Categorie archief: Rudolf Steiner

.

GA 305 bevat 12 voordrachten, 2 toespraken en een slotwoord.
De eerste negen voordrachten werden vertaald.
De vertaalde toespraken vind je op deze blog, evenals het slotwoord.

De laatste drie gaan niet specifiek over vrijeschoolpedagogie(k), maar wel over sociale driegeleding. Vrijheid van onderwijs is een voorwaarde om het door Steiner bedoelde vrijeschoolonderwijs te kunnen realiseren.

Sociale driegeleding en vrijeschool hebben in Nederland niet zo’n hechte relatie, terwijl je zou kunnen zeggen dat de sociale driegeleding de moederschoot van de vrijeschoolpedagogie(k) is.

Er zullen redenen zijn om de voordrachten 10 t/m 12 niet op te nemen. Hopelijk is daar de ‘desinteresse’ niet bij……

Inhoud van de voordracht:

De huidige overgangsperiode: zich losmaken van alle bindingen om
eenvoudigweg een vrij mens te zijn.
De noodzaak van een op vrijheid gebaseerd wereldbeeld.
Geweten en individuele morele intuïtie.
Opvoeding die vertrouwen in het individu bevordert; liefde voor de mensheid;
een mondiaal perspectief.
De noodzaak om te leren denken “in cirkels” in plaats van in een rechte, programmatische lijn.
Het misverstand dat de “kernpunten” een leer over sociale klassen zouden zijn. Geen indeling van mensen, maar de structurering van het sociale organisme
door middel van regelingen die menselijk handelen in staat stellen in te grijpen en door te werken in het sociale geheel.
De drie aspecten van het sociale organisme.
Voorbeelden van hoe je dynamisch kan blijven denken over hun evolutie: kapitalisme; arbeid; het geldwezen.
Het denken terugbrengen in het leven.
Dankwoord.

GA 305

Die geistig-seelischen Grundkräfte der Erziehungskunst
Spirituelle Werte in Erziehung und sozialem Leben

Opvoeding en onderwijs
Spirituele grondslagen

Der Mensch in der sozialen Ordnung:
Individualität und Gemeinschaft

Het individu in de maatschappelijke orde:
Individualiteit en gemeenschap

Blz. 223

Voordracht 12, Oxford, 29 augustus 1922 

Meine Damen und Herren, wenn ich heute noch versuche, die Schilderung des sozialen Lebens der Gegenwart und der sozialen Forderungen der Zeit in einer gewissen Weise abzuschließen, so bin ich mir bewußt, daß alles dasjenige, was ich hier sagen konnte und werde sagen können über das soziale Leben und die sozialen Fragen, nur ganz spärliche Richtlinien sein können. Denn die soziale Frage in unserer Zeit ist eine sehr umfassende, sehr universelle, und vor allen Dingen sind zwei Betrachtungen notwendig für denjenigen, der einen Gesichtspunkt gewinnen will in der sozialen Frage. Zuerst ist es notwendig, ins Auge zu fassen den gegenwärtigen geschichtlichen Augenblick der Menschheit, und auf der anderen Seite ist es notwendig, die unmittelbaren äußeren, irdisch-räumlichen Verhältnisse ins Auge zu fassen.

Dames en heren, nu ik vandaag tracht mijn beschrijving van het hedendaagse maatschappelijke leven en de maatschappelijke eisen van deze tijd tot een zekere afronding te brengen, ben ik mij er terdege van bewust dat alles wat ik hier over het maatschappelijk leven en maatschappelijke vraagstukken heb kunnen zeggen – en nog zal zeggen – slechts de meest schetsmatige richtlijnen kan bieden. Want de sociale kwestie van onze tijd is omvangrijk en van universele strekking; wie er een helder beeld van wil krijgen, dient vooral twee gezichtspunten in acht te nemen. Ten eerste moet je  het huidige historische moment in de levensloop van de mensheid beschouwen, en ten tweede moet je rekening houden met de directe uiterlijke voorwaarden – de aardse, ruimtelijke omstandigheden.

Der gegenwärtige geschichtliche Augenblick der Menschheit ist ein solcher, der mit dem denkbar unbefangensten Verständnis angesehen werden muß. Man geht sehr leicht aus Vorurteilen und namentlich Vorgefühlen über dasjenige hinweg, was in den Tiefen, ich sage nicht einmal der Menschenseelen, sondern der Menschennaturen in der Gegenwart geschieht.
Man wird sehr leicht mißverstanden, wenn man so etwas sagt, weil fast zu jeder Zeit die Menschen es gesagt haben und es auch heute sagen: Wir leben in einer Übergangszeit. Gewiß, wir leben immer in einer Übergangszeit, nämlich von der Vergangenheit in die Zukunft, und es handelt sich eben nicht darum, zu wissen, man lebe in einer Übergangszeit – das ist selbstverständlich, das ist eine Trivialität -, sondern es handelt sich darum, worinnen der Übergang charakterisiert ist, worinnen der Übergang besteht. Und da muß man sagen: Gegenwart umfaßt nicht etwa das jetzige Jahr oder auch nur das jetzige Jahrzehnt, sondern Gegenwart umfaßt einen langen Zeitraum. Vorbereitet hat

Het huidige historische moment voor de mensheid moet met een zo groot mogelijke openheid van geest worden beschouwd. Het is maar al te gemakkelijk om – gedreven door vooroordelen en, bovenal, door vooropgezette meningen – over het hoofd te zien wat zich in de diepten van het heden afspeelt: niet slechts in de menselijke ziel, maar in de menselijke natuur zelf.
Je wordt gemakkelijk verkeerd begrepen wanneer je dergelijke dingen zegt, omdat mensen in vrijwel elk tijdperk hebben gezegd – en ook vandaag de dag nog zeggen –: “We leven in een overgangstijd.” Uiteraard leven we altijd in een overgangstijd – namelijk van het verleden naar de toekomst – en het gaat er niet simpelweg om te weten dat je in een overgangstijd leeft (dat spreekt voor zich; het is een gemeenplaats); waar het werkelijk op aankomt, is het begrijpen van het specifieke karakter van deze overgang – wat deze feitelijk inhoudt. En hier moet worden opgemerkt: het “heden” omvat niet slechts het huidige jaar of zelfs het huidige decennium; het beslaat een lange tijdsperiode. 

Blz. 224

sich dieser Zeitraum seit dem 15. Jahrhundert, und das 19. Jahrhundert bedeutete seine Kulmination. Wir stehen heute in diesem Zeitraum drinnen, aber die Menschheit im allgemeinen hat sich noch wenig Verständnis erworben für das Eigentümliche dieses weltgeschichtlichen Augenblicks, in dem wir drinnenstehen. Man muß sagen: Was gegenwärtig, wenn man überhaupt in das soziale Leben hineinsehen will, anzuschauen notwendig ist, das ist, daß
der Mensch aus alten Bildungen überall herausstrebt und lediglich
Mensch sein will, freier Mensch sein will.
Daher brauchen wir heute vor allen Dingen eine Weltanschauung – wie man im Deutschen sagen kann -, eine Weltanschauung der Freiheit, hier muß man sagen, weil das Wort Freiheit hier eine andere Bedeutung hat: Eine Weltanschauung der spirituellen Aktivität, des Handelns, des Denkens, des Fühlens, aus der menschlichen geistigen Individualität heraus.
Ich versuchte im Beginn der neunziger Jahre das Bild des Menschen, wie er gegenwärtig strebt, wie er ist, wenn man nicht auf seinen Kopf, sondern auf sein Unterbewußtes sieht, in meiner «Philosophie der Freiheit» zu zeichnen, die ja hier ins Englische übersetzt ist. Der Mensch war früher in Bindungen drinnen, die sein Denken und sein Handeln bestimmten. Man sehe sich einen Menschen des Mittelalters an:

Deze periode is al sinds de 15e eeuw in voorbereiding, met de 19e eeuw als hoogtepunt. Wij bevinden ons vandaag de dag in deze periode, en toch heeft de mensheid in het algemeen weinig inzicht gekregen in de unieke aard van dit wereldhistorische moment waarin wij staan. Er moet worden gezegd: wat vandaag de dag essentieel is om waar te nemen – wil je enig inzicht krijgen in het maatschappelijk leven – is dat mensen overal ernaar streven zich los te maken van oude structuren en simpelweg mens te zijn; vrije mensen te zijn.
Daarom hebben we bovenal een wereldbeeld nodig – een wereldbeeld van vrijheid; al moeten we dat hier, omdat het woord ‘vrijheid’ een andere betekenis heeft, een wereldbeeld van geestelijke activiteit noemen – van handelen, denken en voelen – dat voortkomt uit de menselijke geestelijke individualiteit.
Begin jaren negentig van de negentiende eeuw heb ik in mijn *Filosofie van de vrijheid* GA 4 (dat in het Engels is vertaald) geprobeerd de mens te schetsen zoals hij vandaag de dag streeft – zoals hij werkelijk is wanneer je niet naar zijn intellect kijkt, maar naar zijn onderbewustzijn. In het verleden waren mensen gebonden door banden die hun denken en handelen bepaalden. Denk maar aan de mens uit de middeleeuwen:

Er ist ja nicht in dem Sinne Mensch, wie der heutige, er ist vor allen Dingen der Angehörige eines Standes, einer Kaste. Er ist nicht Mensch, er ist Christ, er ist Adeliger, er ist Bürger. Alles, was er denkt, ist bürgerlich oder adelig oder priesterhaft. Der Mensch wurde erst im Laufe der letzten Jahrhunderte aus solchen Zusammenhängen gelöst. Man fragte in früheren Zeiten, wenn es sich darum handelte, sich sozial hineinzustellen in die menschliche Gemeinschaft als Individuum, man fragte: Was ist gut priesterhaft? Wie verhält man sich als Priester zu den anderen Menschen? Wie verhält man sich als Bürger zu den anderen Menschen? Wie verhält man sich als Adeliger zu den anderen Menschen? – Heute fragt man: Wie verhält sich der Mensch, wenn er sich
seiner Menschenwürde und seiner Menschenrechte voll bewußt sein
kann?
Da muß aber dann der Mensch in sich etwas finden.

Hij is geen mens in de zin waarin mensen dat tegenwoordig zijn; bovenal is hij lid van een maatschappelijke stand of kaste. Hij is niet louter een mens; hij is christen, edelman of burger. Alles wat hij denkt, wordt gevormd door zijn status als burger, edelman of priester. Pas in de loop van de laatste eeuwen is het individu uit dergelijke verbanden bevrijd. Wanneer het er in vroeger tijden om ging de eigen plaats als individu binnen de menselijke gemeenschap in te nemen, luidde de vraag: wat is passend gedrag voor een priester? Hoe gedraagt ​​een priester zich tegenover anderen? Hoe gedraagt een burger zich tegenover anderen? Hoe gedraagt ​​een edelman zich tegenover anderen? Tegenwoordig luidt de vraag: hoe gedraagt een mens zich wanneer hij zich ten volle bewust kan zijn van zijn menselijke waardigheid en zijn mensenrechten?
In dit geval moet het individu echter iets in zichzelf vinden.

Blz. 225

Er muß die Antriebe, die ihm früher das Bürgertum, das Adelstum, das Priestertum gegeben und die ihn zu seinem sozialen Handeln getrieben haben, er muß diese Antriebe in sich selber finden. Und er kann sie nicht in seinem Körper finden, er muß sie in dem Geiste, der eingeprägt ist seiner Seele, finden. Deshalb bezeichnete ich in meiner «Philosophie der Freiheit» den sittlichen Impuls, der zu gleicher Zeit der tiefste soziale Impuls ist, das moralisch Impulsierende im Menschen, das bezeichnete ich als moralische Intuition. Es muß etwas aufgehen in dem Menschen drinnen, was ihm sagen soll im konkretesten Falle des Lebens:
So sollst du handeln.
Sehen Sie, da ist alles auf die menschliche Individualität gestellt. Da muß man den einzelnen Menschen, die Individualität anschauen und muß voraussetzen: In diesem Herzen, in dieser Seele sind moralische Intuitionen. Darauf muß alle Erziehung hinauslaufen, diese moralischen Intuitionen zu wecken, so daß jeder Mensch fühlt von sich: Ich bin nicht von dieser Erde allein, ich bin nicht bloß ein Produkt der physischen Vererbung, ich bin aus den geistigen Welten heruntergestiegen auf die Erde und habe etwas zu tun auf dieser Erde als dieser
einzelne individuelle Mensch.

