WAT VIND JE OP DEZE BLOG?

.

.

Via onderstaande rubrieken vind je de weg naar meer dan 3300 artikelen

Kleinere en grotere, makkelijk toegankelijke en die meer studie vragen; direct met de vrijeschool te maken hebbend of zijdelings: de meest uitgebreide vrijeschoolsite die er te vinden is.

Ondanks regelmatige controle komt het voor dat bepaalde links niet werken. Waarschuw me s.v.p.     vspedagogie voeg toe apenstaartje gmail punt com
.

RUDOLF STEINER
alle artikelen
–
wat zegt hij over——
waar vind je Steiner over pedagogie(k) en vrijeschool–
een verkenning van zijn ‘Algemene menskunde’


AARDRIJKSKUNDE
alle artikelen

BESPREKING VAN KINDERBOEKEN
alle auteurs
alle boeken
leeftijden
over illustraties

BEWEGEN in de klas
alle artikelen

BORDTEKENEN zie TEKENEN

DIERKUNDE
alle artikelen

EURITMIE
alle artikelen

GESCHIEDENIS
alle artikelen

GETUIGSCHRIFT
alle artikelen

GEZONDHEID – die van de leerkracht
alle artikelen

GODSDIENST zie RELIGIE

GYMNASTIEK
alle artikelen

HANDVAARDIGHEIDSONDERWIJS
a
lle artikelen

HEEMKUNDE
alle artikelen

JAARFEESTEN
alle artikelen

KERSTSPELEN
alle artikelen

KINDERBESPREKING
alle artikelen

KLASSEN alle artikelen:
peuters/kleuters; klas 1; klas 2; klas 3; klas 4; klas 5; klas 6; klas 7; klas 8; klas 9: klas 10; klas 11; klas 12

LEERPLAN
alle artikelen

LEERPROBLEMEN
alle artikelen

LEZEN-SCHRIJVEN
alle artikelen

LINKS
Naar andere websites en blogs met vrijeschoolachtergronden; vakken; lesvoorbeelden enz

MEETKUNDE
alle artikelen

MENSKUNDE EN PEDAGOGIE
alle artikelen

MINERALOGIE
alle artikelen

MUZIEK
alle artikelen

NATUURKUNDE
alle artikelen

NEDERLANDSE TAAL
alle artikelen

NIET-NEDERLANDSE TALEN
alle artikelen

ONTWIKKELINGSFASEN
alle artikelen

OPSPATTEND GRIND
alle artikelen

OPVOEDINGSVRAGEN
alle artikelen

PLANTKUNDE
alle artikelen

REKENEN
alle artikelen

RELIGIE
alle artikelen

REMEDIAL TEACHING
[1]  [2]

SCHEIKUNDE
Alle artikelen

SCHILDEREN
Alle artikelen

SCHRIJVEN – LEZEN
alle artikelen

SOCIALE DRIEGELEDING
alle artikelen
hierbij ook: vrijeschool en vrijheid van onderwijs

SPEL
alle artikelen

SPRAAK
spraakoefeningen
spraak/spreektherapie [1]    [2] 

STERRENKUNDE
alle artikelen

TEKENEN
zwart/wit [2-1]
over arceren
[2-2]
over arceren met kleur; verschil met zwart/wit
voorbeelden
In klas 6
In klas 7
Bordtekenen [1]
Bordtekenen [2]

VERTELSTOF
alle artikelen

VOEDINGSLEER
7e klas: alle artikelen

VORMTEKENEN
alle artikelen

VRIJESCHOOL
Niet elders gerubriceerd: alle artikelen

Alle onderwijs moet inzicht in het leven geven
Auschwitz en Gaza 2025
Ahriman en/in het onderwijs;
Grafische vormgeving bij Steiner
Interviews met oud-leerlingen
Is het alles goud wat er blinkt….?
Kritiek op de vrijeschool
Kunstzinnige vormgeving van een klaslokaal
Naamgeving en schrijfwijze vrijeschool;
Ochtendspreuk;
Organische architectuur;
Steiner lezen?
Uitgangspunten vrijeschool;
Vrijeschool en antroposofie;
Vrijheid van onderwijs;  
Worden wie je bent

.
EN VERDER:

geschiedenis van het Nederlandse onderwijs, een kleine schets

karakteriseren i.p.v. definiëren

(school)gebouw
organische bouw [1]     [2-1]    [2-2]

In de trein
onderwijzer Wilkeshuis over een paar ‘vrijeschoolkinderen’ in de trein
.

VRIJESCHOOL in beeld: bordtekeningen; schilderingen, tekeningen, transparanten enz.
voor klas 1 t/m 7; jaarfeesten; jaartafels

Deze blog wordt/werd bekeken in:

Afghanistan; Albanië; Algerije; Amerikaans-Samoa; Andorra; Angola; Argentinië; Armenië; Aruba; Australië; Azerbeidzjan; Bahama’s; Bahrein; Bangladesh; Belarus; België; Benin; Bolivia; Bosnië en Herzegovina; Brazilië; Brunei; Bulgarije; Burkina Faso; Burundi; Cambodja; Canada; Caribisch Nederland; Chili; China, Congo Kinshasa; Costa Rica; Cuba; Curaçao; Cyprus; Denemarken; Dominicaanse Republiek; Duitsland; Ecuador; Egypte; Estland; Ethiopië; Europese Unie; Finland; Filipijnen; Frankrijk; Frans-Guyana; Gambia; Georgië; Gibraltar; Griekenland; Ghana; Guadeloupe; Guatemala; Guyana; Haïti; Honduras; Hongarije; Hongkong; Ierland; IJsland; India: Indonesië; Isle of Man; Israël; Italië; Ivoorkust; Jamaica; Japan; Jemen; Jordanië; Kaapverdië; Kameroen; Kazachstan; Kenia; Kirgizië; Koeweit; Kroatië; Laos; Letland; Libanon; Liberia;  Libië; Liechtenstein; Litouwen; Luxemburg; Macedonië; Madagaskar; Maldiven; Maleisië; Mali; Malta; Marokko; Martinique; Mauritius; Mexico; Moldavië; Monaco; Mongolië; Montenegro; Myanmar; Namibië; Nederland; Nepal; Nicaragua; Nieuw-Zeeland; Nigeria; Noorwegen; Oeganda; Oekraïne; Oman; Oostenrijk; Pakistan; Panama; Paraguay; Peru; Polen; Portugal; Puerto Rico; Qatar; Réunion; Roemenië; Rusland; Saoedi-Arabië; Senegal; Servië; Sierra Leone; Singapore; Sint-Maarten; Slovenië; Slowakije; Soedan; Somalië; Spanje; Sri Lanka; Suriname; Syrië; Taiwan; Tanzania; Thailand; Togo; Tsjechië; Trinidad en Tobago; Tunesië; Turkije; Uruguay; Vanuatu; Venezuela; Verenigde Arabische Emiraten; Verenigde Staten; Verenigd Koninkrijk; Vietnam; Zambia; Zuid-Afrika; Zuid-Korea; Zweden; Zwitserland’ (156)

..

VRIJESCHOOL – Rudolf Steiner over pedagogie(k) GA 300B – Vergadering 11 sept.1921

.

Zie ‘het woord vooraf‘

Bij de gegeven antwoorden is in het Duits telkens de naam van Steiner gegeven.
Ik heb dat niet gedaan, zolang er geen verwarring kan ontstaan.
De voetnoten die in de uitgave op aparte bladzijden staan, v.a. blz. 300, heb ik direct bij het verwijzende woord toegevoegd.

In deze vergadering gaat het over:

Leerboeken zijn (in die tijd, en nu?) niet best. Maar je kan ze beter maken door de manier waarop je ze gebruikt <1>
Huiswerk <2>
10e klas kunstgeschiedenis <3>
Wiskunde 9e, 10e klas <4>

RUDOLF STEINER

.

Konferenzen mit den Lehrern der Freien Waldorfschule in Stuttgart

1919 bis 1924

Zweiter Band

Das dritte und vierte Schuljahr

Vergaderingen met de leerkrachten van de vrije Waldorfschool in Stuttgart

Band 2

Het derde en vierde schooljaar

Van de vergaderingen die de leerkrachten van de eerste vrijeschool in Stuttgart hielden, zijn verslagen bewaard gebleven van díe vergaderingen waarbij Rudolf Steiner aanwezig was.

GA 300B

Konferenz vom Sonntag 21. Sept 1921, 17 Uhr

Vergadering van zondag 21 sept. 1921, 20u

Blz. 37

Dr. Steiner: Die Schule beginnt am 13. Es wäre notwendig, daß wir uns zuallererst, nachdem jetzt die Zahl der Lehrkräfte vermehrt ist, noch einmal über den Schulplan beraten. Nun, gehen wir die Klassen durch. Haben Sie einen Lehrplan hier? Danach können wir uns richten.
Es wird definitiv festgestellt, wer in jeder Klasse den Hauptunterricht geben
soll.

De school begint op de 13e. Nu het aantal docenten is toegenomen, is het noodzakelijk dat we nog eens overleggen over het lesrooster. Laten we de klassen eens langslopen. Heb je hier een leerplan? Dat kunnen we als leidraad gebruiken. We moeten definitief vaststellen wie in elke klas het hoofdonderwijs gaat verzorgen.

Dr. Steiner: Nun würde zuerst die Wiedererrichtung der Hilfsklasse in Betracht kommen. Die ist notwendig. Es fragt sich nur, wer sie übernimmt. Ich wäre sehr froh, Dr. Schubert, wenn Sie diese Hilfsklasse übernehmen würden. Glauben Sie nicht, daß Sie sterben werden, wenn Sie Ihre alte Klasse nicht mehr haben?

