven wij de kinderen geen les in antroposofie, maar wij proberen in de natuur beelden en symbolen te vinden, die naar het religieuze leiden. Wij proberen het kind het evangelie bij te brengen zoals daar naar gekeken kan worden vanuit een spirituele opvatting van religie, enzovoort. <3>
<4> Wie denkt dat het ons met de Waldorfschool om een school voor
antroposofen te doen is, die begrijpt niets van de Waldorfpedagogie, noch van de antroposofie.

Blz. 156/157 vert. 147/148

So ist es, indem wir hineintragen in die Schule anthroposophischen Religionsunterricht, daß wir uns ebenso hinstellen neben die anderen Religionsunterrichte als etwas, was sich hineinfügt, wie das bei den anderen Religionsunterrichten der Fall ist.
Nun, wirklich, ich meine es nicht böse, aber andere haben es uns
zum Bösen ausgelegt. Der anthroposophische Religionsunterricht, der
vergrößert sich; immer mehr Kinder kommen dazu. Und es sind sogar
schon Kinder von den anderen fortgelaufen, sind zu dem anthroposophischen Religionsunterricht herübergekommen. Es ist doch dann ganz verständlich, daß die Leute sagen: Was sind die Anthroposophen für schlechte Menschen! Sogar die Kinder verführen sie, daß sie aus dem evangelischen oder katholischen Religionsunterricht fortlaufen und dort Religionsunterricht haben wollen. – Wir tun alles, um die Kinder womöglich davon abzuhalten, denn es ist außerordentlich schwierig, gerade auf unserem Gebiete Religionslehrer zu finden. Aber trotzdem wir niemals versucht haben, diese Sache auf etwas anderes hin als auf die Anforderungen der Eltern und der unbewußten Anforderungen der Kinder selbst einzurichten, breitet sich, ich möchte sagen,
zu meinem Jammer das Bedürfnis nach diesem anthroposophischen Religionsunterricht immer mehr und mehr aus. Und da handelt es sich
wirklich darum, daß durch diesen anthroposophischen Religionsunterricht die Waldorfschule einen durch und durch christlichen Charakter bekommen hat.

Daarom heeft het antroposofische godsdienstonderwijs dat wij in onze
school hebben georganiseerd ook gewoon een plaats naast de andere vormen van godsdienstonderwijs als iets dat erbij hoort, precies zoals die andere vormen van godsdienstonderwijs. <4>
Ja, en nu bedoel ik daar echt niets lelijks mee, al hebben anderen het ons wel ten kwade geduid: ‘Het antroposofische godsdienstonderwijs groeit, steeds meer kinderen gaan ernaartoe.’ Er zijn zelfs kinderen bij de anderen weggelopen en overgestapt naar het antroposofische godsdienstonderwijs. Dan is het toch heel
begrijpelijk dat de mensen zeggen: ‘Wat zijn die antroposofen toch een slechte mensen! Die verleiden zelfs de kinderen ertoe om uit het protestantse of katholieke godsdienstonderwijs weg te lopen en bij hen godsdienstonderwijs te gaan volgen.’ Wij doen er al het mogelijke aan om de kinderen daarvan te weerhouden, want het is ontzettend moeilijk om juist op ons gebied godsdienstleraren te vinden. Hoewel wij nooit anders dan op verzoek van de ouders, en op het onbewuste verzoek van de kinderen zelf, aan het opzetten van dit antroposofische godsdienstonderwijs zijn begonnen, wordt de behoefte eraan, tot mijn verdriet, zou ik willen zeggen, steeds groter. En het gaat er daarbij in feite om, dat de Waldorfschool door dit antroposofische godsdienstonderwijs een door en door christelijk karakter heeft gekregen.