Hij moet in zichzelf de drijvende krachten vinden – krachten die voorheen door de bourgeoisie, de adel en de geestelijkheid werden aangereikt en die hem tot maatschappelijk handelen aanzetten. En hij kan deze niet in zijn lichaam vinden; hij moet ze vinden in de geest die in zijn ziel is ingeprent. Daarom heb ik in mijn *Filosofie van de vrijheid* de morele impuls – die tegelijkertijd de diepste sociale impuls en de morele drijfveer in de mens is – aangeduid als ‘morele intuïtie’. Er moet in de mens iets opgaan dat hem, in de meest concrete levenssituatie, zegt: “Zo moet je handelen.”
Alles draait hier immers om de menselijke individualiteit. Je moet naar de individuele mens kijken – naar de individualiteit – en ervan uitgaan: “In dit hart, in deze ziel, bevinden zich morele intuïties.”
Alle opvoeding moet erop gericht zijn deze morele intuïties te wekken, zodat ieder mens voelt: “Ik ben niet slechts van deze aarde; ik ben niet louter een product van fysieke erfelijkheid; ik ben vanuit de geestelijke werelden naar de aarde afgedaald en heb hier een taak te vervullen als deze specifieke, individuele mens.”

Aber da muß man wissen nicht bloß, daß man etwas zu tun hat, sondern was man zu tun hat. Man muß in sich finden in der einzelnen konkreten Situation darinnen, was man zu tun hat. Das muß einem die Seele sagen. Das unbestimmte Gewissen muß zur moralischen individuellen Intuition werden. Das heißt: Frei werden als Mensch -, das heißt: Nur bauen auf dasjenige, was in dem Menschen selber drinnen ist.
Und das haben manche Menschen sehr übelgenommen, weil sie gemeint haben, dann sei alles Moralisch-Soziale in die Willkür des einzelnen Individuums gegeben. Das ist es nicht, sondern es ist gestellt auf diejenige Basis, auf der allein das soziale Leben stehen kann; nämlich einerseits auf der Basis des Vertrauens. Dieses Vertrauen, wir müssen es gewinnen können auch den großen Angelegenheiten des Lebens gegenüber. Den kleinen Angelegenheiten des Lebens gegenüber, da haben wir es; denn wenn ich hier hinausgehe zur Tür, und Mr. K. begegnet mir draußen, habe ich ein unbewußtes Vertrauen, daß er nicht auf mich loskommt und mich niederstößt, i

Maar hier moet je niet slechts weten dat er iets gedaan moet worden, maar *wat* er gedaan moet worden. Binnen de specifieke, concrete situatie moet je zelf ontdekken wat er moet gebeuren. De ziel zelf moet dit onthullen. Een vaag geweten moet zich ontwikkelen tot een individuele morele intuïtie. Dit betekent vrij worden als mens – het betekent uitsluitend vertrouwen op wat in de mens zelf ligt.
Sommige mensen namen hier groot aanstoot aan, in de veronderstelling dat dit betekende dat alle morele en maatschappelijke kwesties werden overgelaten aan de willekeur van het individu. Dat is niet het geval; integendeel, het wordt geplaatst op het enige fundament dat het maatschappelijk leven kan dragen – namelijk het fundament van vertrouwen. We moeten dit vertrouwen ook kunnen ontwikkelen met betrekking tot de grote levenszaken. Wat de kleine zaken van het leven betreft, bezitten we dit al; want als ik door die deur naar buiten loop en buiten de heer K. tegenkom, heb ik een onbewust vertrouwen dat hij niet op mij af zal stormen en mij omver zal lopen 

Blz. 226

indem er gerade seinen Weg geht; ich richte mich selber nach diesem Vertrauen ein und wir weichen einander gegenseitig aus, damit wir uns nicht stoßen.
Das tun wir in den kleinen Details des Lebens. Das ist etwas, was, wenn sich der freie Mensch richtig versteht, überall in allen Angelegenheiten des Lebens
angewandt werden kann. Aber es ist notwendig, daß Vertrauen herrscht von Mensch zu Mensch. In diesem Vertrauen – was ein goldenes Wort ist -, in der Erziehung zu diesem Vertrauen, zu dem Glauben an den einzelnen Menschen, nicht bloß an die Nation oder an die Menschheit, in dieser Erziehung zu dem Glauben an den einzelnen Menschen liegt dasjenige, was allein Impuls sein kann für das soziale Leben der Zukunft; denn von dem einzelnen Menschen zur Gemeinschaft führt auf der einen Seite nur dieses Vertrauen.
Und die andere Basis ist diese: wir müssen, wenn niemand dasteht, der uns zwingt, irgend etwas zu tun, den Antrieb in uns selber finden.
Auch den Gefühls-, den Gemüts-, den Seelenantrieb müssen wir in uns
selber finden.

terwijl hij zijn eigen weg gaat; ik gedraag me op basis van dit vertrouwen en we gaan voor elkaar opzij om een ​​botsing te voorkomen. We doen dit in de kleine details van het leven. Dit is iets wat – mits het vrije individu zichzelf werkelijk begrijpt – overal kan worden toegepast, in alle levensverhoudingen. Toch is het essentieel dat er vertrouwen heerst tussen mensen. In dit vertrouwen – een werkelijk gouden woord – en in het koesteren van dit vertrouwen (het vertrouwen in het individuele mens, veeleer dan louter in de natie of de mensheid) ligt precies datgene wat als enige impuls kan dienen voor het sociale leven van de toekomst; want dit vertrouwen is de enige weg die van het individu naar de gemeenschap leidt.
En de andere grondslag is deze: wanneer er niemand is die ons dwingt iets te doen, moeten we de drijvende kracht in onszelf vinden. We moeten die impuls – vanuit het gevoel, het hart, de ziel – in onszelf vinden.

Was heißt das? Wenn ich früher Priester gewesen bin, so wußte ich, wie ich eingeordnet bin in das soziale Leben. Ich brauchte da nicht gerade in ein Buch hineinzuschauen, aber ich habe gewußt: So habe ich mich zu verhalten. Hatte ich das Ordenskleid an, so wußte ich, indem ich das Ordenskleid anhabe, das legt mir ganz bestimmte Pflichten auf.
Hatte ich den Adelsdegen, so wußte ich, daß der Adel meine Menschlichkeit bestimmt. Ich war gerichtet, ich war geordnet im sozialen Leben. War ich Bürger, war das ebenso.
Das ist etwas, was, man kann es nun tadeln oder loben, darauf kommt es nicht an, in dem gegenwärtigen Augenblick der Menschheit wegfällt. Sie können noch so viele Menschen finden, die das alles wieder zurückhaben möchten, die Weltgeschichte sagt eben anderes. Da nützt es nichts, abstrakte Programme aufzustellen für allerlei Gemeinschaften, da nützt es nur, die Weltgeschichte sich anzuschauen.
Und da kommen wir zu der Frage: Was soll jetzt der Gefühlsimpuls werden für dasjenige, was soziales Handeln ist, wenn nicht mehr die Priestertugend, nicht mehr die Bürgertugend, nicht mehr die Adelstugend, die Tugend des vierten Standes von hinten treibt?

Wat betekent dit? Als ik in het verleden priester was, wist ik hoe ik in het maatschappelijk leven stond. Ik hoefde niet per se een boek te raadplegen; ik wist simpelweg: zo moet ik mij gedragen. Als ik het religieuze gewaad droeg, wist ik dat dit dragen specifieke verplichtingen met zich meebracht.
Als ik het zwaard van de adel droeg, wist ik dat mijn adellijke status mijn menszijn bepaalde. Ik wist waar ik stond; ik had een vaste plek in het maatschappelijk leven.
Als ik burger was, gold hetzelfde.
Dit is iets – of je het nu prijst of bekritiseert, doet er niet toe – dat in het huidige tijdperk van de menselijke geschiedenis aan het verdwijnen is.
Je kan talloze mensen vinden die dit alles graag terug zouden zien, maar de wereldgeschiedenis vertelt een ander verhaal. Het heeft geen zin om abstracte programma’s op te stellen voor allerlei gemeenschappen; het enige dat helpt, is kijken naar de wereldgeschiedenis.
En dit brengt ons bij de vraag: wat wordt nu de emotionele impuls die maatschappelijk handelen drijft, als priesterdeugd, burgerdeugd, adelsdeugd en de deugd van de vierde stand niet langer die stuwende kracht vanuit de achtergrond leveren?

Blz. 227

Es kann nur das werden: wenn wir zu dem, was wir zu tun haben, namentlich gegenüber anderen Menschen, ein solches Vertrauen fassen können, wie wir es zu einem Menschen fassen, wenn wir ihn lieben.
Frei sein heißt: in Handlungen sich ausleben, die man liebt.
Vertrauen ist das eine goldene Wort, das in der Zukunft das soziale Leben beherrschen muß. Liebe zu dem, was man zu tun hat, ist das andere goldene Wort. Und in der Zukunft werden diejenigen Handlungen sozial gut sein, die aus allgemeiner Menschenliebe gemacht werden.
Aber man muß diese allgemeine Menschenliebe erst verstehen lernen. Man muß sich nicht in bequemer Weise einreden, sie ist schon da.
Sie ist eben nicht da. Und je mehr man sich sagt: sie ist nicht da, desto besser ist es. Denn diese allgemeine Menschenliebe, die muß eben die Liebe zu Taten sein, die muß aktiv werden, die muß sich in Freiheit ausleben können. Dann wird sie aber allmählich aus einem Urteil des häuslichen Herdes oder der Kirchturmnähe zu einem Universellen, zu einem Welturteil

Dit kan alleen werkelijkheid worden als we hetzelfde vertrouwen kunnen stellen in de taken die we moeten verrichten – vooral die waarbij andere mensen betrokken zijn – als in een persoon van wie we houden. Vrij zijn betekent vervulling vinden in handelingen waar men van houdt. Vertrouwen is het ene gouden woord dat in de toekomst richtinggevend moet zijn voor het maatschappelijk leven. Liefde voor het werk dat men moet doen, is het andere gouden woord. En in de toekomst zullen die handelingen maatschappelijk goed zijn die voortkomen uit een universele liefde voor de mensheid.
Je moet echter eerst leren begrijpen wat die universele liefde voor de mensheid inhoudt. Je mag jezelf niet op zelfvoldane wijze wijsmaken dat deze al bestaat.
Het feit is dat ze niet bestaat. En hoe meer je erkent dat ze er niet is, des te beter. Want deze universele liefde voor de mensheid moet een liefde zijn die zich in daden uitdrukt; ze moet actief worden en haar vervulling vinden in vrijheid. Dan zal ze zich geleidelijk ontwikkelen van een opvatting die geworteld is in de huiselijke kring of de directe lokale gemeenschap, tot iets universeels – een opvatting met een wereldwijde reikwijdte.

Und nun frage ich Sie von diesem Gesichtspunkte aus: Wie stellt sich ein solches Welturteil zum Beispiel zu dem, was jetzt als, ich möchte sagen, die furchtbarste Illustration des sozialen Chaos herzzerbrechend zu uns spricht, zu der furchtbaren Not in Osteuropa, in Rußland? Wie stellt es sich dazu?
Da handelt es sich darum, einer solchen Angelegenheit gegenüber die richtige Frage zu stellen. Und die richtige Frage ist diese: Gibt es heute auf der Erde – und die Erde muß hier angezogen werden, denn wir haben seit dem letzten Drittel des 19. Jahrhunderts nicht mehr Nationalwirtschaft, sondern Weltwirtschaft, das ist das Wichtige, was im sozialen Leben zu beachten ist -, gibt es heute auf der Erde zuwenig Nahrungsmittel für die gesamte Menschheit? Das wird niemand bejahen. Es gibt nicht zuwenig Nahrungsmittel auf der Erde für die gesamte Menschheit! Mag einmal die Zeit kommen, dann müssen die Menschen aus ihrem Genius heraus andere Mittel finden. Heute müssen wir noch sagen: Wenn an einem Fleck der Erde unzählbare Menschen hungern, dann sind es die menschlichen Einrichtungen der letzten Jahrzehnte, die das bewirkt haben. Denn dann sind diese menschlichen Einrichtungen nicht so, daß auf den hungernden Fleck der Erde in der richtigen Zeit die richtigen Nahrungsmittel hinkommen.

En nu vraag ik u, vanuit dit gezichtspunt: hoe verhoudt zo’n mondiaal oordeel zich bijvoorbeeld tot wat ons nu zo aangrijpend treft als – ik zou bijna zeggen – het meest verschrikkelijke voorbeeld van maatschappelijke chaos: de vreselijke nood in Oost-Europa, in Rusland? Hoe verhoudt het zich daartoe?
Het gaat er hier om de juiste vraag te stellen met betrekking tot een dergelijke kwestie. En de juiste vraag luidt: is er vandaag de dag op aarde – en de aarde moet hierbij in beschouwing worden genomen, want sinds het laatste derde deel van de 19e eeuw hebben we niet meer te maken met een nationale economie, maar met een wereldeconomie; dat is de cruciale factor die in het maatschappelijk leven onderkend moet worden – is er vandaag de dag op aarde te weinig voedsel voor de gehele mensheid? Niemand zou die vraag bevestigend beantwoorden. Er is op aarde geen tekort aan voedsel voor de gehele mensheid! Er kan een tijd komen waarin dat verandert, en dan zullen mensen door hun eigen vindingrijkheid andere wegen moeten vinden. Maar vandaag de dag moeten we nog steeds zeggen: als talloze mensen in een bepaald deel van de wereld honger lijden, dan zijn het de menselijke instellingen van de afgelopen decennia die dit hebben veroorzaakt. Want die menselijke instellingen zijn niet zodanig ingericht dat het juiste voedsel op het juiste moment dat hongerlijdende gebied op aarde bereikt.