Ten eerste moeten we overwegen om de hulpklas opnieuw in te voeren. Dat is noodzakelijk. De vraag is alleen: wie gaat dat doen? Het zou me zeer verheugen, Dr. Schubert, als u de leiding over deze klas op u zou willen nemen. U zal toch niet meteen doodgaan alleen omdat u de oude klas niet meer hebt?

Dr. Schubert: Habe ich es schlecht gemacht?

Heb ik mijn werk dan zo slecht gedaan?

Dr. Steiner: Nein, die Kinder sind sehr angeregt worden. — Dann würde ich meinen, daß Dr. Kolisko eintritt für Dr. Schubert mit Geschichte in den drei obersten Klassen.

Nee, de kinderen werden juist enorm gestimuleerd. — Verder stel ik voor dat Dr. Kolisko de taak van Dr. Schubert overneemt en geschiedenis gaat geven in de drie hoogste klassen.

Ich würde es gerne haben, wenn Dr. Schwebsch in den letzten drei Klassen (8., 9., 10.) eine Art ästhetischen Unterricht, Kunstunterricht, geben würde, so daß zu den bisherigen drei Lehrern für den Hauptunterricht in den oberen Klassen Dr. Schwebsch käme, der da Ästhetik unterrichten würde. Wir haben es zum Teil besprochen. Das würde nicht fortlaufend sein. Das würde ein Unterricht sein, der sich hineingliedert durch einige Wochen. Sie würden sich abwechseln, zu viert.

Ik zou graag willen dat dr. Schwebsch een vorm van esthetisch onderwijs – kunstonderwijs – verzorgt voor de laatste drie klassen (de 8e, 9e en 10e klas). Dit zou betekenen dat dr. Schwebsch zich bij de drie docenten voegt die momenteel de hoofdonderwijslessen in de bovenbouw verzorgen, om daar esthetica te doceren. We hebben dit al enigszins besproken. Het zou geen doorlopende cursus voor het hele jaar zijn, maar veeleer een onderdeel van het curriculum dat gedurende een aantal weken wordt aangeboden. De vier docenten zouden elkaar hierin afwisselen.

X.: Das hätte zur Folge, daß einer von uns eine Zeitlang frei wäre.

X: Dat zou betekenen dat een van ons tijdelijk vrij zou zijn.

Dr. Steiner: Das macht nichts. Für die oberen Klassen ist das eine
Notwendigkeit.
Jetzt müssen wir die Sprachen durchnehmen.
Es wird über die Verteilung des neusprachlichen Unterrichts gesprochen.

Dat doet er niet toe. Voor de bovenbouw is dit een noodzaak. Laten we nu kijken naar het talenonderwijs.
(Er volgt een discussie over de verdeling van het onderwijs in moderne talen.)

Dr. Steiner: Im Lateinischen und Griechischen sollte Dr. Schubert die jüngeren Kinder übernehmen. Dann würde ich Fräulein Dr. Röschl bitten, den übrigen lateinischen und griechischen Unterricht zu besorgen. Wie wir ihn besorgen, darüber will ich noch reden.

Wat Latijn en Grieks betreft, zou dr. Schubert de jongere leerlingen onder zijn hoede moeten nemen. Ik wil dr. Röschl vervolgens vragen om het overige onderwijs in Latijn en Grieks op zich te nemen. De precieze invulling daarvan bespreek ik later nog.

X.: Ist es nicht erwünscht, daß man die Schüler für Lateinisch und Griechisch
den Klassen entsprechend zusammennimmt?

 X: Zou het niet beter zijn om de leerlingen voor Latijn en Grieks in te delen op basis van hun respectievelijke leerjaar?

Dr. Steiner: Bei dem Kuddelmuddel kann das nur nach und nach erzielt werden. Wir können anstreben, daß wir bis zum 16., 17. Jahr eine Gleichmäßigkeit erreichen. Wir wollen das morgen um Zwei besprechen. Die im Lateinunterricht entlasteten Lehrer könnten in der Lehrerbibliothek helfen.
Es war heute die Rede davon, daß man einen Bibliothekar anstellen will, was ich für einen Wahnsinn halte. Wenn Sie sich damit beschäftigen, dann können Sie mit der ganzen Bibliothek fertig werden. Ich halte es für einen Wahnsinn. Das Ganze halte ich im Handumdrehen so in Ordnung, daß nichts vorkommt, in drei Stunden in der Woche.
Wir müssen trachten, ein wenig zu sparen in diesen Zeitläuften. Ich denke mir, das Lehrerkollegium tut gut daran, sich der Sache zu widmen. Wir können nicht eine solche Sache machen, einen Bibliothekar anzustellen, der mindestens ein Haus mit vielen Stockwerken haben müßte. Hier ist die Rede von einem phantasievollen Gebilde.
Ein Mensch wie der Dr. R., der würde 30 000 Mark kosten. Diese 30 000 Mark können Sie ersparen, wenn Sie Ihre Freistunden auf die Schnackerlbibliothek verwenden. Ich denke, daß es so am besten gehen wird; es handelt sich um das Rationelle.

Gezien deze verwarrende toestand kan de situatie slechts geleidelijk worden rechtgezet. We moeten ernaar streven om tegen de tijd dat de leerlingen 16 of 17 jaar oud zijn, een consistent niveau hebben bereikt. Laten we dit morgen om twee uur bespreken. Docenten die niet langer Latijn hoeven te doceren, zouden kunnen helpen in de docentenbibliotheek. Vandaag werd er gesproken over het aanstellen van een bibliothecaris – een idee dat ik pure waanzin vind. Als u zich inzet voor deze taak, kan u de bibliotheek prima zelf beheren. Ik herhaal: het is waanzin. Ik zou de hele boel in een handomdraai perfect op orde kunnen brengen – daarvoor is slechts drie uur per week nodig. In deze tijd moeten we streven naar zuinigheid. Ik denk dat het docentencorps er goed aan zou doen om dit op zich te nemen. We kunnen ons een dergelijke onderneming – het aanstellen van een bibliothecaris, waarvoor in feite een gebouw van meerdere verdiepingen nodig zou zijn om de collectie te huisvesten – simpelweg niet veroorloven. Het is niets meer dan een luchtkasteel. Iemand als dr. R. zou bijvoorbeeld 30.000 mark kosten. Die 30.000 mark kan u besparen door uw eigen vrije uren aan de bibliotheek te besteden. Ik geloof dat dit de beste aanpak is; het is simpelweg de meest rationele handelwijze.

Blz. 39

Vom 26. September bis zum 10. Oktober soll in Dornach der Theologenkurs stattfinden. Hahn, Uehli, Ruhtenberg, Mirbach werden hinfahren. Da müßte der freie Religionsunterricht ausfallen. Es müßte dafür eine andere Stunde gegeben werden. Es wäre zum Beispiel interessant, wenn Dr. Schwebsch frei wäre zu dieser Zeit, wenn er irgend etwas für dieses Alter angemessenes Geschichtliches oder Kunstgeschichtliches einfügen könnte. Es kann auch etwas anderes sein.
Ich würde nun bitten, die Dinge vorzubringen, die sich ergeben haben.

De theologiecursus staat gepland van 26 september tot 10 oktober in Dornach. Hahn, Uehli, Ruhtenberg en Mirbach zullen daarbij aanwezig zijn. Dit betekent dat de les in vrij godsdienstonderwijs moet komen te vervallen; er zal in de plaats daarvan een andere les moeten worden gegeven. Het zou bijvoorbeeld interessant kunnen zijn – mits dr. Schwebsch op dat moment beschikbaar is – als hij een onderwerp uit de geschiedenis of kunstgeschiedenis zou behandelen dat aansluit bij deze leeftijdsgroep. Of wellicht iets heel anders.
Ik wil u nu uitnodigen om eventuele punten in te brengen die bij u zijn opgekomen.

X.: Was für Lektüre könnte ich in der 7. Klasse einführen?

X.: Wat voor soort leesstof zou ik kunnen aanbieden voor de zevende klas?

Dr. Steiner: Wir können auf ein paar Neueingetretene nicht Rücksicht nehmen und deshalb die ganze Klasse zurückhalten. Diese weniger Fortgeschrittenen sind alles solche, die nicht ,,Christmas Carol” lesen können.

We kunnen niet de hele klas ophouden alleen om rekening te houden met een paar leerlingen die onlangs zijn ingestroomd. Deze minder vergevorderde leerlingen zijn namelijk niet in staat om “A Christmas Carol” te lezen.

Einer der neuen Lehrer: Dickens halte ich für viel zu schwer für diese Stufe.
Ob wir nicht im Sprachunterricht irgendein Lehrbuch einführen?

Een van de nieuwe docenten: Ik denk dat Dickens veel te moeilijk is voor dit niveau.
Zouden we misschien een leerboek voor taalonderwijs kunnen introduceren?

Dr. Steiner: Ich habe nichts dagegen, ein Lehrbuch einzuführen; die
Lehrbücher sind alle sehr schlecht. Die Klasse hat kein gemeinsames Band, das sie verbindet. Suchen Sie ein Lehrbuch und zeigen Sie es mir, wenn ich zurückkomme.
Die Sache mit Dickens — ich kann nicht zugeben, daß es so ist. In der 7. Klasse kann man ihn schon lesen. Sie können auch selbst eine
zusammenhängende Prosa auswählen; es ist nur beispielsweise angeführt gewesen. Es gibt einige ganz nette Schulausgaben für unsere Schulen. Es müßten natürlich in irgendeinem Lebensalter Proben gelesen werden.