Sie werden das fühlen aus dem ganzen Auswirken des Milieus in der Waldorfschule, daß über allem Unterricht ein christlicher Charakter liegt, daß also tatsächlich religiöses Leben in der Waldorfschule waltet, trotzdem wir vom Anfange an es nicht darauf angelegt haben, aus der Waldorfschule irgend etwas zu machen, was mit Konfessionellem etwas zu tun hat. Ich muß es wiederholt und wiederholt sagen:
das Waldorfschul-Prinzip ist nicht ein Prinzip, das eine Weltanschauungsschule machen will, sondern eine Methodenschule. Was erreicht werden soll durch eine Methode, die auf Menschenerkenntnis beruht, ist dasjenige, daß man aus Kindern physisch gesunde und kräftige, seelisch freie und geistig klare Menschen macht.

<5> U zult aan het klimaat dat op de Waldorfschool heerst kunnen voelen hoe heel het onderwijs er een christelijk karakter draagt, hoe er een werkelijk religieus leven heerst in de school, hoewel wij van het begin af aan voor de Waldorfschool iedere relatie met het confessionele hebben willen vermijden. Ik kan het niet genoeg herhalen: het principe van de Waldorfschool is niet dat een school wordt opgezet met een bepaalde wereldbeschouwing, maar met een bepaalde onderwijsmethodiek. <5>
<6> Wat wij willen bereiken met onze methode, die op de menskunde is gebaseerd, is dat kinderen opgroeien tot mensen die fysiek gezond en krachtig zijn, met een vrije ziel en een heldere geest. <6>
GA 305/155-157
Vertaald/145-147

Rudolf Steiner: godsdienstonderwijs alle artikelen

Rudolf Steiner: alle artikelen op deze blog

Menskunde en pedagogie: alle artikelen

Opvoedingsvragen: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: alle beelden

3506-3294

Geplaatst in godsdienst/religie, Rudolf Steiner

VRIJESCHOOL – Rudolf Steiner over godsdienstonderwijs (GA 304A)

Geplaatst op 11 februari 2026| Een reactie plaatsen

Als Rudolf Steiner in 1919 de cursussen geeft voor de op- en inrichting van de eerste vrijeschool in Stuttgart, worden uiteraard ook de vakken genoemd die onderwezen gaan worden.

In deze voordracht gaat het over:

Het oproepen van een religieuze stemming <1>
Vrijeschool geen wereldbeschouwelijke school, maar een methodeschool; de plaats van dominee en/of pastoor <2> <3>
Ontstaan van antroposofisch godsdienstonderwijs – dat christelijk is. <3>
Al het onderwijs moet eigenlijk religieus zijn, d.w.z. van het materiële naar het geestelijke leiden – dat kan in elk vak <4>
Wekken van moraliteit door dankbaarheid; ontplooiing van liefde; gevolgen voor het sociale leven <5>

GA 304A op deze blog vertaald, behalve vdr. 1 en 2

Anthroposophische Menschenkunde und Pädagogik

Antroposofische menskunde en pedagogiek

Voordracht 7, Den Haag 19 november 1923

Die Kunst der moralischen und physischen Erziehung

De kunst van de morele en fysieke opvoeding

Blz. 141

Von ganz besonderer Bedeutung ist aber, daß wir in diesem Sinne auch wissen, die religiöse Entwicklung des Kindes zu leiten. Diese religiöse Entwicklung des Kindes, sie kann nicht eigentlich, wenn sie innerlich wahr sein soll – und eine religiöse Erziehung führt eigentlich nur wirklich zu etwas Religiösem, wenn diese religiöse Empfindung ganz tief innerlich aus der menschlichen Seele selbst hervorgeht -, sie kann überhaupt nicht dadurch erzielt werden, daß man den Inhalt irgendeiner religiösen Geschichte oder den Inhalt eines Bekenntnisses dem Kinde vermittelt. Sondern alle religiöse Erziehung muß eigentlich dadurch an die menschliche Seele herangebracht werden, daß der Lehrende und Erziehende imstande ist, die religiöse Stimmung im Kinde zu erregen. Ist sie nicht in ihm selbst, so kann er sie auch nicht im Kinde entwickeln. Ist die religiöse Stimmung aber in ihm, dann hat er nur nötig, das zu tun, was wir in der Waldorfschule für den sogenannten «Freien Religionsunterricht» ausüben. Es ist eine Verleumdung, wenn gesagt wird: in der Waldorfschule solle Anthroposophie gelehrt werden. Gerade um dieses Urteil nicht aufkommen zu lassen, weil es durchaus unrichtig ist, habe ich von Anfang an bestimmt für die Waldorfschule, daß der Religionsunterricht gegeben wird von den entsprechenden Religionsgemeinschaften. So daß die katholischen Kinder katholischen Religionsunterricht von katholischen