Blz. 228

Es kommt darauf an, wie die Menschen auf der Erde diese Nahrungsmittel im
richtigen Augenblick in der richtigen Weise verteilen.
Was ist geschehen? In einem historischen Augenblicke ist in Rußland ein großes Gebiet der Erde durch eine aus reinem Intellektualismus, aus reiner Abstraktion geborenen Fortsetzung des Zarentums abgeschlossen worden von der Welt, eingesperrt worden. Ein für ein großes, aber doch für ein Territorium sich festlegendes Nationalgefühl hat Rußland abgesperrt von der Welt und verhindert, daß jene sozialen Einrichtungen über die Erde hin herrschen, die es möglich machen, daß, wenn einmal die Natur an einem Orte versagt, die Natur an einem anderen Orte durch Menschenhände in ausgiebiger Weise eingreifen kann.
Es müssen die Blicke, die heute das soziale Elend schauen, wenn man den richtigen Gesichtspunkt hat, dahin führen, daß die Menschen «mea culpa» sagen, daß jeder Mensch «mea culpa» sagt. Denn daß der einzelne Mensch als Individualität sich fühlt, schließt nicht das aus, daß er auch mit der ganzen Menschheit sich verbunden fühlt. Man hat in der Menschheitsentwickelung nicht das Recht, sich als Individualität zu fühlen, wenn man sich nicht zu gleicher Zeit als Angehöriger der ganzen Menschheit fühlt.

Het hangt ervan af hoe de mensen op aarde deze voedingsmiddelen verdelen – op het juiste moment en op de juiste wijze. Wat is er gebeurd? Op een cruciaal moment in de geschiedenis werd een uitgestrekt deel van de aarde – Rusland – van de rest van de wereld afgesneden en afgegrendeld door een voortzetting van het tsaristische regime, dat voortkwam uit louter intellectualisme en louter abstractie. Een besef van nationale identiteit – weliswaar van betekenis, maar ook gefixeerd op een specifiek grondgebied – isoleerde Rusland van de wereld. Dit verhinderde de totstandkoming van wereldwijde maatschappelijke structuren die het mogelijk zouden maken dat menselijk ingrijpen op de ene plek doeltreffend compenseert wanneer de natuur op een andere plek tekortschiet. Vanuit het juiste perspectief bezien, moet de aanblik van de huidige maatschappelijke ellende mensen ertoe aanzetten “mea culpa” te zeggen – ieder individu ertoe brengen “mea culpa” te zeggen. Want het feit dat iemand zichzelf als individu ervaart, sluit niet uit dat hij zich ook verbonden voelt met de mensheid als geheel.
In de loop van de menselijke evolutie heeft men niet het recht zichzelf als individu te beschouwen zonder zich tegelijkertijd als lid van de mensheid als geheel te voelen.

Das ist, ich möchte sagen, der Grundton, die Grundnote, die aus einer jeden Philosophie der Freiheit kommen muß, die den Menschen in einer ganz anderen Art hineinstellen muß in die soziale Ordnung.
Die Fragen werden dann ganz anders.
Was ist alles gefragt worden in sozialer Beziehung in den letzten  Jahrhunderten, namentlich im 19. Jahrhundert, und was ist aus diesen Fragen, die zuerst aufgetaucht sind in den höheren Ständen, bei dem Millionenproletariat geworden? Warum ist das Millionenproletariat heute auf Abwegen nach der Ansicht vieler? Weil es falsche Lehren angenommen hat von den höheren Ständen. Es war der Schüler der höheren Stände; das Proletariat hat diese Lehren nicht selber geprägt.
Worauf es ankommt, ist, daß man einmal klar sieht. Die Leute haben gesagt: Der Mensch ist das Produkt der Verhältnisse; wie die sozialen Verhältnisse, die sozialen Einrichtungen ringsherum sind, so ist der Mensch. Andere haben gesagt: Die sozialen Verhältnisse sind so, wie die Menschen sie sich gemacht haben

Dit is – zo zou je kunnen zeggen – de grondtoon, de leidende toon, die moet voortkomen uit elke filosofie van de vrijheid – een filosofie die de mens op een geheel andere wijze binnen de maatschappelijke orde moet plaatsen. De vraagstukken krijgen daardoor een totaal ander karakter.
Denk aan de vragen die de afgelopen eeuwen – en dan vooral de negentiende – rond maatschappelijke kwesties zijn opgeworpen, en aan wat er met die vragen (die aanvankelijk in de hogere klassen ontstonden) gebeurde toen ze het miljoenen tellende proletariaat bereikten. Waarom is dit enorme proletariaat volgens velen vandaag de dag op een dwaalspoor geraakt? Omdat het verkeerde opvattingen van de hogere klassen heeft overgenomen. Het was de leerling van de hogere klassen; het proletariaat heeft deze opvattingen niet zelf voortgebracht.
Waar het om gaat, is dat we de zaken helder zien. Men heeft gezegd: de mens is het product van de omstandigheden; het individu wordt gevormd door de maatschappelijke verhoudingen en instellingen waarin het leeft. Anderen hebben gezegd: de maatschappelijke verhoudingen zijn wat de mensen ervan hebben gemaakt.

Blz. 229

Alle diese Lehren sind ungefähr so klug, als wenn jemand sagt oder fragt: Ist der physische Mensch das Produkt seines Kopfes oder das Produkt seines Magens?
Der physische Mensch ist eben weder das Produkt seines Kopfes noch das Produkt seines Magens, sondern das Produkt der fortwährenden Wechselwirkung zwischen Kopf und Magen. Die müssen immer zusammenwirken. Der Kopf ist Ursache und Wirkung; der Magen ist
Ursache und Wirkung. Und wenn wir tiefer eingehen auf die menschliche Organisation, so finden wir sogar, daß der Magen vom Kopf gemacht wird; denn im embryonalen Leben entsteht zuerst der Kopf, und dann bildet sich erst der Magen; und dann wiederum macht der Magen den Organismus. So müssen wir nicht fragen: Sind die Verhältnisse, das Milieu die Ursache, daß die Menschen so und so sind? Oder sind es die Menschen, die das Milieu, die Verhältnisse gemacht haben? Wir müssen uns klar sein, daß jedes Ursache und Wirkung ist,
daß alles ineinanderwirkt, und daß wir vor allen Dingen heute die Frage auf werfen müssen: Was für Einrichtungen müssen da sein, damit die Menschen die richtigen Gedanken haben können in sozialer Beziehung? Und was für Gedanken müssen da sein, damit im Denken auch diese richtigen sozialen Einrichtungen entstehen?

Al deze opvattingen zijn ongeveer net zo zinvol als de vraag: is de fysieke mens het product van zijn hoofd of van zijn maag? De fysieke mens is in feite noch het product van het hoofd, noch dat van de maag, maar veeleer het resultaat van de voortdurende wisselwerking tussen hoofd en maag. Ze moeten altijd samenwerken. Het hoofd is zowel oorzaak als gevolg; de maag is zowel oorzaak als gevolg. En als we dieper ingaan op de menselijke constitutie, zien we zelfs dat de maag door het hoofd wordt voortgebracht; want in het embryonale stadium ontwikkelt het hoofd zich als eerste en vormt de maag zich pas daarna – waarna de maag op haar beurt het organisme vormgeeft. We moeten ons dus niet afvragen: zijn de omstandigheden – de omgeving – de oorzaak van hoe mensen zijn? Of zijn het de mensen zelf die die omgeving en die omstandigheden hebben gecreëerd? We moeten goed begrijpen dat alles zowel oorzaak als gevolg is, dat alles met elkaar in wisselwerking staat en dat we ons vandaag de dag vooral de vraag moeten stellen: wat voor soort instellingen zijn er nodig zodat mensen zich de juiste gedachten kunnen vormen over maatschappelijke verhoudingen? En wat voor soort gedachten zijn er nodig opdat deze juiste maatschappelijke instellingen uit ons denken kunnen voortkomen?

Die Menschen haben nämlich gerade, wenn es auf das äußere praktische Leben ankommt, die Ansicht: Erst kommt dieses, dann kommt dieses. Damit kommt man in der Welt nicht vorwärts. Man kommt nur vorwärts, wenn man im Kreise denkt. Da denken aber die meisten Menschen: Da geht einem ein Mühlrad im Kopfe herum. Das können sie nicht. Man muß im Kreise denken; man muß sich denken, wenn man die äußeren Verhältnisse anschaut, sie sind vom Menschen gemacht, aber sie machen auch die Menschen; oder wenn man die menschlichen
Handlungen anschaut, sie machen die äußeren Verhältnisse, aber werden auch wiederum getragen von den äußeren Verhältnissen. Und so müssen wir fortwährend mit unseren Gedanken hin- und hertanzen, wenn wir die Wirklichkeit haben wollen. Und das wollen die Menschen nicht. Die Menschen möchten, wenn sie irgend etwas anordnen, vor allen Dingen ein Programm: Erstens, zweitens, drittens bis zwölftens meinetwegen, und zwölf ist das letzte und eins ist das erste.

Wat het praktische, uiterlijke leven betreft, zijn mensen geneigd te denken dat de dingen een lineair verloop volgen: eerst gebeurt dit, dan dat. Op die manier kom je in de wereld niet ver. Je boekt alleen vooruitgang als je in cirkels denkt. Wanneer mensen echter met het idee van cirkelvormig denken worden geconfronteerd, stellen ze zich vaak een ronddraaiend molenrad in hun hoofd voor – iets waartoe ze naar hun gevoel niet in staat zijn. Toch *moet* men in cirkels denken; men moet beseffen dat uiterlijke omstandigheden weliswaar door mensen worden gecreëerd, maar op hun beurt ook de mens vormen; of – kijkend naar menselijk handelen – dat dit handelen weliswaar uiterlijke omstandigheden schept, maar zelf weer door diezelfde omstandigheden in stand wordt gehouden. We moeten onze gedachten voortdurend op deze manier heen en weer laten dansen als we de werkelijkheid willen doorgronden. En dat is precies wat mensen niet willen. Bij het opzetten van iets willen ze vooral een programma: eerst, tweede, derde – tot aan de twaalfde stap, laten we zeggen – waarbij twaalf de laatste stap is en één de eerste.

Blz. 230

Aber das ist leblos. Denn jedes Programm muß so sein, daß man es auch umkehren kann, daß man auch bei zwölf anfangen kann bis eins zurück,
geradeso wie der Magen den Organismus ernährt, und wenn die Nerven, die unter dem kleinen Gehirn liegen, nicht ordentlich sind, kann nicht ordentlich geatmet werden. Geradeso wie das sich umkehrt im Leben, so hat man auch im sozialen Leben hinzuschauen darauf, daß alles sich umkehrt.
Und so hat mein Buch: «Die Kernpunkte der sozialen Frage» aus den sozialen Verhältnissen heraus Leser voraussetzen müssen, welche mit ihren Gedanken sich umkehren können. Aber das wollen die Menschen nicht, sie wollen vom Anfang bis Ende lesen und dann wissen: Jetzt haben sie das Ende erreicht. Daß das Ende der Anfang ist, darauf wollen sie nicht eingehen. Und so war das das ärgste Mißverständnis dieses sozial gemeinten Buches, daß man es falsch gelesen hat. Und man fährt fort, es falsch zu lesen. Man will sich nicht mit den Gedanken dem Leben anpassen, sondern man will, daß das Leben sich dem Denken anpasse. Das ist aber ganz und gar nicht die Voraussetzung der sozialen Einrichtungen, die diesen Darstellungen zugrunde liegen. Ich werde
dies dann gleich im nächsten Teile fortsetzen.

Maar dat leeft niet. Want elk programma moet zo zijn opgezet dat het ook kan worden omgekeerd – dat men bij twaalf kan beginnen en terug kan tellen naar één – net zoals de maag het organisme voedt; als de zenuwen onder de kleine hersenen niet goed functioneren, kan de ademhaling niet correct verlopen. Zoals deze omkering in het leven plaatsvindt, zo moet men ook in het maatschappelijk leven inzien dat alles omkeerbaar moet kunnen zijn.
En daarom moest mijn boek *De kernpunten van de sociale vraag* – dat voortkwam uit maatschappelijke verhoudingen – uitgaan van lezers die in staat waren hun gedachtegang om te keren. Maar mensen willen dat niet; ze willen van begin tot eind lezen en dan het gevoel hebben dat ze bij de conclusie zijn aangekomen. Ze willen niet begrijpen dat het einde het begin is. Het gevolg was dat het grootste misverstand rond dit boek – dat bedoeld was om maatschappelijke vraagstukken te behandelen – erin bestond dat het verkeerd werd gelezen. En men blijft het verkeerd lezen. Men wil het eigen denken niet aan het leven aanpassen; men wil juist dat het leven zich aan het eigen denken aanpast. Dat is echter geenszins het uitgangspunt van de hier beschreven maatschappelijke ordening. Hierop zal ik in het volgende gedeelte nader ingaan.