Ik heb er geen bezwaar tegen om een ​​leerboek in te voeren; de huidige leerboeken zijn stuk voor stuk erg slecht. Het ontbreekt de lessen aan een rode draad die het geheel met elkaar verbindt. Zoek een leerboek uit en laat het me zien zodra ik terug ben. Wat betreft Dickens: ik kan me niet in dat oordeel vinden. Hij kan beslist al in de zevende klas worden gelezen. Het staat u bovendien vrij om zelf een samenhangende prozatekst te kiezen; mijn suggestie was slechts een voorbeeld. Er zijn voor onze scholen best behoorlijke schooluitgaven verkrijgbaar. Natuurlijk moeten leerlingen in een bepaalde fase van hun ontwikkeling ook fragmenten lezen.

X.. In der äußeren Schule fangen wir den Dickens in der 10. Klasse an.

 X.: In het reguliere onderwijs beginnen we pas in de tiende klas met het lezen van Dickens.

Dr. Steiner: Suchen Sie Proben, von denen Sie das Gefühl haben, daß Sie am besten zurecht kommen.

Kies fragmenten waar u zelf prettig mee kunt werken. 

X.: Ich wäre dankbar, wenn Herr Doktor etwas sagen würde über Rhythmik und Verslehre.

X.: Ik zou het op prijs stellen als u iets zou kunnen zeggen over ritme en versleer.

Dr. Steiner: Es ist schwierig, über einzelne Unterrichtsgegenstände einen Kurs abzuhalten. Wieso finden Sie nichts Vernünftiges?

Het is lastig om een ​​cursus te geven die zich op afzonderlijke vakonderdelen richt. Waarom kunt u zelf niets geschikts vinden?

X.; Das kann ich nicht konkretisieren.

X.: Ik kan niet precies aangeven waarom.

Dr. Steiner: Die Aufgabe ist die, daß die Kinder die Versmaße und

Het is de bedoeling dat de kinderen vertrouwd raken met versmaten

Blz. 40

Reimarten kennenlernen, daß Sie sie erst einmal kennenlernen. Die einzelnen Versmaße müssen aus dem Zusammenklang von Pulsschlag und Atmungsrhythmus begriffen werden. Das ist die Aufgabe. Daß Sie da nichts finden, das kann ich nicht zugeben. Es ist da nicht einzuwenden, daß die Bücher schlecht sind. Man macht sie halt gut, indem man sie verwendet.

en rijmvormen – simpelweg om ze te leren kennen. De verschillende versmaten moeten worden begrepen vanuit het samenspel tussen de hartslag en het ademhalingsritme. Dat is de opgave. Ik kan de bewering dat daar niets in te vinden zou zijn, niet accepteren. Het is geen geldig tegenargument om te zeggen dat de boeken slecht zijn; <1> je maakt ze juist goed door de manier waarop je ze gebruikt. <1>

X.: Ich wollte eine Frage stellen bezüglich des Unterrichts in der Algebra. Mir scheint es doch so, daß es gut wäre, wenn man den Schülern Hausaufgaben
gäbe. Hier tritt es besonders deutlich hervor, daß die Kinder zuhause etwas rechnen sollten.

X.: Ik zou graag een vraag willen stellen over het onderwijs in de algebra. Het lijkt mij zinvol om huiswerk op te geven – zeker bij dit vak is het duidelijk dat de kinderen thuis wat moeten rekenen.

Dr. Steiner: Wir müssen die Dinge in den Vordergrund stellen, die sich aus einer gesunden Pädagogik ergeben. Ein Hauptgrundsatz ist der, daß wir sicher sind, daß sie die Hausaufgaben machen, daß wir niemals es erleben, daß die Kinder sie nicht machen. Das Aufgabenstellen dürfte in keiner anderen Weise geschehen, als daß man weiß, die Kinder bringen aus einem gewissen Eifer die Aufgaben gelöst. Es müßte lebendiges Leben hineinkommen; es müßte so gemacht werden, daß die Aktivität erregt wird, daß nicht die innere Haltung der Kinder gelähmt wird. Zum Beispiel müßte es so gemacht werden, daß Sie, wenn Sie einen Stoff durchgenommen haben, etwa aus diesem Stoff hervorgehende Aufgaben so aufschreiben, daß Sie sagen:

<2> We moeten voorrang geven aan elementen die voortkomen uit een verantwoorde pedagogie. Een basisprincipe is dat we er zeker van moeten zijn dat de kinderen hun huiswerk ook daadwerkelijk maken; we mogen nooit in een situatie terechtkomen waarin ze dat niet doen. Opdrachten moeten alleen worden gegeven wanneer je erop kunt vertrouwen dat de kinderen ze met een zekere gretigheid zullen aanpakken om tot een oplossing te komen. Er moet sprake zijn van een levendige dynamiek; de aanpak moet aanzetten tot activiteit, in plaats van de innerlijke gesteldheid van de kinderen te verlammen. Wanneer je bijvoorbeeld een bepaald onderwerp hebt behandeld, zou je oefeningen kunnen formuleren die op die stof zijn gebaseerd – en deze op zo’n manier presenteren dat je zegt:

Morgen werde ich die folgenden Rechnungsoperationen behandeln —, und jetzt warten, ob die Kinder sich herbeilassen, diese Operation zuhause vorzubereiten. Einige werden sich finden, und andere werden dadurch den Eifer bekommen, das auch zu machen. Die Kinder sollen dazu veranlaßt werden, das, was sie für die Schule machen sollen, so zu machen, daß sie das selbst wollen. Es müßte aus dem Wollen der Kinder selbst herauskommen, daß sie von einem Tag zum anderen etwas tun.

Morgen zal ik de volgende rekenkundige bewerkingen behandelen – en dan zullen we zien of de kinderen zich thuis willen voorbereiden. Sommigen zullen dat ongetwijfeld doen, en anderen zullen door hun voorbeeld worden geïnspireerd om hetzelfde te doen. De kinderen moeten worden aangemoedigd om hun schoolwerk zo te benaderen dat ze het uit eigen beweging willen doen. Het zou vanuit de eigen wil van de kinderen moeten voortkomen dat zij hun taken van de ene op de andere dag uitvoeren.

X.: Übungen von Multiplikationen und so weiter, so etwas kann man auch
nicht aufgeben?

 X: Maar men kan toch niet zomaar afzien van oefeningen in vermenigvuldigen en dergelijke?

Dr. Steiner: Nur in dieser Form. Dieselbe Geschichte findet sich auch in anderen Fächern, und dann kriegen wir auch da eine ganze Menge von Aufgaben. Dann kriegen wir blasse Kinder. Dasjenige, was wir anstreben müssen, das ist, den Lehrstoff so zu bezwingen, daß wir außer der Schulstunde nichts brauchen.

Alleen in deze specifieke vorm. Hetzelfde principe geldt voor andere vakken; als we op elk gebied een groot aantal opdrachten zouden geven, zouden we uiteindelijk bleke, ziekelijke kinderen krijgen. Ons doel moet zijn om de leerstof zo te beheersen dat er buiten de schooluren geen werk meer hoeft te worden verricht.

X.: Dann wollte ich bitten, was man im Anschluß an die Mathematik nehmen
könnte?

X: Mag ik ook vragen wat er na de rekenlessen aan bod zou kunnen komen?

Dr. Steiner: Man könnte am Schluß bei Ermüdung übergehen zu

Tegen het einde, als de kinderen moe worden, zou je kunnen overgaan

Blz. 41

einem leichteren Üben. Nicht wahr, da können Sie das machen, was
Sie voraussetzen, was Sie von einer Hausarbeit verlangen wollen.

op een lichtere vorm van oefening. Hier kun je bijvoorbeeld het soort werk inpassen dat je anders als huiswerk zou verwachten of opgeven.

X.: Ich habe nicht den Eindruck gehabt, daß auch bei strengerer Anstrengung
in der Mathematik die Kinder ermüden.

X.: Ik heb niet de indruk dat de kinderen moe worden, zelfs niet wanneer ze voor zwaardere wiskundige uitdagingen komen te staan.

Dr. Steiner: Es ist trotzdem nicht wünschenswert, daß man zwei Stunden hindurch die Kinder in der gleichen Spannung erhält.
Man kann den Kindern raten, kann ihnen Anregungen geben, dies oder jenes zuhause zu machen, aber nicht in der Form, daß man die Anforderung stellt, daß sie es bringen; nicht als Zwang es verlangen.

 Toch is het niet wenselijk om kinderen twee uur achter elkaar in dezelfde staat van spanning te houden. Je kunt de kinderen wel suggesties aanreiken — hen aanmoedigen om thuis dit of dat te doen — maar niet op een manier die het tot een vereiste maakt of als verplichte taak oplegt. <2>

X.: Darf ich eine Direktive erbitten für den Ästhetikunterricht?

X.: Mag ik vragen om enige richtlijnen met betrekking tot het onderwijs in esthetica?

Dr. Steiner: Ich würde versuchen — es sind Kinder, die etwa zwischen dem vierzehnten und sechzehnten Jahre stehen —, ich würde versuchen, den Kindern an wirklichen Beispielen den Begriff des Schönen, der Kunst als solcher beizubringen; Metamorphosen des Schönen durch die Stilperioden hindurch: das Griechisch-Schöne, das Renaissance-Schöne und so weiter. Es ist von besonderer Bedeutung für dieses kindliche Alter, dasjenige, was sonst in einer abstrakten Form herangebracht wird, auszugestalten mit einer gewissen Konkretheit. Wenn man solche Ästhetiken wie die von Vischer und Carriere nimmt, das ist wirkliches Stroh in bezug auf die Begriffe.
Aber auf der anderen Seite veredelt es ungemein in bezug auf das Ideale, wenn das Kind in diesem Alter in die Möglichkeit versetzt wird, zu verstehen: Was ist das Schöne, was ist das Erhabene? Was ist das Komische, wie realisiert sich das Komische in der Musik, in der Dichtung? — Das Gemüt des Kindes ist in dieser Zeit noch nicht so, daß es mehr allgemeine Begriffe unkonkret aufnimmt. Und deshalb müßte man gerade in diesem Alter solche Dinge einführen, zum Beispiel: Was heißt deklamieren, was heißt rezitieren?