<1> Heel belangrijk is echter, dat we wat dit betreft, ook weten hoe we de religieuze ontwikkeling van het kind moeten leiden. Die kan eigenlijk niet, wanneer ze innerlijk waar moet zijn – een religieuze opvoeding leidt eigenlijk alleen werkelijk tot iets religieus, wanneer dit religieuze gevoel heel diep vanuit het innerlijk van de menselijke ziel komt – zeer zeker niet bereikt worden doordat men de inhoud van een of ander religieus verhaal of de inhoud van een geloofsrichting aan het kind doorgeeft. Eigenlijk zou elke religieuze opvoeding aan de menselijke ziel gegeven moeten worden doordat de leerkracht en opvoeder in staat is de religieuze stemming in het kind op te roepen. Als hij die niet heeft, kan hij die ook niet in het kind ontwikkelen. Heeft hij echter dat religieuze gevoel, dan hoeft hij alleen maar te doen wat wij op de vrijeschool voor het zogenaamde ‘vrije godsdienstonderwijs’ doen. <1>
<2> De vrijeschool is, dat zou ik hier ook nadrukkelijk willen onderstrepen, geen wereldbeschouwelijke school. Wij willen in de vrijeschool geen jonge antroposofen opvoeden, maar wij willen de antroposofie gebruiken opdat de vrijeschool in de juiste betekenis van het woord een methodeschool kan zijn. Dat is ze. Alleen de juiste opvoedmethode op elk gebied willen wij door antroposofie bereiken. Het is laster wanneer er gezegd wordt: in de vrijeschool moet antroposofie aangeleerd worden. Juist om dit oordeel niet te laten ontstaan, omdat het volstrekt onjuist is, heb ik vanaf het begin voor de vrijeschool bepaald dat het godsdienstonderwijs wordt gegeven door de desbetreffende geloofsgemeenschappen. Zodat de katholieke kinderen katholiek godsdienstonderwijs kunnen krijgen van katholieke

Blz. 142

Geistlichen erhalten können, daß die evangelischen Kinder evangelischen Religionsunterricht vom evangelischen Religionslehrer erhalten können.
Nun waren durch die besonderen Verhältnisse, in denen die Waldorfschule gegründet worden ist, viele Dissidentenkinder in der Schule. Für diese wurde zunächst probeweise ein freier christlicher Religionsunterricht eingerichtet von
uns. Und wir haben dabei die Befriedigung erlebt, daß Kinder von ganz atheistischen Eltern in diesen freien Religionsunterricht mit Zustimmung ihrer Eltern kamen. Man kann schon sagen, dieser freie Religionsunterricht ist außerordentlich gut besucht. Aber wir sind streng darauf bedacht, daß wir es nicht mit einer Weltanschauungsschule, sondern mit einer Methodenschule zu tun haben. Einer Methodenschule in weitestem Sinne, so daß das Richtige an das Kind in der richtigen Weise und im richtigen Zeitpunkte herangebracht wird. Also nur für die Kinder, die freiwillig dazukommen, ist der freie Religionsunterricht da. Allerdings sind das weitaus viel mehr Kinder als die, die vom katholischen oder evangelischen Religionslehrer Unterricht erhalten. Das ist etwas, wofür wir nichts können. Sie fühlen sich im freien Religionsunterricht außerordentlich angemutet, und er ist ein durch und durch christlicher; während sie sonst davonlaufen. Aber das erzähle ich nur als eine Tatsache, nicht um ein Urteil auszusprechen.