Meine Damen und Herren, als die Dreigliederung des sozialen Organismus anfing etwas besprochen zu werden unter den Menschen, da konnte ich ein merkwürdiges Urteil hören. Die Dreigliederung wirft ihren Blick auf die drei Strömungen im sozialen Leben, die ich in diesen Tagen charakterisiert habe, auf das Geistesleben als solches, wie es heute besteht als Erbschaft der Theokratie; denn alles geistige Leben ist zum Schluß zurückzuführen auf dasjenige, was in den Theokratien zunächst als Ursache gelegen hat. Zweitens auf dasjenige, was ich juristisch-staatliches Leben nenne; drittens auf dasjenige, was ökonomisches, wirtschaftliches Leben zu nennen ist. Als der Blick auf die drei Ideen der Dreigliederung, den Impuls der Dreigliederung geworfen wurde, da kamen zunächst diejenigen Menschen, die vielleicht mit ihrem Körper ganz gut in der Welt drinnenstehen, vielleicht sogar Fabrikanten sind in ihrem äußeren Leben, Pastoren sind in ihrem äußeren Leben, also mit ihrer Leiblichkeit irgendwo im äußeren Leben lokalisiert sind, sie kamen und sie dozierten nun:

Dames en heren, toen men voor het eerst begon te spreken over de drieledigheid van het sociale organisme, hoorde ik een opmerkelijk oordeel uitspreken. Dit concept van drieledigheid richt zich op de drie stromingen van het maatschappelijk leven die ik de afgelopen dagen heb gekarakteriseerd: ten eerste op het geestelijk leven als zodanig – dat vandaag de dag voortbestaat als een erfenis van de theocratie, aangezien al het geestelijk leven uiteindelijk kan worden herleid tot de oorspronkelijke oorzaken in theocratieën; ten tweede op wat ik de rechts-politieke sfeer noem; en ten derde op wat de economische sfeer wordt genoemd. Toen de aandacht op deze drie ideeën werd gevestigd – op de impuls van de drieledigheid – traden er bepaalde mensen naar voren: individuen die wellicht stevig verankerd waren in de materiële wereld – fabriekseigenaren of geestelijken in hun uiterlijke leven, mensen wier fysieke bestaan ​​in de uiterlijke sfeer was geworteld – en zij begonnen hun betoog:

Blz. 231

Ach ja, nun können wir froh sein, nun taucht eine neue Idee auf, die endlich wieder die alte grandiose Plato-Idee zur Geltung bringt, denn es ist ja nur ein Aufwärmen desjenigen, was Plato als Gliederung der Menschen hingestellt hat in Nährstand, Wehrstand, Lehrstand. Da haben wir den alten Plato wiederum zu Ehren gebracht.
Nun, meine Damen und Herren, ich hatte nichts anderes zu sagen, als: Für all jene Menschen, die zunächst, wenn eine neue Idee auftaucht, in die Bibliothek gehen und nachschauen, wo die registriert ist, mag das so sein; für denjenigen, der die Dreigliederung versteht, ist die Dreigliederung das Gegenteil von dem, was Plato geschildert hat als Nährstand, Wehrstand und Lehrstand, das genaue Gegenteil. Und zwar, weil Plato so und so viel Jahre vor dem Mysterium von Golgatha gelebt hat. Für die damalige Zeit war die Gliederung im Nährstand,
Lehrstand und Wehrstand richtig; heute sie wiederum auffrischen zu
wollen, ist absurd.

We kunnen ons nu wel verheugen over het opkomen van een nieuw idee – een idee dat het oude, grootse platonische concept eindelijk weer in ere herstelt – maar in feite is het slechts een herhaling van de door Plato voorgestelde indeling: de klasse van de voortbrengers, de klasse van de verdedigers en de klasse van de leraren. Op die manier hebben we de oude Plato opnieuw eer bewezen.
Dames en heren, ik wil hier slechts dit over zeggen: voor wie bij het opkomen van een nieuw idee onmiddellijk naar de bibliotheek snelt om te zien waar het is gecatalogiseerd, mag die opvatting juist lijken; maar voor iedereen die de drieledige sociale orde begrijpt, is dat concept precies het tegenovergestelde van wat Plato beschreef – lijnrecht het tegenovergestelde. En de reden daarvoor is simpelweg dat Plato zoveel jaren vóór het Mysterie van Golgotha ​​leefde. Voor dat tijdperk was de indeling in voortbrengers, leraren en verdedigers juist; pogingen om die vandaag de dag nieuw leven in te blazen, zijn absurd.

Denn bei der Dreigliederung des sozialen Organismus handelt es sich nicht darum, daß hier wiederum die Menschen gegliedert werden, so daß einer drinnensteckt in dem Lehrstand, der andere in dem Wehrstand, in dem juristischen und Kriegerstand, der andere drinnensteckt in dem Nährstand, sondern es handelt sich um Einrichtungen, um Institutionen, in denen abwechselnd jeder drinnen sein kann, weil wir es in der neueren Zeit mit Menschen zu tun haben, und nicht mit Ständen. So daß es sich darum handelt, daß eine Institution da ist, in welcher universell das geistige Leben des Menschen gepflegt wird, das lediglich auf die Fähigkeiten der Individualitäten
gebaut sein muß; daß zweitens da ist die staatlich-juristische Institution in ihrer Selbständigkeit, ohne Intentionen, die anderen Glieder des sozialen Organismus zu verschlingen, und daß drittens da ist eine Institution, die rein wirtschaftlich ist. Die staatlich-juristische wird es zu tun haben mit all dem, was der einzelne Mensch mit dem anderen abzumachen hat, was von Mensch zu Mensch festzusetzen ist.
Im geistigen Leben kann nicht jeder ein Urteil haben; im geistigen Leben kann jeder nur das Urteil haben, zu dem er befähigt ist. Da muß alles aus der Individualität herauskommen.

Bij de driegeleding van het sociale organisme gaat het niet om het indelen van mensen in vaste categorieën – zoals de ene persoon die tot de onderwijssfeer behoort, de andere tot de rechts- en legersfeer en een derde tot de economische sfeer. Het gaat veeleer om structuren en instellingen waaraan ieder op verschillende momenten kan deelnemen, aangezien we in de moderne tijd te maken hebben met individuele mensen en niet met starre maatschappelijke standen. Het doel is een instelling waarin het geestelijk leven van de mensheid op universele wijze wordt gecultiveerd – een leven dat uitsluitend moet rusten op de vermogens van individuele persoonlijkheden; ten tweede een onafhankelijke staatsrechtelijke instelling die niet de intentie heeft de andere sferen van het sociale organisme op te slokken; en ten derde een instelling die van zuiver economische aard is.
De staatsrechtelijke sfeer zal zich bezighouden met alle zaken die individuen onderling moeten regelen – alles wat vastgelegd moet worden in de verhoudingen tussen mensen onderling.
Op het gebied van het geestelijk leven kan niet iedereen over elk onderwerp een mening hebben; in het geestelijke leven kan iedereen slechts het oordeel vellen waartoe hij in staat is. In deze sfeer moet alles voortkomen uit de individuele persoonlijkheid.

Blz. 232

Das geistige Leben muß auf die Individualitäten gebaut sein. Das geistige Leben macht notwendig, daß es ein in sich geschlossener, einheitlicher Körper ist. – Sie werden sagen: Das ist es nicht. – Aber ich werde gleich darauf zu sprechen kommen.
Das staatlich-juristische Leben macht es notwendig, daß die Menschen im Sinne der schon einmal heraufgekommenen Demokratie, wo der Mensch als Mensch Gelegenheit hat, von Mensch zu Mensch sich verständigen zu können über dasjenige, worüber jeder Mensch ein Urteil haben muß, worüber es nicht Sach- und Fachkenntnis gibt, sondern worüber jeder Mensch ein Urteil haben muß. Es gibt ein solches Gebiet des Lebens, das ist das Juristisch-Staatliche.
Und drittens das ökonomische Gebiet. Da zeigt sich, wie da alles nicht von dem einzelnen Urteil ausgehen kann – das Urteil des einzelnen ist gleichgültig, denn es kann niemals richtig sein -, sondern von den Assoziationen, von den Gemeinschaften der Menschen, die aus dem Zusammenfluß ihrer Urteile ein gemeinschaftliches Urteil heraus zustande bringen. Nicht darauf kommt es an, daß man sagt, man solle den Staat oder sonst irgendeine Gemeinschaft in drei Glieder teilen, sondern darauf kommt es an, daß von diesen drei Gliedern jedes
dasjenige tun kann, was es tun soll, damit der soziale Organismus
richtig wirkt.

Het geestesleven moet gefundeerd zijn op individualiteiten. Het geestesleven vereist dat het een op zichzelf staand, samenhangend geheel vormt. — Je zou
kunnen zeggen: dat is niet het geval. — Maar daarop kom ik zo dadelijk terug.
De rechts-politieke sfeer vereist dat mensen handelen in de geest van de democratie die is ontstaan ​​— waarin de mens, als mens, de mogelijkheid heeft
om tot overeenstemming te komen met anderen over zaken waarover iedereen zich een oordeel moet vormen — zaken die niet afhangen van gespecialiseerde technische deskundigheid, maar waarover ieder individu een opvatting moet hebben. Er bestaat inderdaad zo’n levenssfeer: het rechts-politieke domein.
En ten derde: de economische sfeer. Hier zien we dat de zaken niet kunnen uitgaan van het individuele oordeel — het oordeel van het individu doet er niet toe, want het kan nooit juist zijn — maar veeleer van associaties, van gemeenschappen van mensen die, door het samenbrengen van hun oordelen, tot een gezamenlijk oordeel komen.
Het gaat er niet simpelweg om voor te stellen de staat — of welke gemeenschap dan ook — in drie delen te splitsen; het cruciale punt is dat elk van deze drie delen zijn eigenlijke functie kan vervullen, zodat het sociale organisme
goed kan functioneren.

Mit der Denkweise, die ich hier vertrete, meine Damen und Herren, kann man drinnenstehen in der Welt. Man kann unter Umständen – ich will jetzt nur hypothetisch das anführen -, man kann aus seinen Fähigkeiten heraus das oder jenes wollen, man kann vielleicht sogar die Geschicklichkeit, die Technik dazu haben, das oder jenes zu wollen; aber dasjenige, was man selber als Mensch tut, wird ja weiter getan durch andere Menschen. Ich handle; darauf kommt etwas an, aber nicht alles und nicht die Hauptsache. Es kommt darauf an, daß meine Handlung von dem anderen verständig weitergeführt wird, daß sie weiter von einem dritten, vierten, xten geführt wird. Dazu muß aber der soziale Organismus so geführt werden, daß die Spuren meiner Handlung nicht verschwinden. Sonst tue ich etwas in Oxford; es wird weiter getan, weiter getan; aber in Whitechapel ist keine Spur mehr davon vorhanden. Dann sehen wir nur das äußere Symptom, dann sehen wir nur, daß dort Elend ist.

Met de denkwijze die ik hier uiteenzet, dames en heren, kan je midden in de wereld staan. Je kan — ik noem dit slechts hypothetisch — dit of dat willen doen
op grond van eigen vermogens; je kan wellicht zelfs beschikken over de vaardigheid en de techniek om dergelijke doelen na te streven; toch wordt datgene wat je als individu doet, voortgezet door andere mensen. Ik handel; dat is zeker van belang, maar het is niet alles, en evenmin de hoofdzaak. Waar het om gaat, is dat mijn handeling op intelligente wijze door een ander wordt voortgezet, dat ze wordt doorgegeven door een derde, een vierde, een -tigste persoon.
Wil dit echter kunnen gebeuren, dan moet het sociale organisme zo worden bestuurd dat de sporen van mijn handeling niet verloren gaan.
Anders zou ik iets in Oxford kunnen doen — het wordt voortgezet en voortgezet — maar in Whitechapel blijft er geen spoor van over.
Dan zien we slechts het uiterlijke symptoom; dan zien we alleen dat daar ellende bestaat.