<3> Ik zou proberen – we hebben hier te maken met jongeren van ongeveer veertien tot zestien jaar – om hen het begrip van het schone, en van de kunst als zodanig, bij te brengen aan de hand van concrete voorbeelden. Ik zou de gedaanteverwisselingen van het schone door de verschillende stijlperioden heen laten zien: de schoonheid van de Griekse oudheid, de schoonheid van de renaissance, enzovoort. In deze levensfase is het van groot belang om begrippen die doorgaans abstract worden gepresenteerd, op een concrete wijze inhoud te geven. Werken over esthetiek, zoals die van Vischer of Carrière, zijn wat hun begripsmatige inhoud betreft niet veel meer dan een lege huls. Daarentegen werkt het enorm veredelend op een jongere van deze leeftijd om de kans te krijgen te doorgronden: wat is het schone? Wat is het verhevene? Wat is het komische, en hoe manifesteert het komische zich in muziek of poëzie? Op deze leeftijd is de geest van een jongere nog niet ingesteld op het opnemen van algemene begrippen in abstracte vorm. Juist daarom is het zinvol om dergelijke onderwerpen in deze specifieke fase aan de orde te stellen – bijvoorbeeld: wat betekent het om voor te dragen of te declameren?

Ich habe die Entdeckung gemacht, als ich über Deklamieren und Rezitieren vorgetragen habe, da hat die Mehrzahl der Menschen gar nicht gewußt, daß es einen Unterschied gibt; die Mehrzahl hat es nicht gewußt. Wenn Sie die Art nehmen, wie man griechische Verse vortragen muß, so ist das das Urbild des Rezitierens, weil es auf das Maß ankommt, auf Länge und Kürze, und auf entsprechendes Ausarbeiten. Wenn es aber auf Hoch- und Tiefton ankommt und man das ausarbeiten muß, was man zugrundelegen muß beim Nibelungenlied: das ist das Deklamieren. Wir haben das an einem Beispiel erhärtet, bei dem dies ein kühner (feiner?) Unterschied ist, bei der ersten Gestalt von Goethes ,,Iphigenie”, die er dann umgearbeitet und zu

Tijdens een lezing over *declameren* en *reciteren* deed ik een ontdekking: de meeste mensen waren zich er niet eens van bewust dat er een verschil bestaat – ze wisten het simpelweg niet. Denk bijvoorbeeld aan de wijze waarop Griekse verzen moeten worden voorgedragen: dat is het archetype van *reciteren*, omdat het berust op het metrum – op lange en korte lettergrepen – en de nauwkeurige uitwerking daarvan. Wanneer de nadruk daarentegen ligt op toonhoogte – hoge en lage tonen – en deze tot hun recht moeten komen (zoals bijvoorbeeld bij het *Nibelungenlied*), dan spreken we van *declameren*. We illustreerden dit aan de hand van een voorbeeld – een geval waarin het onderscheid subtiel is – namelijk de eerste versie van Goethe’s *Iphigenie*, die hij
later herzag.

*In GA 281 niet vertaald

Blz. 42

ihrer römischen Gestalt gebracht hat. Die deutsche „Iphigenie” muß deklamiert, die römische rezitiert werden.

tot wat de ‘Romeinse’ versie zou worden. De Duitse *Iphigenie* moet worden *gedeclameerd*, terwijl de Romeinse versie moet worden *gereciteerd*. <3>

X.: Wenn wir uns mit Dr. Schwebsch eingliedern, da darf ich fragen, wie lange ungefähr für Ästhetikunterricht freigemacht werden muß?

X.: Als we onze aanpak inrichten volgens de lijnen die dr. Schwebsch heeft voorgesteld, mag ik dan vragen hoeveel tijd er ongeveer moet worden ingeruimd voor onderwijs in esthetiek?

Dr. Steiner: Es wäre ganz gut, es zu gleichen Zeiten zu verteilen.
Dadurch wird der Deutschunterricht entlastet.
Wir müssen uns etwas andere Begriffe aneignen. Denken Sie, die österreichischen Gymnasien haben in der 1. Klasse acht Stunden
Lateinunterricht. Das alles ist infolge eines furchtbar unrationellen
Unterrichts. Natürlich müssen wir uns bescheiden. Das Mathematische an österreichischen Gymnasien hat nur sehr wenig Stunden,
drei Stunden in der 4., 5. und 6. Klasse; in der 7. und 8. sind zwei Stunden. Wenn Sie dies in diesen Zeiträumen so durchnehmen, daß
der Stoff, den Sie durchnehmen, auf die Zeit in der richtigen Weise verteilt ist, dann werden die Kinder das allermeiste vom Unterricht
haben, was sie haben können. Das sind Kinder von fünfzehn bis sechzehn Jahren.
Wenn sie also bei Ihnen in der Geometrie der Lage durchkriegen die ersten Grundbegriffe bis zum Gesetz der Dualität mit der Perspektive, daß die Kinder perplex sind und staunen, und wenn sie dann von der neuen Dissertation für einige der Figuren Interesse kriegen, dann haben Sie alles erreicht, was Sie erreicht haben sollen. In der Deskriptive, da haben sie angefangen? 


Het zou het beste zijn om dat gelijkmatig over het lesrooster te verdelen.
Dit zal bovendien de druk op het onderwijs in de Duitse taal enigszins verlichten.
We moeten een ietwat ander begrippenkader hanteren. Bedenk dat leerlingen op Oostenrijkse *Gymnasien* (gymnasia) in het eerste jaar acht uur Latijn krijgen. Dat is volledig het gevolg van een uiterst inefficiënte onderwijsaanpak. Uiteraard moeten we hierin terughoudend zijn. Voor wiskunde is op Oostenrijkse *Gymnasien* maar heel weinig tijd beschikbaar: drie uur per week in het vierde, vijfde en zesde leerjaar, en twee uur in het zevende en achtste leerjaar. Als u het curriculum zo inricht dat de leerstof passend over de beschikbare tijd wordt verdeeld, zullen de kinderen het maximale uit hun onderwijs halen. Het gaat hier om leerlingen van vijftien à zestien jaar oud.
Als u hen bijvoorbeeld kunt inwijden in de fundamentele concepten van de projectieve meetkunde — tot aan het dualiteitsprincipe toe — op zo’n manier dat de leerlingen zowel verbijsterd als vol verwondering achterblijven, en als u vervolgens hun belangstelling voor bepaalde meetkundige figuren kunt aanwakkeren, dan hebt u alles bereikt wat u zich had voorgenomen.
Wat betreft beschrijvende meetkunde — was dat het punt waar u mee begon?

Dr. Steiner: Dann nehmen Sie es nochmal durch; die Mechanik bis zum Wurf, die einfachen Maschinen, mit der Trigonometrie. Der Wurf ist besser, wenn Sie ihn mit Gleichungen behandeln. Werden die Kinder die Gleichung einer Parabel verstehen? Wenn man sie im konkreten Fall entwickelt, braucht man nicht darauf einzugehen. Die ganze Wurfbehandlung hat, pädagogisch gewertet, erst ihr Wesentliches darin, daß die Kinder die Parabelgleichung haben, und die Gesetzmäßigkeit der Parabel verstehen. Diese Koinzidenz von der Realität mit der mathematischen Ausgleichung (Gleichung?), das ist gerade das, was man anstreben muß. „Die Philosophie beginnt mit dem Staunen”, das ist zum Teil falsch. Beim Unterrichten muß man das Staunen am Ende eines Kapitels erregen; beim Philosophieren steht es am Anfang. Die Kinder müssen zum Staunen hintendiert werden.
 
<4> Loop het dan nog eens door – de mechanica die voorafgaat aan het werpen, de eenvoudige werktuigen en de goniometrie. Het verschijnsel van de vlucht van een projectie laat zich beter begrijpen wanneer men het benadert via vergelijkingen. Zullen de kinderen de vergelijking van een parabool kunnen vatten? Als men deze ontwikkelt binnen een concrete context, is het niet nodig om lang stil te staan ​​bij de abstracte theorie op zichzelf. Vanuit pedagogisch perspectief ligt de werkelijke waarde van het bestuderen van de beweging van een projectie daarin dat de kinderen zelf tot de paraboolvergelijking komen en de wetmatigheden begrijpen die aan een parabool ten grondslag liggen. Deze samenkomst van fysieke werkelijkheid en wiskundige formulering – dat is precies waar men naar moet streven. Het idee dat “filosofie begint met verwondering” is slechts ten dele juist. In het onderwijs moet men ernaar streven om aan het einde van een lesonderdeel een gevoel van verwondering op te roepen; in de filosofie staat die aan het begin. Kinderen moeten naar een staat van verwondering toe worden geleid. <4>
 
Blz. 43

Sie müssen etwas haben, was sie ganz in Anspruch nimmt. Man muß ihnen begreiflich machen, daß es etwas ist, vor dessen Großartigkeit selbst ein Novalis auf den Knien liegen würde.
Namentlich möchte ich ermahnen alle diejenigen, die mit Zeichnen zu tun haben, Baravalles Dissertation recht gründlich zu studieren.
Ich habe mich auf die verschiedenste Weise bemüht, daraufhinzuweisen. Am Kongreß lagen die Dinge da. Diese Dinge sind auch für die Ästhetik außerordentlich wichtig in der Dissertation von Baravalle. Jeder sollte sich damit beschäftigen. Auch der Handarbeitsunterricht vor allen Dingen, der kann ganz tief beeindruckt werden von der Dissertation von Baravalle. Ganz gewiß ist vieles darin, was man gewinnen kann dafür, wie ein Halskragen, ein Gürtel, ein Strumpfband geformt werden muß nach den Prinzipien dieser Sache. Halskragen, Gürtel und Strumpfband.
Solch eine Sache wie die von Baravalle — der soll nicht hochmütig werden —, solch eine Sache, wie diese Dissertation, die ist vor allen Dingen für die Waldorflehrer von ganz fundamentaler Bedeutung, weil es das Überführen des Mathematischen ins bildhaft Vorstellungsgemäße zeigt und sehr erleichtert.