geestelijken; dat de evangelische kinderen evangelisch godsdienstonderwijs kunnen krijgen van evangelische godsdienstonderwijzers. <2>
<3> Door de bijzondere omstandigheden waardoor de vrijeschool werd opgericht, waren er veel ‘dissidenten’kinderen op school. Voor hen wordt bij wijze van proef door ons een vrij, christelijk godsdienstonderwijs ingericht. En daarbij ervoeren wij de vreugde dat kinderen van volkomen atheïstische ouders met hun toestemming naar dit vrije godsdienstonderwijs toekwamen. Je mag wel zeggen dat dit vrije godsdienstonderwijs buitengewoon goed bezocht wordt. Maar we letten er streng op dat we niet met een wereldbeschouwelijke school van doen hebben, maar met een methodeschool. Een methodeschool in de ruimste zin van het woord, zodat het kind het juiste op de juiste manier en op het juiste tijdstip bijgebracht kan worden. Dus het godsdienstonderwijs is er alleen voor de kinderen die er vrijwillig heen gaan.
En inderdaad zijn dat verreweg veel meer kinderen dan die, die van katholieke of evangelische godsdienstleerkrachten les krijgen.
Daar hebben wij niets mee van doen. Zij voelen zich bij het godsdienstonderwijs buitengewoon aangesproken en het is door en door christelijk; terwijl ze er anders voor weglopen. Maar dat zeg ik alleen als feit, niet om een oordeel uit te spreken. <3>

Ja, nun ist es aber so, daß dieser freie Religionsunterricht von folgendem Gesichtspunkte aus eingerichtet ist: Eigentlich kann religiös gewirkt werden in jeder Stunde, bei jedem Gegenstand. Und das geschieht auch bei uns. Wenn der Lehrer selbst dasjenige, was im sinnlich-physischen Leben da ist, durch die eigene Stimmung seiner Seele überall anknüpft an das Übersinnlich-Göttliche, so geht eigentlich alles, aber nicht in einer sentimentalen, mystisch-verschwommenen Weise, sondern in selbstverständlicher Weise aus dem Physischen ins Geistige über. Man muß dabei nur das nötige Taktgefühl haben. Dann aber kann das, was da durch die verschiedenen Unterrichtsgegenstände an das Kind herangebracht wird, in religiöser Stimmung zusammengefaßt werden. Dazu haben wir dann diese paar besonderen Religionsstunden, die wir extra in der Woche den Kindern geben lassen im freien Religionsunterricht. Da wird also einfach das was sonst lebt im Unterricht

<4> Maar nu is het echter zo dat dit vrije godsdienstonderwijs vanuit de volgende gezichtspunten ingericht is: eigenlijk kan er ieder uur religieus gewerkt worden, in ieder vak. En bij ons gebeurt dat ook. Wanneer de leerkracht zelf, wat er in het zintuiglijk-materiële leven is, door zijn eigen zielenstemming overal aansluit bij het bovenzintuiglijk-goddelijke, dan gaat eigenlijk alles, maar niet op een sentimentele, mystiek-vage manier, maar op een vanzelfsprekende manier vanuit het materiële naar het geestelijke over. Daarbij moet je wel het nodige gevoel voor tact hebben. Daardoor echter kan wat door de verschillende vakken het kind wordt bijgebracht, in religieuze stemming samengevat worden. En daarbij hebben we dan nog deze paar bijzondere godsdiensturen die we extra in de week aan de kinderen laten geven in het vrije godsdienstonderwijs. Daar wordt dus simpelweg dat wat anders in het onderwijs leeft

Blz. 143

und hinführt zum Göttlich-Geistigen, zusammengefaßt durch das, was sich erhebt als eine Hinlenkung zum Göttlich-Geistigen aus der Naturbetrachtung, aus der Beobachtung des geschichtlichen Erlebens des Menschen. So daß nach und nach bei richtiger Entwicklung der religiösen Stimmung ja in der Tat im Kinde die sittlichen Impulse als dasjenige gefühlt werden, wo der Gott in der Menschennatur, in der menschlichen Wesenheit selber spricht. Dazu muß allerdings eines entwickelt werden, das für die moralische Erziehung und auch für die richtige Entwickelung der religiösen Stimmung von Bedeutung ist, und was heute oftmals viel zuwenig berücksichtigt wird: Man muß früh anfangen, im Kinde zu entwickeln ein ehrliches, aber auch ganz offenes Gefühl von Dankbarkeit. Gewiß, in dem naturgemäßen Verhältnis, in dem selbstverständlichen Verhältnis, das sein muß zwischen Unterrichtendem und Erziehendem und dem Kinde zwischen dem Zahnwechsel und der Geschlechtsreife, muß die Liebe heranwachsen, und auf diese Entfaltung der Liebe muß viel Sorgfalt verwandt werden.