Blz. 233

Das Elend muß aber hervorgehen, wenn die menschlichen Kräfte nicht in der richtigen Weise eingehen können in den sozialen Organismus.
Wir schauen nach Rußland – Elend. Warum? Weil die sozialen Kräfte nicht richtig eingreifen können in den sozialen Organismus; weil der soziale Organismus nicht in der richtigen Weise nach seinen naturgemäßen drei Gliedern gegliedert ist. Wenn ein sozialer Organismus so gegliedert ist, daß darinnen das Geistesleben frei auf die Individualitäten gestellt ist, daß ein juristisch-staatliches Leben da ist, welches alle die Angelegenheiten ordnet, wofür jeder Mensch kompetent ist, gleichgültig was er für einen Bildungsstand und so weiter hat, und wenn drittens ein selbständiges wirtschaftliches Leben da ist, das es nur zu tun hat mit Produktion, Warenkonsumtion und Zirkulation, dann ist dieser Organismus so gegliedert, daß die einzelne Handlung, die einer tun kann, wirklich so durchfließt durch den sozialen Organismus, wie das Blut durch den Menschen durchfließt.
Ja, das kann man aus einer wirklichen realen Welterkenntnis heraus. Aber aus einer solchen realen Welterkenntnis heraus müssen es auch die Menschen verstehen.

Er zal echter onvermijdelijk ellende ontstaan wanneer menselijke krachten niet op de juiste wijze het sociale organisme kunnen binnentreden.
We kijken naar Rusland – ellende. Waarom? Omdat sociale krachten niet op de juiste manier kunnen ingrijpen in het sociale organisme; omdat het sociale organisme niet op de juiste wijze is gestructureerd volgens zijn natuurlijke drieledigheid. Wanneer een sociaal organisme zo is gestructureerd dat het geestesleven wordt overgelaten aan de vrijheid van de individuen daarbinnen,
dat er een rechts- en staatssfeer bestaat die alle zaken regelt waartoe ieder mens bekwaam is – ongeacht opleidingsniveau of dergelijke – en wanneer er ten derde sprake is van een zelfstandig economisch leven dat zich uitsluitend richt op productie, consumptie van goederen en circulatie, dan is dit organisme zodanig gestructureerd dat het individuele handelen van een mens werkelijk door het sociale organisme stroomt, net zoals bloed door het menselijk lichaam stroomt.
Dit kan inderdaad worden begrepen vanuit een werkelijke kennis van de wereld.
Maar mensen moeten het ook gaan begrijpen op basis van een dergelijke werkelijke kennis van de wereld.

Wenn heute so etwas gesagt wird, und es kommt dann jemand und erklärt es theoretisch mit doktrinärem Marxismus und Intellektualismus, dann wird das natürlich gar nicht aufgefaßt, dann weiß man gar nicht, was der nun meint, der nun nicht an der Oberfläche bleibt und an der Oberfläche das Elend sieht, und sagt: Da kann man nichts bessern, man muß erst die Menschen in solche soziale Zusammenhänge hineinbringen, daß aus den Zusammenhängen der Menschen heraus das Elend verschwindet. Das ist es.
Und da müssen wir uns klar sein, allmählich hat das, was ursprünglich Theokratie war, vom Leben sich entfernt. Denn in denjenigen Stätten, wo die ursprünglichen Theokraten gelebt haben, da gab es keine Bibliotheken, da war nicht die Wissenschaft in Bibliotheken eingereiht; da setzte man sich nicht hin, wenn man sich vorbereitete, um eine Wissenschaft zu beherrschen, und studierte alte Bücher, sondern da lebte man mit dem lebendigen Wesen des Menschen. Da sah man den Menschen an. Da fragte man sich: Was ist da draußen mit dem Menschen zu tun.

Wanneer zoiets tegenwoordig wordt gezegd, en iemand komt aanzetten met een theoretische uitleg in termen van doctrinair marxisme en intellectualisme, komt de boodschap simpelweg niet over; men begrijpt niet wat de spreker bedoelt – iemand die weigert aan de oppervlakte te blijven en slechts de ellende daar te observeren, maar in plaats daarvan betoogt dat daar niets te verbeteren valt; men moet de mens integendeel in zodanige sociale verbanden plaatsen dat de ellende verdwijnt als gevolg van die menselijke verhoudingen zelf. Dat is de kern van de zaak.
En we moeten ons één ding goed realiseren: wat oorspronkelijk theocratie was, is gaandeweg losgeraakt van het leven zelf. Want op de plekken waar de oorspronkelijke theocraten leefden, waren geen bibliotheken; kennis werd niet in bibliotheken opgeslagen; men ging niet zitten studeren in oude boeken om zich een kennisbestand eigen te maken – men leefde in plaats daarvan in verbinding met de levende essentie van de mens. Men keek naar de mens. Men vroeg zich af: wat moet er daar buiten met de mens gebeuren?

Blz. 234

Die Bibliothek war die Welt. Man schaute nicht in Bücher, sondern auf die menschliche Physiognomie, man achtete auf menschliche Seelen, man las in ihnen; man schaute nicht in die Bücher hinein, sondern man schaute auf die Menschen. In die Bibliotheken ist allmählich unsere Wissenschaft hineingegangen oder sonst irgendwie aufgespeichert, vom Menschen getrennt.
Wir brauchen ein Geistesleben, das wiederum ganz in der Welt drinnensteht, wir brauchen ein Geistesleben, wo die Bücher aus dem Leben heraus geschrieben sind, ins Leben hinein wirken und nur Anregungen sind für das Leben, nur Mittel und Wege sein wollen für das Leben. Wir müssen aus der Bibliothek heraus. Wir müssen gerade im geistigen Leben in das Leben hinein. Und wir müssen ein Erziehungswesen haben, das nicht nach Regeln verfährt, das nach den Kindern verfährt, die real da sind, nach Menschenkenntnis; aus Menschenkenntnis heraus die Kinder kennenlernt und aus dem Kinde selbst herausliest, was zu tun ist jeden Tag, jede Woche, jedes Jahr.

De bibliotheek was de wereld. Men keek niet in boeken, maar naar de menselijke gelaatstrekken; men had oog voor menselijke zielen en las daarin; men keek niet in boeken, maar naar mensen. Gaandeweg is onze wetenschapsbeoefening naar bibliotheken verhuisd – of daar op andere wijze opgeslagen – en losgeraakt van de mens.
We hebben behoefte aan een geestesleven dat weer volledig in de wereld verankerd is; een geestesleven waarin boeken vanuit het leven zelf worden geschreven, op het leven inwerken en slechts als prikkel voor het leven dienen – als eenvoudige middelen en wegen om te leven. We moeten de bibliotheek verlaten. Op het gebied van de geest moeten we ons rechtstreeks in het leven begeven.
En we hebben een onderwijssysteem nodig dat niet volgens abstracte regels werkt, maar inspeelt op de werkelijk aanwezige kinderen – geleid door inzicht in de menselijke natuur; een systeem dat de kinderen door dat inzicht leert kennen en – vanuit het kind zelf – bepaalt wat er elke dag, elke week en elk jaar moet gebeuren.

Wir brauchen ein staatlich-juristisches Leben, in dem Mensch dem Menschen gegenübersteht, wo nur nach dem geurteilt wird, wozu eine berechtigte Kompetenz jeder einzelne hat, wie ich schon sagte, gleichgültig in welchem Beruf, in welcher sonstigen Situation er drinnensteht. Das gehört in das staatlich-juristische Leben hinein; was alle Menschen gleich macht.
Was wird dann in das geistige Leben hineinkommen, wenn das geistige Leben so aufgefaßt wird, wie ich es jetzt beschrieben habe? Vom wirtschaftlichen Leben wird von selbst nach und nach die Kapitalverwaltung in das geistige Leben hineinkommen. Schimpft man heute über den Kapitalismus – man kann ja nichts machen gegen den Kapitalismus, man braucht doch den Kapitalismus. Es handelt sich nicht darum, daß Kapital da ist, Kapitalismus da ist, sondern: welche sozialen Kräfte in dem Kapital und Kapitalismus wirken. Der Kapitalismus ist entstanden aus der geistigen Erfindungsgabe der Menschheit. Er ist schon aus dem Geistigen heraus entstanden durch Arbeitsteilung und
geistige Erkenntnis. Ich habe nur zur Illustration, weil ich keine Utopie geben wollte, in meinen «Kernpunkten» gesagt, wie etwa dieses Hinströmen des Kapitals zum geistigen Glied des sozialen Organismus geschehen könnte, indem derjenige, der zunächst Kapital erworben hat

We hebben een sfeer van staats- en rechtsleven nodig waarin de ene mens tegenover de andere staat en waarin oordelen uitsluitend gebaseerd zijn op zaken die binnen de legitieme bevoegdheid van elk individu vallen – ongeacht, zoals gezegd, het beroep of de situatie waarin zij zich bevinden. Dit behoort tot de sfeer van het staats- en rechtsleven: het domein dat alle mensen als gelijken behandelt.
Wat treedt er dan binnen in de sfeer van het geestelijk en cultureel leven, als we die sfeer opvatten zoals ik zojuist heb beschreven? Geleidelijk en op natuurlijke wijze zal het beheer van kapitaal verschuiven van de economische sfeer naar de geestelijk-culturele sfeer. Mensen geven vandaag de dag af op het kapitalisme, en toch kan er niets worden gedaan om het af te schaffen; het kapitalisme is essentieel. Het gaat niet om het loutere bestaan ​​van kapitaal of kapitalisme, maar om de aard van de maatschappelijke krachten die daarin werkzaam zijn. Het kapitalisme is voortgekomen uit het menselijk vermogen tot geestelijke vindingrijkheid; het is ontstaan ​​vanuit het domein van de geest, door middel van arbeidsdeling en geestelijk inzicht. Louter ter illustratie – en zonder de pretentie een utopie te schetsen – heb ik in mijn boek *De kernpunten* uiteengezet hoe kapitaal zou kunnen toevloeien naar het geestelijk-culturele deel van het sociale organisme: een individu dat kapitaal heeft verworven – 

Blz. 235

und dadurch Kapital arbeitend hat, und mit seiner eigenen Person bei dieser Arbeit des Kapitals dabei ist, indem der so, wie man es heute mit den Büchern macht, die nach dreißig Jahren an die Allgemeinheit übergehen, dafür sorgt, daß das Kapital an die Allgemeinheit übergeht.
Ich habe es nicht als einen utopischen Standpunkt aufgestellt, sondern gesagt, so könnte man vielleicht dazu kommen, dem Kapital diese Strömung zu geben, so daß es, statt daß es überall stockt, in die Blutzirkulation des sozialen Lebens hineinkomme. Alles das, was ich gesagt habe, ist gesagt als Illustration, sind nicht Dogmen, nicht utopische Begriffe, sondern ich wollte etwas anführen, was vielleicht durch die Assoziation geschehen wird.
Es kann vielleicht aber etwas ganz anderes geschehen. Derjenige, der lebensvoll denkt, setzt nicht Dogmen hin, die ausgeführt werden sollen, sondern rechnet mit Menschen, die aus ihrem Zusammenhang dasjenige herausbringen, was sozial ziel- und zweckvoll ist, wenn diese Menschen in der richtigen Weise in den sozialen Organismus hineingestellt sind. Überall ist gerechnet mit Menschen und nicht mit Dogmen.

en het aldus heeft aangewend terwijl hij persoonlijk bij dat proces betrokken bleef – zou ervoor zorgen dat het kapitaal overgaat naar de gemeenschap als geheel, vergelijkbaar met de manier waarop boeken tegenwoordig na dertig jaar in het publieke domein terechtkomen.
Ik heb dit niet naar voren gebracht als een utopisch standpunt; eerder suggereerde ik dat men er zo wellicht in zou kunnen slagen het
kapitaal zodanig te laten stromen dat het – in plaats van overal te stagneren –
in de bloedsomloop van het maatschappelijk leven terechtkomt. Alles wat ik
heb gezegd, was bedoeld als illustratie; het zijn geen dogma’s of utopische
concepten, maar voorbeelden van wat er door middel van associatie zou kunnen ontstaan.
Er kan echter ook iets heel anders gebeuren. Wie levend denkt, stelt geen dogma’s op die moeten worden uitgevoerd, maar vertrouwt erop dat mensen – vanuit hun eigen context – datgene voortbrengen wat maatschappelijk zinvol en doeltreffend is, mits zij op de juiste wijze in het maatschappelijk organisme zijn geplaatst. De nadruk ligt steeds op de mens, niet op dogma’s.