Ze hebben iets nodig dat hen volledig in beslag neemt. Het moet hun duidelijk worden gemaakt dat dit iets van zo’n pracht is, dat zelfs een Novalis er op zijn knieën voor zou vallen.
In het bijzonder zou ik iedereen die zich met tekenen bezighoudt, willen aanmoedigen om de dissertatie van Baravalle zeer grondig te bestuderen.
Ik heb op verschillende manieren geprobeerd hier de aandacht op te vestigen.
Het materiaal was tijdens het congres beschikbaar. De dissertatie van Baravalle bevat inzichten die ook voor de esthetica buitengewoon belangrijk zijn.
Iedereen zou zich erin moeten verdiepen. Vooral het handwerkonderwijs zou door de dissertatie van Baravalle* diepgaand beïnvloed kunnen worden.
Het biedt zeker veel aanknopingspunten voor het ontwerpen van voorwerpen zoals kragen, riemen of kousenbanden, gebaseerd op de principes die erin worden uiteengezet— kragen, riemen en kousenbanden.
Een werk als dat van Baravalle — waarbij men wel moet oppassen niet arrogant te worden — is van fundamenteel belang, zeker voor vrijeschoolleerkrachten,
omdat het de overgang van het wiskundige domein naar dat van de levendige, verbeeldingsrijke voorstelling aantoont en aanzienlijk vergemakkelijkt.
 

Das könnte man erweitern.
Dasselbe, was er für die Formen gemacht hat, das läßt sich ähnlich auch für die Farben machen und sogar für die Tonwelt. Für die Tonwelt finden Sie manche kleinere Ansätze in Goethes Skizze von einer Tonlehre in meinem letzten Bande der Kürschner- und Weimarer Ausgabe. Diese Tabelle ist ungeheuer inhaltsvoll. Und die Farbenlehre läßt sich auch in diesem Sinne behandeln.

Dit zou nog verder kunnen worden uitgewerkt.
Dezelfde benadering die hij op vormen toepaste, kan op vergelijkbare wijze worden toegepast op het gebied van klank – en zelfs op dat van kleur. Wat het gebied van klank betreft: u vindt enkele eerste aanzetten in Goethe’s schets voor een theorie van de toon, die is opgenomen in het laatste deel van zowel de Kürschner- als de Weimar-editie van zijn verzamelde werken. Dit overzicht is buitengewoon rijk aan inhoud. Ook de kleurenleer kan vanuit dezelfde geest worden benaderd.

X.: Es läßt sich vielleicht eine Parallele herstellen in der sinnlich-sittlichen Seite der Tonwelt. Die Farbenempfindung folgt der Anordnung im Spektrum.
Alles, was ins Blaue geht, entspricht den Kreuz-Tonarten, das andere den B-Tonarten.

X.: Misschien zou er een parallel getrokken kunnen worden met betrekking tot de zintuiglijk-morele dimensie van het gebied van klank. De waarneming van kleuren volgt de ordening zoals die in het spectrum te vinden is. Alles wat neigt naar de blauwe kant van het spectrum correspondeert met toonsoorten met kruisen, terwijl de andere kant correspondeert met toonsoorten met mollen.

Dr. Steiner: Das würde ein schönes Thema sein.

Dat zou een mooi onderwerp zijn.

X.: Beim Anschauen der beiden Spektren taucht eine Parallele auf.

X.: Wanneer men beide spectra beschouwt, komt er een parallel naar voren.

Dr. Steiner: Der Gedanke ist fast richtig. Man muß überall die bloße Analogie vermeiden.
Ich möchte jetzt noch eines sagen in Anknüpfung an das, was ich schon gesagt habe, was eine anthroposophische Note noch anschlagen möchte für Sie. Das ist dies: Ich habe Ihnen gesagt, es ist gut, sich mit der Dissertation Baravalles zu befassen. Ich möchte erwähnen, daß es überhaupt im allgemeinen aus okkulten Untergründen heraus für die Belebung des Unterrichts in allen Fächern eine große Bedeutung hat, wenn ein lebhaftes Interesse

Blz. 44

vorhanden ist für Arbeiten, die aus dem Lehrerkollegium heraus geleistet werden.

Dat idee klopt vrijwel. Men moet echter altijd voorzichtig zijn om niet in louter analogieën te vervallen.
Ik wil daar nog één punt aan toevoegen, voortbouwend op wat ik al heb gezegd – iets wat voor u een antroposofisch perspectief opent. Het is dit: ik noemde al dat het zinvol zou zijn om kennis te nemen van de dissertatie van Baravalle. Meer in het algemeen wil ik opmerken dat het – vanuit occulte fundamenten bezien – van groot belang is voor de vernieuwing van het onderwijs in alle vakgebieden, wanneer er een levendige belangstelling bestaat voor het werk dat door de docenten zelf wordt voortgebracht.

Dies ist außerordentlich wichtig; es belebt das ganze Lehrerkollegium, wenn ein richtiges Interesse genommen wird an Originalarbeiten der Mitglieder des Lehrerkollegiums. Das ist ja auch der Gedanke, der zugrundeliegt den Programmaufsätzen der verschiedenen Schulen, aber er ist jetzt schon ganz korrumpiert. Es sollte jedes Jahr eine Programmabhandlung erscheinen. Gerade mit einer solchen Programmabhandlung sollte sich das ganze Lehrerkollegium befassen. Das ist tatsächlich so, daß spirituelle Kräfte, die im Lehrerkollegium sind, das Lehrerkollegium tragen durch die Gegenseitigkeit des innerlichen wissenschaftlichen Erlebens. Man sollte nicht (vereinzelt?) die Dinge absolvieren; es sollte gegenseitige Teilnahme da sein. Nun ist natürlich hier durch das lebendige Auftreten schon ein großes gegenseitiges Interesse vorhanden. Aber da ist die Voraussetzung, daß noch viele solche geheimnisvolle Arbeiten machen. So möchte ich ermahnen, daß diese Arbeiten fruchtbar werden für die anderen.

Dit is buitengewoon belangrijk; het werkt verkwikkend voor het gehele docentencorps wanneer er oprecht belangstelling wordt getoond voor het oorspronkelijke werk dat door de leden ervan wordt verricht. Dit is in feite het onderliggende idee van de ‘programma-essays’ [wetenschappelijke verhandelingen] die van oudsher door diverse scholen werden gepubliceerd – al is die praktijk inmiddels nogal ontaard. Er zou elk jaar een dergelijk essay moeten verschijnen, waarbij het gehele docentencorps betrokken is. De waarheid is dat de geestelijke krachten binnen een docentencorps worden gevoed door het onderling delen van een innerlijke, wetenschappelijke ervaring. Men moet dergelijke inspanningen niet in isolement ondernemen; er hoort sprake te zijn van een gedeelde betrokkenheid. Gezien de levendige wijze waarop men hier met elkaar omgaat, bestaat er al een grote mate van wederzijdse belangstelling. Het uitgangspunt is echter dat nog veel meer individuen zich aan dergelijk diepgaand en grondig werk zouden moeten wijden. Ik wil u daarom aanmoedigen om ervoor te zorgen dat deze inspanningen ook voor anderen vruchtbaar worden.

X.: Es war vor längerer Zeit wegen eines Turnlehrers gesprochen worden.

X.: Enige tijd geleden was er sprake van een gymleraar.

Dr. Steiner: Herr Baumann hat mir gesagt, daß die Sache des Turnlehrers nicht in Betracht kommt, weil wir kein Lokal haben. Wenn
das Lokal da ist, dann wird Englert auch da sein.

De heer Baumann heeft mij laten weten dat de kwestie rond de gymleraar op dit moment niet kan worden voortgezet, omdat de noodzakelijke faciliteiten ontbreken. Zodra die faciliteiten beschikbaar zijn, zal ook Englert erbij zijn.

X.: Er hat geschrieben, daß er für diese Sache nicht in Betracht käme, er ist in Norwegen.

X.: Hij schreef dat hij niet in aanmerking zou komen; hij is zich in Noorwegen.


Dr. Steiner: Für das nächste halbe Jahr haben wir nicht den geringsten Bedarf. Da muß er halt warten, bis sich etwas anderes ergibt.
Man muß sich bemühen, daß die Knaben geschickter werden. Es ist unmöglich, über das Turnen etwas zu sagen, weil Baumann nicht da ist.

We hebben de komende zes maanden absoluut niemand nodig. Hij zal simpelweg moeten wachten tot er zich iets anders voordoet.
We moeten ons inspannen om de jongens te helpen bekwamer te worden. Over de gymnastiek valt niets te zeggen, aangezien Baumann hier niet is.

Es wird gesprochen über den öffentlichen Kongreß in Stuttgart vom 29. August bis 6. September „Kulturausblicke der anthroposophischen Bewegung”.

Er wordt gesproken over het openbare congres in Stuttgart, dat plaatsvond van 29 augustus tot 6 september  “Culturele perspectieven van de antroposofische beweging”.