en naar het goddelijk-geestelijke leidt, samengenomen door wat zich verheft vanuit de natuurbeschouwing, vanuit het bezien van de historische beleving van de mens, als een zich richten op het goddelijk-geestelijke. Zodat stap voor stap bij de juiste ontwikkeling van de religieuze stemming daadwerkelijk in het kind de morele impulsen beleefd worden als iets waarbij de god in de natuur van de mens, in het mensenwezen zelf, spreekt. <4> <5> Daarvoor moet echter één ding ontwikkeld worden dat voor de morele opvoeding en ook voor een goede ontwikkeling van de religieuze stemming belangrijk is en wat tegenwoordig veel te weinig gezien wordt: we moeten er vroeg mee beginnen in het kind een eerlijk, maar ook heel open gevoel te ontwikkelen voor dankbaarheid. En zeer zeker moet in de natuurlijke relatie, in de vanzelfsprekende relatie die er tussen de leerkracht, de opvoeder en het kind tussen de tandenwisseling en de puberteit moet bestaan, liefde groeien en aan de ontplooiing van de liefde moet veel toewijding worden besteed.

Aber die Dankbarkeit muß so entwickelt werden, daß das Kind das Empfangene spürt. Was es auch sei, das von dem anderen Empfangene fordert das Fühlen der Empfindung der Dankbarkeit heraus. In dem Aufleben der Dankbarkeit wird eine ungeheure Bereicherung der Seele entwickelt. Man sollte schon beim ganz kleinen Kinde darauf sehen, daß es in das Gefühl der Dankbarkeit hineinwächst. Sieht man beim kleinen Kinde schon darauf, dann modifiziert sich, metamorphosiert sich dieses Dankbarkeitsgefühl dann, wenn das Kind in die zweite Lebensepoche kommt, in Liebe. Die Liebe bekommt diese besondere Färbung in allen Lebensverhältnissen, daß sie durchsetzt ist von Dankbarkeit. Und wer ein wenig das soziale Leben der Menschen beobachten kann, der weiß, was für ein wichtiger Impuls gerade bei der Behandlung der großen sozialen Fragen das wäre, wenn wir die Menschen wiederum so erziehen könnten, daß Dankbarkeit in ihnen lebt. Denn diese Dankbarkeit ist eine Brücke, die sonst nicht geschlagen werden kann zwischen Menschengemüt und Menschengemüt, zwischen Menschenherz und Menschenherz.
Wenn die Menschen verstehen würden, einander in Dankbarkeit 1gegenüberzustehen, dann würde vieles von dem nicht da sein, was heute

Maar de dankbaarheid moet zo ontwikkeld worden, dat het kind merkt wat het ontvangt. Wat het ook is, wat het van de ander ontvangt, het roept het gevoel op dat dankbaarheid ervaren wordt. Met het ontstaan van dankbaarheid wordt de ziel buitengewoon rijker. Bij het heel kleine kind moet je er al op letten dat het naar het voelen van dankbaarheid toegroeit. Als je daar bij een klein kind al op let, dan verandert, metamorfoseert zich dit gevoel van dankbaarheid, wanneer het kind de tweede levensfase binnengaat, in liefde. In elke levensrelatie krijgt de liefde deze bijzondere kleur omdat ze doortrokken is van dankbaarheid. En wie een beetje het sociale leven van de mens kan waarnemen, weet wat voor een belangrijke impuls m.n. voor de aanpak van de grote sociale problemen het zou geven, wanneer wij de mensen weer zo zouden kunnen opvoeden dat er in hem dankbaarheid leeft.
Want deze dankbaarheid is een brug die anders niet gebouwd kan worden tussen de gevoelens van de mensen, tussen de harten van de mensen.
Als de mensen zouden begrijpen, met dankbaarheid tegenover elkaar zouden staan, dan zou er veel van wat er tegenwoordig