Aber ich habe es ja erleben müssen: Dasjenige, was eigentlich gemeint war mit den «Kernpunkten», ist gar nicht diskutiert worden. Dagegen haben die Leute gefragt: Wie wird man es dahin bringen, daß das Kapital sich nach so und so viel Jahren an den Fähigsten vererbt?
Und so weiter. Die Menschen wollen ja nichts Wirkliches, wollen nur Utopien. Das ist es aber, was gerade gegen die unbefangene Aufnahme eines solchen Impulses spricht, wie er in der Dreigliederung vorliegt.
Und so wird man sehen, wenn das juristisch-staatliche Leben in der richtigen Weise sich auswirken kann, daß dieses juristisch-staatliche Leben vor allen Dingen dann die Arbeit des Menschen einbezieht. Die Arbeit des Menschen steckt ja heute ganz im wirtschaftlichen Leben drinnen. Sie wird nicht behandelt als etwas, was von Mensch zu Mensch bestimmt wird. Ich habe etwa 1905 einen Aufsatz geschrieben über die soziale Frage, und habe da klarmachen wollen, daß unter unserer heutigen Arbeitsteilung Arbeit nur eine Ware wird, indem sie hineinfließt in den ganzen übrigen Organismus. Für uns selber hat in Wirklichkeit unsere Arbeit nur einen Scheinwert. Nur was die anderen für uns tun, hat einen Wert; während das, was wir tun, für die anderen einen Wert haben soll. Das ist etwas, was die Technik schon erreicht hat.

Toch moest ik het zelf vaststellen: juist datgene wat met de ‘kernpunten’ eigenlijk was beoogd, werd helemaal niet besproken. In plaats daarvan vroeg men: hoe kunnen we ervoor zorgen dat kapitaal na een bepaald aantal jaren overgaat op de meest bekwame personen? En dergelijke vragen meer. Men wil niets werkelijks; men wil slechts utopieën. En precies dat staat een open ontvangst in de weg van een impuls zoals die vervat ligt in de sociale driegeleding. Wanneer de rechts- en staatkundige sfeer op de juiste wijze tot werking komt, zal blijken dat deze sfeer bovenal de menselijke arbeid omvat. Tegenwoordig is menselijke arbeid volledig ingebed in het economisch leven; ze wordt niet behandeld als iets dat tussen mensen onderling wordt bepaald. Rond 1905 schreef ik een essay over de sociale kwestie, waarin ik duidelijk wilde maken dat arbeid – binnen onze huidige arbeidsverdeling – louter tot waar wordt wanneer deze in de rest van het sociale organisme vloeit. Voor ons persoonlijk heeft onze eigen arbeid eigenlijk slechts een schijnwaarde. Alleen wat anderen voor ons doen, heeft waarde – terwijl wat wij doen waarde zou moeten hebben voor anderen. Dat is iets wat de techniek reeds heeft bereikt.

Blz. 236

Das ist etwas, was die Technik schon erreicht hat. Nur sind wir mit unserer Moral noch nicht nachgekommen. Technisch, innerhalb der heutigen sozialen Ordnung, kann man nichts für sich machen, nicht einmal einen Rock. Sogar wenn man sich den Rock selber macht, so hat er einen solchen Preis, wie er ihn haben würde, wenn er innerhalb der ganzen sozialen Ordnung von einem anderen gemacht wird. Das heißt, was den Rock ins ökonomische hineinstellt, das ist universell, ist aus der Gemeinschaft heraus bestimmt. Es ist nur ein Scheingebilde, wenn man meint, der vom Schneider für sich selbst hergestellte Rock sei billiger. Man kann das ausrechnen mit Zahlen, da erscheint es billiger. Würde man es aber hineinstellen in eine Gesamtbilanz, so würde man sehen: Ebensowenig wie man aus seiner eigenen Haut herausfahren kann, ebensowenig kann man, indem man sich selber ein Kleidungsstück macht, das ökonomische ändern oder ausschalten. Auch das Kleidungsstück, das man für sich selbst gemacht hat, muß insgesamt bezahlt werden. Die Arbeit ist dasjenige, was der Mensch für den Menschen macht, die nicht darnach geordnet werden kann, wieviel Arbeitszeit man in der Fabrik braucht. Die Bewertung der Arbeit führt im eminentesten Sinne hinein in das Gebiet des Rechts, der staatlich-juristischen Ordnung.

Dit is iets wat de technologie al heeft bereikt; onze moraal is echter niet in hetzelfde tempo meegegroeid. Vanuit technisch oogpunt – en binnen het kader van de huidige maatschappelijke orde – kan je niets uitsluitend voor jezelf produceren, zelfs geen jas. Ook al maakt je de jas zelf, er hangt hetzelfde prijskaartje aan als wanneer deze door iemand anders binnen de bredere maatschappelijke orde zou zijn vervaardigd. Met andere woorden: de factor die de jas in de economische sfeer plaatst, is universeel; deze wordt bepaald door de gemeenschap als geheel. Het is een illusie te denken dat een jas die een kleermaker voor eigen gebruik maakt, goedkoper is. Je kan de kosten berekenen en het op papier goedkoper laten lijken; wie het echter in de context van een algehele balans bekijkt, ziet de waarheid: net zoals je niet uit je eigen vel kan stappen, kan je economische realiteiten niet veranderen of omzeilen door een kledingstuk voor jezelf te maken. Ook voor een kledingstuk dat voor persoonlijk gebruik is gemaakt, moet de volledige prijs worden betaald. Arbeid is wat de ene mens voor de andere verricht; dit laat zich niet simpelweg regelen door de hoeveelheid arbeidstijd die in een fabriek vereist is. De waardering van arbeid voert ons – in de meest wezenlijke zin – naar het domein van het recht en de rechtsorde van de staat.

Daß das nicht unzeitgemäß, sondern zeitgemäß ist, das können Sie daraus entnehmen, daß die Arbeit überall geschützt wird, gesichert wird und so weiter. Aber das sind alles nicht halbe, das sind Viertelsmaßregeln, die nur dann voll zur Geltung kommen können, wenn eine richtige Dreigliederung des sozialen Organismus da ist. Denn dann wird erst der Mensch dem Menschen gegenüberstehen und wird erst die Arbeit eine richtige Regelung finden, wenn Menschenwürde gegen Menschenwürde sprechen wird, aus dem heraus, für das alle Menschen kompetent sind.
Dann werden Sie sagen: Ja, da kann einmal nicht genügend Arbeit da sein, wenn auf diese Weise im demokratischen Staat dann die Arbeit bestimmt wird. Ja, da ist einer der Punkte, wo das Soziale hineinführt in das Allgemein-Historische, in die allgemeine Menschheitsentwickelung. Das wirtschaftliche Leben darf nicht die Arbeit bestimmen. Es muß eingeschlossen sein auf der einen Seite zwischen der Natur, auf der anderen Seite zwischen der staatlich festgesetzten Arbeit.

Dat dit niet losstaat van de tijdgeest, maar er juist mee in overeenstemming is, blijkt uit het feit dat arbeid overal wordt beschermd, gewaarborgd, enzovoort. Toch zijn dit geen halve, maar slechts kwartmaatregelen; ze kunnen pas werkelijk effectief worden als er sprake is van een daadwerkelijke driegeleding van het sociale organisme. Want pas dan zullen mensen werkelijk tegenover elkaar staan ​​en pas dan zal arbeid zijn juiste ordening vinden – wanneer menselijke waardigheid tot menselijke waardigheid spreekt, vanuit die sfeer waarin alle mensen competent zijn.
Je zou kunnen tegenwerpen: “Maar wat als er niet genoeg werk beschikbaar is wanneer arbeid op deze wijze binnen de democratische staat wordt bepaald?” Hier raken we aan een punt waarop de sociale kwestie overgaat in de bredere context van de geschiedenis en de algemene evolutie van de mensheid. Het economische leven mag niet de kracht zijn die de arbeid bepaalt; het moet zich veeleer situeren tussen de natuur enerzijds en de door de staat gereguleerde arbeid anderzijds.

Blz. 237

Geradesowenig wie ein Komitee jetzt bestimmen kann, wie viele Regentage
im Jahre 1923 da sein sollen, damit man richtig wirtschaften kann im Jahre 1923, wie man das hinnehmen und damit rechnen muß als einem Gegebenen, mit demjenigen, was die Natur gibt, so wird man auch im selbständigen wirtschaftlichen Organismus rechnen müssen mit dem Gegebenen als mit einer Arbeitsmenge, die innerhalb des staatlich-juristischen Organismus sich ergibt. Das kann ich nur im allgemeinen erwähnen als eine Charakteristik.
Im ökonomischen Glied des sozialen Organismus werden die Assoziationen dastehen, in denen werden Konsumenten und Produzenten und Händler in gleicher Weise aus ihren Lebenserfahrungen heraus ein assoziatives Urteil – nicht ein individuelles, das gar keine Bedeutung hat -, ein assoziatives Urteil abgeben. Das kann man heute nicht erreichen, wenn man die kleinen Ansätze nur verfolgt, welche da sind.
Daß diese kleinen Ansätze da sind, beweist, daß unbewußt in der Menschheit die Intention besteht, es so zu machen. Man gründet Genossenschaften, Gewerkschaften, alle möglichen Gemeinschaften. Gewiß, das bezeugt, daß der Drang da ist.

Zoals een commissie momenteel niet kan bepalen hoeveel regendagen er in 1923 moeten zijn om een ​​goed economisch beheer te waarborgen – en wij in plaats daarvan moeten aanvaarden en rekening moeten houden met wat de natuur als gegeven aanreikt – zo zullen wij ook binnen een autonoom economisch organisme rekening moeten houden met een gegeven factor: de hoeveelheid werk die binnen het staatsrechtelijke organisme ontstaat. Ik kan dit hier slechts in algemene termen, als kenmerkend aspect, aanstippen.
In de economische sfeer van het sociale organisme zullen verenigingen bestaan ​​waarin consumenten, producenten en handelaren – puttend uit hun levenservaring – gezamenlijk tot een associatief oordeel komen (en niet slechts tot een individueel oordeel, dat geen gewicht in de schaal legt). Dit kan vandaag de dag niet worden bereikt door simpelweg voort te bouwen op de kleinschalige initiatieven die reeds bestaan.
Het bestaan ​​van deze kleinschalige initiatieven bewijst dat er bij de mensheid een onbewust streven leeft om op deze wijze te werk te gaan. Er worden coöperaties, vakbonden en allerlei gemeenschappen opgericht; dit getuigt onmiskenbaar van het bestaan ​​van die impuls.

Aber wenn sie heute eine Genossenschaft gründen neben der übrigen sozialen Ordnung, so muß diese Genossenschaft entweder hineinwachsen in die übrige soziale Ordnung, gerade solche Preise haben, geradeso die Ware auf den Markt bringen, wie dies üblich ist, oder aber sie muß zugrunde gehen. Dasjenige, um
was es sich bei der Dreigliederung des sozialen Organismus handelt, ist nicht, aus einem utopistischen Gedanken heraus Wirklichkeiten zu schaffen, sondern das, was wirklich ist, anzufassen; diejenigen Institutionen, die gegenwärtig da sind, diejenigen, die konsumieren, die produzieren, der Unternehmer, das, was da ist selber ohne Neugründung, das soll in Assoziationen zusammengefaßt werden. Man soll gar nicht fragen; Wie gründet man neue Assoziationen? – Sondern; Wie faßt man die wirtschaftlichen Verbände, die wirtschaftlichen Institutionen, die da sind, in Assoziationen zusammen? – Dann wird vor
allen Dingen innerhalb dieser Assoziationen aus der wirtschaftlichen
Erfahrung heraus eines richtig erfolgen, woraus tatsächlich eine soziale Ordnung kommen kann – wie aus dem gesunden menschlichen 

Wanneer er echter vandaag de dag naast de bestaande maatschappelijke orde een coöperatie wordt opgericht, moet deze óf in die orde opgaan – door dezelfde prijsstructuren en marktpraktijken te hanteren als gebruikelijk zijn – óf ze is gedoemd te mislukken. Het doel van de drieledige sociale orde is niet om werkelijkheden te creëren op basis van een utopisch idee, maar om aan te sluiten bij wat reeds bestaat: de huidige instellingen – consumenten, producenten, ondernemers en de bestaande structuren zelf – dienen in associaties te worden georganiseerd. De vraag moet niet luiden: “Hoe richten we nieuwe associaties op?”, maar veeleer: “Hoe organiseren we bestaande economische lichamen en instellingen tot associaties?” Dan zal er binnen deze associaties – en geworteld in economische ervaring – een vitaal proces ontstaan ​​waaruit zich een ware sociale orde kan ontwikkelen 

Blz. 238

Organismus eben die menschliche Gesundheit kommt im menschlichen Leben-, eine ökonomische Zirkulation: Produktionsgeld, Leihgeld und Schenkungsgeld, Stiftung. Ohne daß diese drei Glieder darinnen sind, gibt es keinen sozialen Organismus. Man kann heute noch so viel wettern gegen die Stiftungen, Schenkungen, sie müssen da sein. Die Menschen machen sich nur etwas vor. Sie sagen sich: Ja, in einem gesunden sozialen Organismus gibt es keine Schenkungen. Aber sie zahlen ihre Steuern. Die Steuern sind ja nur der Umweg; denn darin sind die Schenkungen, die wir an die Schulen und so weiter abgeben, das sind die Schenkungen.
Die Menschen sollten aber eine solche soziale Ordnung haben, wo sie immer sehen, wie die Dinge laufen, und sich nicht etwas vormachen. Wenn sie das soziale Leben herauskriegen allmählich aus demjenigen, was jetzt konfundiert alles in sich enthält, dann werden sie, wie sie jetzt in dem gesunden menschlichen Organismus das Blut laufen sehen, so das Geld laufen sehen als Produktionsgeld, Leihgeld, Schenkungsgeld.

net zoals menselijke gezondheid voortkomt uit een gezond menselijk organisme: een economische kringloop die bestaat uit productiekapitaal, leenkapitaal en schenkings- of stichtingskapitaal. Zonder de aanwezigheid van deze drie geledingen bestaat er geen sociaal organisme. Men kan vandaag de dag nog zo fel afgeven op schenkingen en giften, maar ze zijn onontbeerlijk. Men houdt zichzelf slechts voor de gek. Men zegt tegen zichzelf: “In een gezond sociaal organisme bestaan ​​geen giften.” Toch betaalt men belasting. Belastingen zijn slechts een omweg; de giften die we aan scholen en dergelijke doen – dát zijn de werkelijke giften.
Men zou moeten streven naar een maatschappelijke orde waarin men steeds kan zien hoe de processen verlopen, in plaats van zichzelf iets wijs te maken. Als men het maatschappelijk leven geleidelijk losmaakt uit de huidige verwarring – waarin alles door elkaar loopt – dan zal men, net zoals men nu het bloed ziet circuleren in het gezonde menselijk organisme, het geld zien circuleren als productiekapitaal, leenkapitaal en schenkingskapitaal.