Dr. Steiner: Der Kongreß ist so gut gelungen, daß er weit über die Möglichkeiten hinausging. Der Kongreß ist ausgezeichnet gelungen.
Aber die Sonntagsversammlung, die Mitgliederversammlung vom 4. September, war so kläglich. Sie war das Kläglichste, was man sich denken kann. Die Dreigliederungs-Ortsgruppenversammlung war noch kläglicher. Man hätte gedacht, daß da gerade die hervorgetreten wären, die das Leben der Anthroposophie erneuern, die neues Leben hineinbringen wollen. Sonntag hätte sich das zeigen müssen.


Het congres was zo’n succes dat het alle verwachtingen ver overtrof. Het is buitengewoon goed verlopen.
De bijeenkomst op zondag echter – de ledenvergadering van 4 september – was werkelijk erbarmelijk. Het was de meest troosteloze aangelegenheid die men zich maar kan voorstellen. De bijeenkomst van de lokale groepen voor de ‘sociale driegeleding’ was nog treuriger. Men had mogen verwachten dat degenen die het leven van de antroposofie willen vernieuwen – degenen die haar van nieuwe levenskracht willen voorzien – bij die gelegenheid naar voren zouden zijn getreden. Zondag was het moment waarop dat duidelijk had moeten worden.

Blz. 45

Daß da viel gewollt worden ist, das können Sie sicher sein. Fast in allen Löchern sind die Leute zusammengesessen und haben Konferenzen abgehalten. Aber das Ganze ist nicht an die Oberfläche getreten. Es wäre ja gerade wünschenswert gewesen, daß es an die Oberfläche getreten wäre. Hoffentlich geht die weitere Entwickelung besser.

Je kunt ervan uitgaan dat er een sterke intentie achter zat. Mensen dromden samen in allerlei hoeken en gaten en voerden overleg. Toch is de hele zaak nooit aan het licht gekomen. Sterker nog, het was zeer wenselijk geweest als het wel aan het licht was gekomen. Hopelijk zullen toekomstige ontwikkelingen beter verlopen.

 

GA 300B: inhoudsopgave

Rudolf Steiner: alle artikelen op deze blog

Menskunde en pedagogie: alle artikelen

Opvoedingsvragen: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: alle beelden

.

3646-3435

.

.

.

.

VRIJESCHOOL – Sinterklaas (33-2)

.

In [33-1] werd de vraag besproken of ouders liegen als ze hun kind(eren) in Sinterklaas laten geloven.

Psychiater Esther van Fenema, de Telegraaf 09-11-2026
.

Fantasiewereld

Tekst in blauw van mij.

Ze begint ermee dat ouders weleens tegen hun kinderen liegen – voor hen een soort leugentjes om bestwil: om snel van iets, het gezeur o.i.d. af te zijn.

‘En we liegen dus ook massaal over het bestaan van Sinterklaas. Dat is interessant, want we proberen kinderen juist op te voeden met een bepaald moreel besef over eerlijkheid en waarheid. Hoe valt dat met elkaar te rijmen?’

Mevrouw van Fenema heeft op de vrijeschool gezeten want ze vertelt dat ze iedere dag een sprookje – hetzelfde – kreeg voorgelezen. Dat was niet saai: in tegendeel:

‘iedere dag werd het verhaal groter en rijker in mijn hoofd.

Alles ging daar leven: bossen, rivieren, de sprookjesfiguren:  Mijn fantasie kwam tot bloei.

En dan ziet zij ‘een van de allermooiste vermogens van de menselijke geest‘: het kunnen creëren van werelden die niet bestaan: waarin we kunnen spelen, eindeloos dwalen en soms verstoppen als het nodig is.

Dan  signaleert ze dat de gelegenheid om dit als kind te kunnen doen, steeds meer onder druk komt te staan. Kinderen krijgen een wereld voorgeschoteld die al ‘hapklaar’ is, de fantasiewereld is al voor ze ingevuld. Je hoeft je nauwelijks nog iets voor te stellen.

En dan volgt er iets dat je op deze blog ook in verschillende artikelen kan vinden: dat fantasie niet iets is om uit de realiteit te vluchten, maar dat je die nodig hebt, om iets nieuws scheppen dat er nog niet is: fantasie als voorstellingskracht voor de toekomst.

“Ik zie veel kunstenaars in mijn praktijk en voor sommigen was hun creativiteit vroeger de enige manier om een onveilige thuissituatie het hoofd te bieden. Door op hun kamer te verdwijnen in de muziek bijvoorbeeld als hun ouders elkaar de hersenen insloegen.’

Natuurlijk ziet Mevrouw van Fenema ook dat kinderen moeten leren zien wat waar of onwaar is, maar dat is voor haar niet hetzelfde als ‘een mysterie’ afpakken.’

Hier hebben we niet te maken met ‘bewuste misleiding’, maar met ‘een verhaal tot leven brengen’

“Sinterklaas vertegenwoordigt voor mij dan ook een wereld waarin het ónmogelijke even mogelijk wordt.
Waarin een paard over de daken kan lopen.
Sinterklaas met een stoomboot uit Spanje komt en jij als kind dat hongerige paard een wortel via je schoen kan geven in ruil voor cadeautjes.

Dat is toch een fantastisch gevoel!?

En die harde werkelijkheid, die komt toch wel.’

.

Zie op deze blog o.a. Sinterklaas bestond écht
                                      Sint-Nicolaas bestaat niet

Teleurstelling wordt of is – naar blijkt – met dit verhaal voorkomen:

Hoe Sinterklaas stierf en toch voortleefde

Sint-Nicolaas: alle artikelen

Jaarfeesten: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: Sint-Nicolaas

.

3645-3434

.

.

.

.

VRIJESCHOOL – actueel: advent

.

advent wordt met een kleine letter geschreven

advent: alle artikelen

.

VRIJESCHOOL – actueel: Sint-Nicolaas

.

Hoe voorkom je dat kinderen teleurgesteld zijn, wanneer Sint-Nicolaas niet blijkt te bestaan. Een poging om dit te voorkomen: Sint-Nicolaas (28)

Sint-Nicolaas: alle artikelen

Sint en Nicolaas moeten beide met een hoofdletter worden geschreven en er moet een koppelteken tussen.

Ook wanneer je afkort; dan moet er achter St  ook een punt: St.-Nicolaas.

Sinterklaas moet ook met een hoofdletter wanneer het om de ‘echte’ gaat.

Sprekend over de hulpklazen:  sinterklazen.

In samenstellingen heeft sinterklaas een kleine letter: sinterklaasavond; sinterklaasgedicht enz.

Sint-Nicolaas houdt zijn hoofdletters in samenstellingen: Sint-Nicolaaskerk
bordtekeningen, transparanten enz.

VRIJESCHOOL  in beeld: Sint-Nicolaas     jaartafel

 

 

 

 

 

 

 

.

 

 

 

 

 

 

 

.

VRIJESCHOOL – actueel: Kerstspelen

.

Kerstspelen: alle artikelen

.

Antrovista: archief V.O.K    over de Kerstspelen

.

Tineke’s doehoek

.

VRIJESCHOOL – actueel: Kerstmis

.

Kerstmis: alle artikelen

Het woord ‘Kerstmis’ heeft een hoofdletter, omdat het de naam van een religieus feest is. Ook de Kerstman, (die ene die op de Noordpool woont, niet die in het winkelcentrum); het Kerstkind en de Kerstster (van Bethlehem) krijgen een hoofdletter, omdat het namen zijn. Alle andere woorden met ‘kerst’ krijgen in de officiële spelling geen hoofdletter, ook het woord ‘kerst’ zelf niet d.w.z. volgens de spelling van het Groene Boekje.
Zie ook ‘Onze taal‘

.

.

VRIJESCHOOL – actueel – Driekoningen

.

Driekoningen: alle artikelen

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

.

VRIJESCHOOL – Mededeling – Sociale driegeleding – agenda/activiteiten

.

‘SOCIALE DRIEGELEDING’

Website

Nummers van tijdschrift Driegonaal

Een zekere rust én betrokkenheid: dat zijn ingrediënten om de ontwikkelingen in de wereld te kunnen volgen. Inzicht en verbondenheid zijn ingrediënten om te weten wat ons te doen staat. En dan nog de moed om samen in beweging te komen.
Op www.socialedriegeleding.nl proberen we je hiertoe te inspireren!

Nieuwsbrief sociale driegeleding

 

Sociale driegeleding: alle artikelen op deze blog

Vrijheid van onderwijs: alle artikelen

.

.

 

 

 

VRIJESCHOOL – Mededeling Nationale Vertelschool

.

Save the Dates: Vooruitblik naar het najaar!
Nieuwe voordrachten, workshops en ontmoetingen

Kom alvast in de stemming met onze najaarsprogrammering

AGENDA
Historische verhalen
20 november: Historische verhalen
Het schrijven van historische verhalen (Hengelo)
Aanmelden »

Vertelstof: alle artikelen

.

.

.

.

VRIJESCHOOL – Sinterklaas (33-1)

.
Imme Drost, Trouw, 25-11-2023
.

Liegen over Sinterklaas, is dat schadelijk voor onze kinderen?

Bijna allemaal doen we eraan mee: het geloof in Sinterklaas. Sommige filosofen vinden het een bedrog dat moet stoppen. Maar is het wel een leugen?

Met een heus journaal en medewerking van onderwijzend personeel, allerhande media, winkeliers en ouders houden we het bestaan van Sint-Nicolaas voor jonge kinderen in stand. Tot zo’n beetje het zevende levensjaar, dan valt de gemiddelde Nederlander van zijn geloof.