Blz. 144

in einer grotesken Weise oftmals als sogenannte soziale Forderungen, sozialer Radikalismus und dergleichen auftritt, wobei ich mich nicht engagiere für diese oder jene Lösung des sozialen Problems. Was ich darüber zu sagen habe, können Sie in meinem Buche «Die Kernpunkte der sozialen Frage» nachlesen. Aber dann, wenn diese Dankbarkeit früh im Kinde als Keim gelegt wird, wenn sie sich hineinlebt in jene Liebe beim Kinde zwischen dem Zahnwechsel und der Geschlechtsreife, wenn sie dem Kinde anerzogen wird auch seelisch, so daß mit der Geschlechtsreife auch die Seele sich entfaltet in rechter Liebe zu den Menschen, zu der ganzen Natur, zu den göttlich-geistigen Wesenhaftigkeiten, wenn da überall die Dankbarkeit mitgeht, dann entfaltet sich hieraus in dem Menschen die religiöse Stimmung so, daß er etwas in sich haben kann, das ein ungeheurer Schutz der Seele sein kann: die Dankbarkeit gegenüber den göttlich-geistigen Mächten für das Leben überhaupt. Es ist wichtig für die innere Erwärmung des Lebens, für die innere Gestütztheit des Lebens, daß wir dieses Gefühl haben können: Wir sind dankbar für dieses Erdenleben den göttlich-geistigen Mächten. Das ist eine starke Lebenskraft, dieses Gefühl der Dankbarkeit für das Leben. Ich möchte sagen: was intensiviert im Blute die organischen Kräfte für den Leib, das liegt in ähnlicher Weise in dem, was geistig vitalisiert die Seele, wenn diese Seele dem ganzen Weltenall gegenüber in bezug auf das eigene Leben dankbare Liebe entwickeln kann.

op een groteske manier dikwijls als zogenaamde sociale eisen, sociaal radicalisme e.d. zich voordoet, waarbij ik mij niet geroepen voel tot deze of gene oplossing van het sociale probleem. Wat ik daarover heb te zeggen, kan u nalezen in mijn boek ‘De kernpunten van het sociale vraagstuk‘.
Maar dan, als deze dankbaarheid vroeg in het kind als kiem aangelegd wordt, wanneer die een deel wordt van die liefde bij het kind tussen de tandenwisseling en de puberteit, wanneer het kind daarmee opgevoed wordt, ook met zijn gevoel, zodat met de puberteit ook de ziel opengaat voor de echte liefde voor de mens, voor de hele natuur, voor de goddelijk-geestelijke wezens, wanneer er overal dankbaarheid bij is, dan ontwikkelt zich hieruit in de mens de religieuze stemming zo, dat hij iets met zich mee kan dragen dat een buitengewoon beschermend gevoel geven kan: dankbaarheid voor de goddelijk-geestelijke machten, voor het leven in het algemeen. Om het leven innerlijk warmte te geven, om in het leven innerlijke steun te ervaren, is het belangrijk dat we dit gevoel hebben: wij zijn de goddelijk-geestelijke machten dankbaar voor dit aardeleven. Dit gevoel van dankbaarheid is een sterke kracht voor het leven. ik zou willen zeggen: wat in het bloed de organische krachten voor het lichaam intensiveert, ligt op een gelijksoortige manier in wat geestelijk de ziel vitaliseert, wanneer deze voor het hele universum in relatie tot zijn eigen leven dankbare liefde kan ontwikkelen. <5>
GA 304A/141-144
Op deze blog vertaald/141-144

Rudolf Steiner: godsdienstonderwijs alle artikelen

Rudolf Steiner: alle artikelen op deze blog

Menskunde en pedagogie: alle artikelen

Opvoedingsvragen: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: alle beelden

3506-3293