Und sie werden sehen, wie mit dem Menschen zusammenhängt auf der einen Seite im Handels-, Zirkulations-, Produktions- und Erwerbsgeld dasjenige Geld, das angelegt wird, damit es auf dem Wege des Leihens, indem es verzinst wird, wiederum in die Produktion übergeht, und auf der anderen Seite das Schenkgeld, das zufließen muß dem, was freies Geistesleben ist.
So nur können die Menschen am sozialen Geschehen teilnehmen, daß jeder in der freien Assoziation sieht: So läuft das Leben – dann kann Gesundheit hineinkommen in den sozialen Organismus. Dieser Dreigliederungsidee gegenüber ist alles abstrakte Denken verpönt. Da gibt es nur lebendiges Denken.
Aber wir haben ja heute auch im ökonomischen nicht mehr lebendiges Denken. Wir haben überall abstraktes Denken. Denn wo lebt denn die heutige Ökonomie? Wie hat sie begonnen, als sie sich herausgearbeitet hat aus der Zeit, wo man noch irgendeinen schmutzigen Fetzen Papier genommen hat und sich seine Einnahmen und Ausgaben aufgeschrieben hat. Als die Sache komplizierter geworden ist, da nahm man dafür diejenigen, die im Priestertum waren, die Kleriker; die wurden die Schreiber.

En mensen zullen het verband gaan zien tussen de mens en – enerzijds – het geld dat een rol speelt in handel, circulatie, productie en verwerving (geld dat wordt geïnvesteerd om via leningen en renteopbrengst weer in de productie terug te vloeien), en – anderzijds – het geld dat als gift wordt gegeven en dat naar het domein van het vrije geestesleven moet stromen.
Alleen op die manier kunnen mensen deelnemen aan maatschappelijke processen – waarbij iedereen binnen vrije associaties ziet hoe het leven zich werkelijk voltrekt; alleen dan kan er gezondheid in het sociale organisme komen. Wat dit idee van de sociale driegeleding betreft, is abstract denken misplaatst; er is alleen ruimte voor levend denken.
Toch beschikken we tegenwoordig, zelfs in de economische sfeer, niet meer over levend denken; overal overheerst het abstracte denken. Want waar leeft de hedendaagse economie eigenlijk? Hoe is ze ontstaan, toen ze voortkwam uit het tijdperk waarin men simpelweg een vuil stukje papier nam om inkomsten en uitgaven te noteren? Naarmate de zaken complexer werden, wendde men zich tot leden van de priesterstand – de geestelijkheid – om als schrijver op te treden.

Blz. 239

Die leiteten nun von ihren Kenntnissen aus dasjenige, was sie verstanden von dem äußeren Leben. Heute – wer ist der Nachfolger des Klerikers, des Schreibers, der aus der Kirche heraus genommen wurde, um die Ökonomie des Fürsten zu registrieren? Das ist der Buchhalter. Der Buchhalter, er hat in seinem Kassabuch, in seinem Hauptbuch nur noch eine ganz kleine Erinnerung daran, die auch nur noch in wenigen Gegenden vorhanden ist. Wenn man aufschlägt die erste Seite – ich weiß nicht, ob es hier auch noch so ist – da steht: «Mit Gott.» Solche Buchhaltungsbücher gibt es in gewissen Gegenden. «Mit Gott» steht da. Es erinnert noch an alte Zeiten. Wenn man weiterblättert, da findet man wenig, was «mit Gott» ist. Nun, da ist hinein abstrahiert alles dasjenige, was aber volles Leben sein muß, was in den Assoziationen als Leben dastehen muß, was nicht in die Bücher hineinkommen kann.
Und so handelt es sich bei der Dreigliederung wirklich nicht darum, wiederum in alter Weise, diese Begriffe, die wir haben: Geistesleben, Staatsleben, wirtschaftliches Leben so herumzukollern, und ein bißel anders herumzukollern, als man es in der jüngsten Zeit versucht hat, herumzukollern; sondern es handelt sich darum, überhaupt einmal den Begriff des Organismus zu erfassen, und dasjenige, was allmählich so ungeheuer stark hineingedrängt hat in das Abstrakte, wiederum zum Leben zurückzuführen.

Uit hun kennis putten zij hun inzicht in het uiterlijke leven. Wie is tegenwoordig de opvolger van de geestelijke, de schrijver die vanuit de kerk werd aangesteld om de financiën van de vorst bij te houden? Dat is de boekhouder. In zijn kasboek of grootboek bewaart de boekhouder slechts een vage herinnering hieraan – iets dat nog maar in enkele regio’s voortbestaat. Als men de eerste bladzijde openslaat – ik weet niet of dat hier nog steeds het geval is – treft men het opschrift aan: “Met God”. Dergelijke boeken bestaan ​​in bepaalde streken; er staat “Met God” in geschreven. Het is een overblijfsel uit vervlogen tijden. Toch vindt men bij het doorbladeren weinig dat getuigt van dat “met God”. In die boeken is alles geabstraheerd wat eigenlijk volle, levende werkelijkheid zou moeten zijn – elementen die als levende krachten binnen de gemeenschappen zouden moeten bestaan, maar die niet in boekhoudkundige registers kunnen worden vastgelegd. De sociale driegeleding is dan ook niet louter een kwestie van het op de oude manier jongleren met de begrippen waarover we beschikken – geestelijk leven, politiek leven en economisch leven – of van het op een iets andere wijze herschikken ervan dan de laatste tijd is geprobeerd. Het gaat er veeleer om het begrip ‘organisme’ werkelijk te doorgronden en datgene weer tot leven te wekken wat zo krachtig in de sfeer van de abstractie is gedrongen.

In diesem Zurückführen zum Leben liegt dasjenige, worauf es ankommt. Denn in den Assoziationen des Wirtschaftslebens werden alle sitzen; auch die Vertreter des geistigen Lebens werden drinnensitzen, denn sie essen. Es werden die Staatsvertreter drinnensitzen. Und umgekehrt werden in den anderen Gliedern alle drinnen sein.
Dann aber ist etwas die notwendige Folge, was die Leute furchtbar schockiert, wenn man in der Gegenwart davon spricht – natürlich setzt man manchmal etwas Paradoxes hin, um die Sache genauer zu charakterisieren. Ich habe einmal einem Industriellen, der ein ausgezeichneter Mensch auf seinem Gebiete ist, gesagt: Wir werden erst recht ins Leben hineinkommen, wenn Sie in der Fabrik einen Menschen haben, der sich ins volle Leben der Fabrik hineinstellt, der mit seinem ganzen Wesen dadrinnen steht; dann kommt irgendeine Hochschule, eine technische Hochschule, die nimmt sich diesen Menschen aus der Fabrik heraus, nicht den, der gerade zubereitet ist, sondern diesen aus dem Leben heraus nimmt sie.

In deze terugkeer naar het werkelijke leven ligt de kern van de zaak. Iedereen zal immers deelnemen aan de associaties van het economische leven; ook vertegenwoordigers uit het domein van het geestelijke en culturele leven zullen daaraan meedoen – zij moeten immers ook eten. Ook vertegenwoordigers van de staat zullen deelnemen. En omgekeerd zal iedereen betrokken zijn bij de andere domeinen.
Dit brengt echter een noodzakelijk gevolg met zich mee – een gevolg dat mensen diep schokt wanneer het vandaag de dag ter sprake komt (hoewel men natuurlijk soms iets paradoxaals poneert om de zaak nauwkeuriger te typeren). Ik zei ooit tegen een industrieel – een uitstekend man in zijn vakgebied – dat we pas werkelijk het echte leven zouden binnengaan wanneer er binnen de fabriek iemand zou zijn die zich volledig in het fabrieksleven onderdompelde, die er met zijn hele wezen middenin stond; en wanneer vervolgens een instelling voor hoger onderwijs – een technische hogeschool – deze persoon uit de fabriek zou halen: niet iemand die slechts op die rol was ‘voorbereid’, maar iemand die rechtstreeks uit het midden van het werkelijke leven was gehaald.

Blz. 240

Sie stellt ihn hin, damit er nun fünf oder zehn Jahre dasjenige den Jungen oder Mädchen zu sagen hat, was zu sagen ist aus dem Leben. Dann, wenn das ein bißchen altbacken geworden ist, mag er wieder zurückgehen in die Fabrik. – Es wird das Leben kompliziert, aber das fordert die Zeit, das läßt sich nicht anders
machen.
Geradeso wie immer neues Leben die soziale Ordnung durchströmen wird, oder die soziale Ordnung wird in die Dekadenz kommen, so muß man sagen: Entweder muß der Mensch wirklich Mensch werden, das heißt, er muß mit seinen Fähigkeiten zirkulieren können im sozialen Organismus, oder wir kommen in die Dekadenz hinein. Man kann ja die Dekadenz wählen, wenn man will, wenn man auf dem alten Standpunkt stehenbleiben will; aber Stehenbleiben, das läßt uns eben die Evolution nicht. Das ist es, auf was es ankommt.

Hij wordt daar geplaatst zodat hij gedurende vijf of tien jaar aan de jongens of meisjes kan overbrengen wat er over het leven gezegd moet worden. Wanneer die rol vervolgens wat sleets is geworden, kan hij naar de fabriek terugkeren. Het leven wordt ingewikkeld, maar de tijd vereist het; er is geen andere weg.
Zoals er voortdurend nieuw leven door de maatschappelijke orde moet stromen – wil die orde niet in verval raken – zo moeten we zeggen: de mens moet werkelijk mens worden – dat wil zeggen: hij moet in staat zijn om met behulp van zijn vermogens binnen het maatschappelijk organisme te circuleren – of we zullen in verval raken. Men kan natuurlijk voor verval kiezen als men wil vasthouden aan het oude standpunt, maar de evolutie staat nu eenmaal niet toe dat we stilstaan. Dat is het cruciale punt.

Abschließend möchte ich sagen: Ich konnte mehr in einem Gefühle entwickeln, was von dem Gesichtspunkte aus, von dem ich hier sprach, zu sagen war. Dieser Gesichtspunkt soll nicht in einseitiger Weise als ein spiritueller aufgefaßt werden, sondern spirituell nennt er sich nur deshalb, weil er aus dem Geiste des Lebens heraus sein will. So konnte ich mehr nach dem Gefühl den Impuls nur charakterisieren, der ja leben soll durch diese soziale Idee. Mehr kann man nicht in drei Vorträgen.
Aber, meine Damen und Herren, daß ich dieses konnte und durfte hier, das ist dasjenige, wofür ich Ihnen jetzt, wo ich diese Vorträge abschließen werde, auf das allerherzlichste danke. Ich empfinde diesen Dank wirklich im tiefsten Herzen in erster Linie gegenüber Mrs. Mackenzie an der Spitze dieses Komitees, ohne deren Bemühungen die ganze Oxforder Unternehmung unmöglich hätte zustande kommen können. In erster Linie sei Mrs. Mackenzie der aufrichtigste, herzlichste Dank ausgesprochen, und dann dem ganzen Komitee, das ihr hilfreich zur Seite gestanden hat. Insbesondere danke ich auch dafür, daß dasjenige, was wir durften einordnen als Künstlerisches dem Streben, das wir von Dornach aus in die Welt hineinschicken möchten, daß auch das Eurythmisch-Künstlerische in konkreter Art hat hier zur Geltung kommen dürfen in Oxford während dieses Meetings.