Godsdienstpsycholoog Joke van Saane was zes toen haar oudere zus haar voorzichtig inwijdde in het mysterie. “Ze liet me goed naar een Sinterklaas-lp-hoes kijken, met Zwarte Piet erop. Toen zag ik het ook: dat-ie geen zwarte handen had.”

Zo werd ze onderdeel van het complot, vertelt Van Saane. “Ik mocht het sinter-klaasgeloof van mijn jongere zusje overeind gaan houden. Het bijzondere, magische van die leeftijd is dat ik trots was dat ik wist hoe het zat, en tegelijkertijd met mijn kleine zusje een beetje kon blijven meegeloven.”

Voor Van Saane, nu hoogleraar godsdienstpsychologie en rector van de Universiteit voor Humanistiek, was het geen schok. Maar hoe zit het met al die andere grote en kleine kinderen die op zeker moment het ‘complot’ van schoen en wortel gingen doorzien? Was dat een traumatische gebeurtenis, een goeie les voor een leven vol tegenslagen, of een vrolijk toneelstuk?

Die vraag is tamelijk oud. De onderwijs-hervormer Dirk Daalder vroeg het studenten in 1938: wanneer en hoe heb je het verlies van het geloof in Sint-Nicolaas ervaren? Tachtig jaar later herhaalde de Rijksuniversiteit Groningen het onderzoekje. Wat hetzelfde was gebleven: kinderen krijgen rond hun zevende in de gaten hoe het écht zit met de sint en een deel voelt daar ‘teleurstelling, leegte, verdriet en verlies’ bij. Wat wel veranderd was: tegenwoordig hebben zes op de tien kinderen daar last van, anderhalf keer zoveel als in 1938.

Dat verschil valt goed te verklaren, zegt Van Saane. “Ten eerste waren kinderen vroeger meer gewend, teleurstellingen konden ze beter aan. Nu zijn ze snel slachtoffer. Ten tweede: onze wereld is veel rationeler geworden. Dingen zijn waar of niet waar.

De ruimte voor verbeelding, spel, het ongezegde, voor wat niet kan en toch wordt ervaren, is veel kleiner. Als je nu je sinterklaasgeloof kwijtraakt, is dat een groter verlies dan vroeger.”

Waarna Van Saane in rijmvorm de lof van de goedheiligman zingt:

Laat Sinterklaas alsjeblieft in leven /Hoe leren we anders vrees en beven?

Juist dit feest hebben we nodig, licht Van Saane toe. “Om in de ruimte van de verbeelding te leren wat je gedrag is, wie je zelf bent, wat dat grote boek betekent en wat ontzag inhoudt voor wat groot is en misschien wel heilig, zonder dat het veel consequenties heeft. Het is een van de weinige, prachtige plekken om dat op te doen. In onze te rationele tijd is dit een oase van de verbeelding. Hou de sint dus in leven.”

Dat staat haaks op het denken van de nog altijd invloedrijke Duitse filosoof Immanuel Kant. In 1797 schreef hij het essay ‘Over het vermeende recht op een leugentje uit mensenliefde.’
Volgens hem hoor je je zo te gedragen, dat jouw gedrag de norm voor iedereen kan zijn.

Een leugentje ondergraaft in wezen alle communicatie, dus is liegen nooit toegestaan, zelfs niet bij vrees voor eigen lijf en goed. Dan is het nog veel ernstiger als je de verklede buurman ‘Sinterklaas’ noemt en daar collectief allerhande bedrog aan op hangt.

Kants strenge ethiek gaat menigeen te ver, bijvoorbeeld omdat ze wrede gevolgen kan hebben. Toch snijdt zijn ethische kritiek hout, schrijft de Nijmeegse politiek filosoof Mathijs van de Sande op het filosofenblog Bij Nader Inzien. “Want de jongste generatie groeit op in een wereld waarin ‘de waarheid’ onder druk komt te staan. ‘Fake news’, schaamteloos liegende politici, en een wildgroei aan samenzweringstheorieën maken dat zowel ons kritisch denkvermogen als ons vertrouwen in de medemens structureel op de proef worden gesteld.”

Van de Sande was trouwens ontgoocheld toen hij de ware aard van Sinterklaas ontdekte. “Ik voelde me bedonderd. Mijn (groot)ouders, leraren, media: iedereen had al die tijd samengespannen om me in de waan te laten over iets dat helemaal niet bestond.”

De vierkante veroordeling van dat ‘samenspannen’ vindt steun in een artikel van twee psychologen in The Lancet Psychiatry -A Wonderful Lie (2016). De strekking is dat ‘de magische kant van de kersttraditie’ – het geloof in Santa Claus – een ‘zwarte zijde’ heeft. Meer leugen dan schoonheid dus. Het bedrog kan het kinderlijk moreel kompas in ontwikkeling ‘blijvend beschadigen’. En: ‘Ook als het om iets leuks gaat kan liegen tegen kinderen het vertrouwen in ouders ondermijnen. Als ouders hierover zo overtuigend en lang kunnen liegen, waar liegen ze dan nog meer over?’

Dat beaamde de Vlaamse wetenschapsfilosoof Maarten Boudry in De Morgen. We stappen te makkelijk over het sinterklaastoneel heen, terwijl het toch een ‘georganiseerde leugen’ is. “Kinderen worden jaar op jaar bedrogen en voorgelogen door zowat iedereen die ze vertrouwen. Hun lichtgelovigheid wordt schaamteloos uitgebuit, hun kritische vragen worden met smoesjes afgewimpeld.”

Staak de verlakkerij die Santa Claus heet, betoogt de Amerikaanse hoogleraar godsdienstfilosofie David Kyle Johnson al jaren. In Psychology Today legde hij uit waarom. De kerstmanleugen genereert wantrouwen en bevordert ‘goedgelovigheid’. Wat slecht is voor een kritische burger in wording. Johnson noemt het zelfs een ‘belangrijke factor in de achteruitgang van de Amerikaanse beschaving’.

De vernietigende filosofenkritiek gaat voorbij aan het gegeven dat in A Wonderful Lie wordt gewaarschuwd voor de mogelijke gevolgen voor een beperkte groep kinderen, niet voor alle. Daarom wilde hoofdauteur Chris Boyle, zei hij in een vraaggesprek met The Guardian, niet de straat op gaan om te folderen tegen de Kerstman. Sterker nog, als hij zelf kinderen had gehad had hij het vermaledijde spel gewoon meegespeeld.

Daarmee zijn de scherpe kantjes van Kants kritiek eraf. Toch blijft de kern van zijn bezwaar tegen liegen overeind: eigenlijk mag het niet. En juist dat hindert Joke van Saane. “Het maakt voor kinderen tot een jaar of tien helemaal niet uit of iets waar is of niet. Ook sprookjes kunnen ze makkelijk in het gewone leven inpassen, dat loopt door elkaar. Pas vanaf die leeftijd leer je als kind logische verbanden zien, wat letterlijk is en wat figuurlijk.”

Als je al vindt dat mensen nooit mogen liegen, dan geldt dat voor kinderen vanaf, zeg, twaalf jaar, zegt Van Saane. “Die kunnen abstract denken en snappen causaliteit. Maar op die leeftijd zijn ze al van hun sinterklaasgeloof gevallen. Daarvóór is van voorliegen geen sprake en telt het bezwaar van Immanuel Kant dus niet.”

Ook het risico op het verstoren van de morele ontwikkeling of op het beschadigen van het vertrouwen tussen ouders en kinderen wuift Van Saane weg. “Dat laatste is in pathologische gevallen een gevaar, bij een slechte hechting, maar dat is hoogst uitzonderlijk.”

Van Saane ziet wel een ander probleem: bij kinderen die opgroeien in gelovige gezinnen. “Niet omdat ze een deel van hun geloof, namelijk in Sinterklaas, moeten opgeven en vervolgens het onderscheid met de rest van hun geloof- in Jezus of God – niet meer kunnen maken. Maar omdat ze vanaf een bepaalde leeftijd gedwongen kunnen worden om te geloven wat evident niet waar is. Dan lezen ze in de Kijk dat de aarde niet in zes dagen geschapen is, 6000 jaar geleden. Als ze dat dan toch moeten geloven, vind ik dat gevaarlijke, opgelegde fictie.”

Waar iedereen het wel over eens is, is dat één facet van de decembertraditie niet te verdedigen valt. Het gaat dan om de rol van Kerstman of Sinterklaas als hulp in de opvoeding. Beter gezegd: om de inzet van die fictie voor het dresseren van kinderen.

In de Amerikaanse traditie is daar een nieuw speeltje voor: de elf on the shelf. Dit Kabouter Puntmuts-achtige knuffeltje, bedacht in 2005, wint snel aan populariteit. Zittend op een plank houdt hij jou in de gaten. Net voor Kerstmis vliegt hij naar de Noordpool om Santa Claus te vertellen over je goede en foute gedrag. Aan de hand van het klikbericht besluit de Kerstman of je cadeautjes krijgt, en zo ja, dure of goedkope.

In de Nederlandse en Vlaamse sinterklaastraditie kunnen het boek van de sint, diens afluisterpiet en de juten zak met ‘Spanje’ erop dezelfde disciplinerende rol vervullen. In het lied Zie ginds komt de stoomboot is dit bondig samengevat: ‘Wie zoet is krijgt lekkers, wie stout is de roe’.

Het kan een effectief dreigmiddel zijn, weten ouders die kinderen in de opwinding van de winterfeesten wat willen dempen en sturen. Met zulke ouders maakt psycholoog Boyle korte metten. “Je zet als ouder in de stress je kinderen onder druk, en dat is niet de beste opvoedmethode. We hebben het hier over een mythisch wezen dat beslist over of jij wel of geen cadeautjes krijgt.” Filosoof Johnson is nog stelliger. Zwaaien met iets lekkers of met de roe is ‘lui opvoeden’ en geeft een kind de verkeerde morele instructie, namelijk dat het zich goed moet gedragen uit eigenbelang. “Kinderen horen juist te leren dat je het goede doet omdat het goed is, niet om een beloning te krijgen of straf te ontlopen.”