Tot slot wil ik zeggen dat ik – meer vanuit een aanvoelen van de zaak – heb kunnen overbrengen wat er vanuit het hier geschetste perspectief gezegd moest worden. Dit perspectief mag niet eenzijdig als louter ‘spiritueel’ worden beschouwd; het wordt slechts zo genoemd omdat het wil voortkomen uit de levensgeest zelf. Zo heb ik – vooral door middel van het gevoel – de impuls kunnen typeren die door dit sociale idee tot leven moet komen. Meer kan men in drie lezingen niet doen.
Toch, dames en heren, ben ik u zeer dankbaar dat ik dit hier heb mogen doen, nu ik deze lezingenreeks afsluit. Ik voel deze dankbaarheid diep in mijn hart – allereerst jegens mevrouw Mackenzie, de voorzitster van deze commissie; zonder haar inzet had het hele initiatief in Oxford onmogelijk kunnen plaatsvinden. Mijn oprechte, diepgevoelde dank gaat in de eerste plaats uit naar mevrouw Mackenzie en vervolgens naar de gehele commissie die haar zo kundig heeft bijgestaan. Ik ben ook bijzonder dankbaar dat het artistieke element – ​​dat wij willen integreren in de strevingen die wij vanuit Dornach de wereld in sturen – hier in Oxford tijdens deze bijeenkomst concrete gestalte heeft kunnen krijgen, met name door de kunst van de euritmie.

Blz. 241

Dafür allen denjenigen, die sich dafür Verdienste erworben haben, herzlichsten Dank!
Sie werden fühlen, daß dieser Dank ein ernster sein muß, wenn ich Ihnen sage, daß ja doch das Goetheanum in Dornach hingestellt worden ist als ein Ausgangspunkt für dasjenige, was erst real wird, wenn solche Dinge geschehen, wie sie jetzt hier in Oxford geschehen sind. Und daß das Verständnis und gute Herzen braucht, das werden Sie aus dem ersehen können, was ich nicht als Anspielung sage, wirklich nicht, aber erwähnen doch möchte, daß wir wohl werden im November unseren Bau unterbrechen müssen, nicht werden fortsetzen können, weil wir nicht die nötigen Geldmittel haben. Wir glauben aber, daß sie noch in der Welt vorhanden wären, und daß also auch da irgendwo etwas stockt.
Wenn die Sachen so weitergehen, wie sie im richtiggehenden sozialen Organismus weitergehen würden, dann – aber das ist etwas, was uns in Dornach gerade mit der allergrößten Sorge bedrückt, daß dieses
Werk unternommen wurde und durch die Ungunst der Zeitverhältnisse, wenn nicht zur rechten Zeit sich Verständnis für die Fortsetzung findet, unterbrochen werden müßte. Ich will das aus dem Grunde erwähnen, damit Sie sehen, wie herzlich der Dank gemeint ist, den ich Ihnen hier ausspreche

Mijn oprechte dank gaat uit naar allen die zich op dit vlak verdienstelijk hebben gemaakt!
U zult aanvoelen dat deze dankbetuiging diep gemeend is wanneer ik u vertel dat het Goetheanum in Dornach werd opgericht als uitgangspunt voor iets dat pas werkelijkheid wordt wanneer er gebeurtenissen plaatsvinden zoals die welke hier in Oxford zojuist hebben plaatsgehad.
En u zult beseffen dat hiervoor begrip en welwillendheid nodig zijn – niet slechts als een toespeling, zeker niet, maar als een feit dat ik moet noemen – wanneer ik zeg dat we de bouw in november waarschijnlijk zullen moeten stilleggen, niet in staat om verder te gaan, simpelweg omdat de nodige middelen ontbreken.
Toch geloven wij dat de middelen wel degelijk in de wereld aanwezig zijn, en dat er ergens een blokkade in de loop der dingen zit.
Als de zaken zouden verlopen zoals in een werkelijk gezond sociaal organisme, dan – maar het baart ons in Dornach grote zorgen dat dit werk ter hand is genomen, om vervolgens het risico te lopen te worden onderbroken door ongunstige omstandigheden – tenzij er tijdig begrip voor de voortzetting ervan wordt gevonden. Ik vermeld dit opdat u kunt zien hoe oprecht de dank is die ik
hier aan u uitspreek.

Wenn ich den Versuch gemacht habe, auf der einen Seite das Erziehungsmäßige auseinanderzusetzen, auf der anderen Seite das Soziale, so möchte ich doch darauf aufmerksam machen, daß das von Dornach aus gepflegt werden soll als ein Universelles. Zunächst ist ja vom Weltanschauungs-, vom Erkenntnisstandpunkte ausgegangen worden, als die anthroposophische Bewegung gegründet worden ist. Und erst als Menschen gesehen haben und gefühlt haben in unserer Zeit aus dem, was in unserer Zeit an Niedergangskräften lebt, daß in erzieherischer Weise und auch in sozialer Weise etwas geschehen muß, da sind die Menschen herangekommen an mich mit der Frage: Was hat Anthroposophie zu sagen für Schulgründungen, die mit dem vollen Leben rechnen, mit einer Zukunft, die aus den tieferen Menschenkräften hervorgeht? Denn aus der Oberfläche der Menschenkräfte läßt sich für die Zukunft zunächst nichts gewinnen.

Hoewel ik heb geprobeerd enerzijds op het pedagogische en anderzijds op het sociale aspect in te gaan, wil ik benadrukken dat dit werk vanuit Dornach als iets universeels tot ontwikkeling moet komen. Bij de oprichting van de antroposofische beweging vormde immers een op wereldbeschouwing en kennis gebaseerd perspectief het uitgangspunt. Pas toen men in onze tijd – de krachten van verval waarnemend – besefte en aanvoelde dat er zowel op pedagogisch als op sociaal vlak gehandeld moest worden, wendde men zich tot mij met de vraag: wat heeft de antroposofie te bieden voor de oprichting van scholen die zich verhouden tot het leven in zijn volle omvang – tot een toekomst die voortkomt uit de diepere krachten van de mens? Want vanuit het oppervlakkige niveau van menselijke krachten alleen valt er voor de toekomst niets te winnen.

Blz. 242

Nicht aus irgendeiner Schrulle heraus, auch nicht aus einer abstrakten Idee ist die erzieherische Strömung entstanden, sondern weil Menschen gekommen sind, die an die Anthroposophie diese Frage gestellt haben, die wissen wollten, was Anthroposophie da zu sagen habe aus dem Leben heraus, nicht aus einer sektiererischen Bestrebung.
Und in noch höherem Maße war das der Fall mit der sozialen Frage.
Auch da sind Menschen, denen das Herz brach über dasjenige, was in der Gegenwart in den Niedergang hineinführt, gekommen und wollten wissen, was anthroposophische Erkenntnis an wirklichem Eindringen in die Realität zu sagen hat über Impulse, die von der Gegenwart in die Zukunft hineingeschickt werden sollen.
Daß ich hier Verständnis dafür fand, dafür sage ich am Schlüsse meinen herzlichsten Dank, indem ich noch betone, daß dasjenige, was gerade so gesagt werden muß, darauf angewiesen ist, daß es aufgenommen wird in das volle Leben, daß es aus dem College hinauswirkt in die Welt, wo die Menschen stehen, daß es also nicht antiquarische Wissenschaft sei, sondern daß gerade in den Stätten des geistigen Lebens die Impulse entstehen, die bewirken, daß auch in den Fabriken die richtigen Menschen stehen, die gerade das Kapital verwalten, von denen Leben ausgeht.

Deze onderwijsbeweging is niet voortgekomen uit een loutere gril of een abstract idee; ze ontstond veeleer doordat mensen met een vraag naar de antroposofie kwamen – gedreven door de realiteit van het leven zelf, en niet door een sektarische agenda – en wilden weten wat de antroposofie over deze kwestie te zeggen had.
Hetzelfde gold, en wel in nog sterkere mate, voor de sociale kwestie.
Ook daar kwamen mensen wier hart gebroken was door de krachten van verval die in het heden werkzaam zijn; zij wilden weten wat antroposofisch inzicht – vanuit een oprechte betrokkenheid bij de werkelijkheid – kon bieden met betrekking tot de impulsen die vanuit het heden naar de toekomst toe moeten worden uitgedragen.
Tot slot wil ik mijn oprechte dank uitspreken voor het begrip dat ik hier heb mogen ervaren, en daarbij benadrukken dat ideeën die op deze wijze verwoord moeten worden, afhankelijk zijn van hun opname in de volle breedte van het leven; ze moeten vanuit het College uitstralen naar de wereld waarin mensen daadwerkelijk staan. Ze mogen geen louter antiquarische geleerdheid blijven; juist vanuit deze centra van geestelijk leven moeten de impulsen voortkomen die ervoor zorgen dat in onze fabrieken de juiste mensen worden gevonden – mensen die kapitaal beheren op een wijze die het leven bevordert.

Daß das charakterisiert wurde mit Beispielen, die sich darbieten, wird man mir nicht übelnehmen, wenn ich auf der anderen Seite wiederhole, was ich schon mehrmals gesagt habe, daß es mir mit ein ganz besonderes beglückendes Gefühl war, diese Impulse hier in Oxford auseinandersetzen zu können, wo jeder Schritt
auf die Straße inspirierend wirkt aus dem ehrwürdigen Alter heraus, wo das ganz besonders wirkt, was derjenige braucht, der aus dem Geiste heraus sprechen will.
In älteren Zeiten war nicht der Geist lebendig, der heute lebendig werden muß, und der in die Zukunft hinein wirken soll, aber es war Geist lebendig. Und dieser Geist kann inspirierend wirken. Deshalb war es mir auch tief befriedigend, gerade hier unter dem Eindruck des Altehrwürdigen, des Verehrungswürdigen in Oxford diese Vorträge halten und diese Anregungen geben zu dürfen.
Ich muß zum Schluß noch einen Dank aussprechen. Sie werden alle verstehen, daß ich außerordentlich dankbar bin Mr. Kaufmann, der mit großer Liebe hier die Übersetzungen geleistet hat.

U zult het mij niet kwalijk nemen als ik, na deze kwestie te hebben toegelicht aan de hand van voorbeelden die zich als vanzelf opdringen, nogmaals herhaal wat ik al vaker heb gezegd: dat het mij een heel bijzonder en bevredigend gevoel gaf om hier in Oxford – een plaats waar elke stap op straat inspireert door de eerbiedwaardige ouderdom en waar de sfeer een unieke kracht bezit voor wie vanuit de geest wil spreken – uiteenzettingen te mogen geven over deze impulsen.
In vroeger tijden was de geest die vandaag tot leven moet komen – en die bestemd is om in de toekomst door te werken – nog niet actief; toch was er destijds wel een geest werkzaam, en die geest kan als inspiratiebron dienen. Daarom heb ik het als zeer vervullend ervaren om hier, te midden van de indrukwekkende, eerbiedwaardige sfeer van Oxford, deze voordrachten te mogen houden en deze ideeën te mogen uiteenzetten.
Tot slot wil ik nog een dank uitspreken. U zult begrijpen dat ik de heer Kaufmann buitengewoon dankbaar ben, die hier met zoveel toewijding voor de vertalingen heeft gezorgd.

Blz. 243

Wenn man weiß, wieviel Mühe die Übersetzung verhältnismäßig schwieriger Dinge macht, wieviel das von den Kräften des Menschen auch in kurzer Zeit
wegnehmen kann, dann weiß man zu würdigen, welche Arbeit gerade
Mr. Kaufmann in den letzten Wochen in Oxford für diese Holiday Konferenz geleistet hat. Ich spreche ihm hier, und hoffentlich tun das auch noch viele, diesen Dank aus, und bitte, daß er mir diesen letzten Ubersetzerdienst noch tut, und dasjenige, was ich eben hier gesagt habe, auch so treu und wörtlich noch übersetzt, wie er das vorige übersetzt hat.

Wie weet hoeveel inspanning het vertalen van relatief complexe teksten vergt – en hoeveel energie dat kan kosten, zelfs in korte tijd – leert het werk waarderen dat de heer Kaufmann de afgelopen weken in Oxford voor deze vakantieconferentie heeft verricht. Ik wil hem hierbij mijn dank betuigen – zoals ik hoop dat velen anderen dat ook zullen doen – en ik verzoek hem deze laatste vertaaldienst voor mij te verlenen: datgene wat ik zojuist heb gezegd net zo getrouw en letterlijk te vertalen als hij de voorgaande opmerkingen heeft vertaald.
GA 305/223-243  
Voordracht 1 t/m 9 vertaald.    Voordracht 10      voordracht 11
.

Sociale driegeleding: alle artikelen

Vrijheid van onderwijs: alle artikelen

100 jaar vrijeschool: alle artikelen

Rudolf Steiner over pedagogie: vindplaatsen

Rudolf Steiner: alle artikelen op deze blog

Vrijeschool in beeld: alle beelden

.

3597-3390

.

.

.

.