Joke van Saane deelt dat bezwaar. “Dit is het enige kwalijke aspect van de sinterklaas- of kerstmantraditie. Ouders moeten uitleggen en in gesprek gaan over wat goed is en wat niet. Dat mag je niet uitbesteden aan een externe autoriteit, een poppetje op een plank, het boek van Sinterklaas of God. Zo leer je een kind namelijk geen afwegingen te maken hoe het kan kiezen tussen goed en fout, en wat de nuances zijn. Het is zwart of wit – lekkers of de roe. Daar zit niets tussenin. Het is een mal die een goede opvoeder niet past. Dat deugt ethisch niet.”

Zie op deze blog o.a. Sinterklaas bestond écht
                                      Sint-Nicolaas bestaat niet

Teleurstelling wordt of is – naar blijkt – met dit verhaal voorkomen:

Hoe Sinterklaas stierf en toch voortleefde

Sint-Nicolaas: alle artikelen

Jaarfeesten: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: Sint-Nicolaas

.

3644-3433

.

.

.

.

 

VRIJESCHOOL – Rudolf Steiner – Opvoedkunst – voordracht 1 – alle artikelen

.

Voordracht 1
de bladzijden verwijzen naar de vertaling van 2020

Een kleine uitleg over de indeling in paragrafen:
Het eerste cijfer verwijst altijd naar de voordrachtenvolgorde in de uitgave. [1-
Het tweede cijfer is het onderwerp van de beschouwing, aangegeven met het bladzijnummer en een korte inhoudsomschrijving. [1-1]
Het derde cijfer [1-1-1] geeft een uitbreiding aan van de inhoud van [1-1]
Wanneer je de gang door de voordracht wil volgen, hoef je de uitbreidingen niet per se te lezen. De volgorde door de voordracht is dus de reeks [1-1] [1-2] [1-3] enz.
Als kleur: rood.

[1-1] Blz. 19 t/m 26
Bescheidenheid; ‘onze tijd’; wereldorde; harmoniseren; leerstof als middel; schrijven, conventie, letterbeeld, hoofd-drukletter, allerfysieks, half-fysiek, bovenfysiek, – met uitvoerige verwijzingen naar andere voordrachten; lezen – analytisch-synthetisch.

 

Algemene menskunde: alle artikelen

Menskunde en pedagogie: alle artikelen

Rudolf Steiner: alle artikelen op deze blog

Vrijeschool in beeld: alle beelden

.

3643-3432

.

.

.

.

VRIJESCHOOL – Rudolf Steiner – Opvoedkunst – voordracht 1 (1-1)

.

OPVOEDKUNST
.

GA* 294         De Duitse uitgave heeft als toevoeging ‘Methodisch-didactisch’

In het Nederlands vertaald: Opvoedkunst – het hart van de vrijeschool.

De voordrachten die Steiner hield, hadden tot doel uiteen te zetten wat vrijeschoolpedagogie omvat.
Van 21 augustus tot en met 6 september 1919 volgden de leerkrachten voor de te beginnen school deze cursus die, naast de in de morgen gehouden voordrachten GA 293 [1], ook nog bestond uit de over de rest van de dag verdeelde cursussen (GA 294) [2] en (GA 295) [3]

De tekst in groen is van Steiner; in zwart is de vertaling. In blauw is mijn tekst.
<en cijfer> zijn ankers van linkverwijzingen.

Voordracht 1, Stuttgart 21 augustus 1919

Blz. 7  vert.  19

Een enkele keer kom je bij kritiek op de vrijeschool weleens tegen dat de leerkrachten (soms ook de leerlingen) wordt verweten dat ze een zekere hooghartigheid zouden uitstralen ‘dat hun visie op kinderen en pedagogie veel beter zou zijn dan wat elders in het onderwijsveld wordt gedacht en gepraktiseerd.’
Als dit al zo zou zijn, kom je dit bij Steiner niet tegen: in tegendeel, wanneer hij spreekt over de vrijeschoolmethode, valt het woord ‘bescheidenheid’:

Bescheidenheid

Auch zu diesen Vorträgen möchte ich eine Art von Einleitung sprechen, denn auch in der eigentlichen Methode, die wir anzuwenden haben, werden wir uns in aller Bescheidenheit unterscheiden müssen von den Methoden, die sich heute aus ganz andern Voraussetzungen herausgebildet haben, als denjenigen, die wir machen müssen. Wahrhaftig nicht deshalb werden sich die Methoden, die wir anwenden, von denjenigen unterscheiden, die bisher eingehalten worden sind, weil wir aus Eigensinn etwas Neues oder Anderes haben wollen, sondern weil wir aus den Aufgaben unseres besonderen Zeitalters werden erkennen sollen, wie eben der Unterricht wird verlaufen müssen für die Menschheit, wenn sie ihren Entwickelungsimpulsen, die ihr einmal von der allgemeinen Weltenordnung vorgeschrieben sind, in der Zukunft wird entsprechen sollen.

Ook bij deze voordrachten wil ik graag een inleidend woord spreken, want ook wat de specifieke methodiek betreft die wij moeten hanteren, zullen we ons in alle bescheidenheid moeten onderscheiden van de methodes die tegenwoordig vanuit heel andere uitgangspunten ontwikkeld zijn dan de onze. En dat onze methodes anders zijn dan de traditionele, berust werkelijk niet op het feit dat wij uit eigenzinnigheid iets nieuws of iets anders willen, maar op het feit dat wij uit de uitdagingen van onze tijd zullen moeten aflezen hoe het onderwijs gestalte moet krijgen – wil de mensheid haar eigen ontwikkelingsimpulsen, die haar nu eenmaal door de algemene wereldorde zijn voorgeschreven, in de toekomst kunnen vervullen.

Over deze ‘bescheidenheid’ in de ‘Algemene menskunde’. <2>

‘Onze tijd’

Bij ‘de uitdagingen van onze tijd’ is dat de tijd van 1919, vlak na het beëindigen van de 1e Wereld Oorlog.
Steiner was in die tijd ook zeer actief met zijn idee van de ‘driegeleding van het sociale organisme’ waarmee hij hoopte ‘vrijheid-gelijkheid-broederschap’ in de maatschappij te ontwikkelen.
Op deze blog staan daar verschillende artikelen over die bovenstaande nader uitwerken en verduidelijken: sociale driegeleding: alle artikelen.

Dus die nieuwe methode die Steiner hier het licht doet zien, komt er niet omdat hij ‘eens iets anders wil’, maar is het gevolg van ‘deze tijd’ die dan een veel grotere tijdspanne blijkt te zijn dan alleen 1919. 
Het is – dat vinden we in de ‘Algemene menskunde’ in de 1e voordracht op (vert) blz. 19, hier nader uitgewerkt. <1>

Daar wordt verwezen naar ‘onze tijd’ – in Steiners woorden ‘het 5e na-Atlantische tijdperk’ – beginnend na de middeleeuwen – hij noemt soms 1413 – een tijd die gekenmerkt wordt door een toenemend materialisme, waarbij ‘de geest’ steeds meer verdwijnt, d.w.z. niet meer begrepen wordt.

In vele voordrachten gaat Steiner in op het ‘verdwijnen van de geestelijke wereld uit de beleving van de mens’ als noodzakelijk proces is. 
Maar ook dat de mens de ‘weg naar de geest weer moet vinden’ wil aarde en mensheid geen ‘vroegtijdige dood sterven’.

Wereldorde

Hij gebruikt hier het woord ‘wereldorde’.
Ook in deze voordracht op blz. 22 (vert. 33) waar het een ‘goddelijke’ wereldorde wordt genoemd.

In GA 297A/122 is sprake van een ‘morele goddelijke wereldorde’; een ‘natuurlijke’.

In GA 304A/42 roept hij de leerkracht op een ‘vertegenwoordiger van de wereldorde’ te zijn voor het opgroeiende kind; op blz.93 is sprake van een ‘goddelijk-geestelijke’ wereldorde.
Ook nog in een enkele andere pedagogische voordracht wordt hierover gesproken.

Het is dus de wereld van de geest, de geestelijke wereld – voor Steiner net zo’n realiteit als de materiële wereld. 
Om met of in deze geestelijke wereldorde dagelijks te werken – hier concreet in onderwijs en opvoeding – gaat het erom die geest te leren kennen en ervanuit te handelen:

‘we zullen moeten aflezen hoe het onderwijs gestalte moet krijgen’.

Harmoniseren

Nu wordt de blik weer op het kind gericht: 

Wir werden vor allen Dingen einmal in der Handhabung der
Methode uns bewußt sein müssen, daß wir es mit einer Harmonisierung
gewissermaßen des oberen Menschen, des Geist-Seelenmenschen, mit
dem körperleiblichen Menschen, mit dem unteren Menschen zu tun
haben werden.

In de allereerste plaats zullen wij ons bij de toepassing van onze methode ervan bewust moeten zijn dat het zal moeten gaan om een harmonisering zogezegd van de bovenste mens, de geestzielenmens, met de lichamelijk-lijfelijke mens, de onderste mens. °

De vertaling heeft hier een voetnoot:
de bovenste mens, de geestzielemens, met de lichamelijk-lijfelijke mens, de onderste mens: Steiners woordkeus hier sluit aan bij de eerste voordracht van
Algemene menskunde, waarin hij op een losse manier twee dubbele begrippen hanteert voor de twee zijden van de mens: de ‘geestziel’ of ‘zielengeest’
enerzijds en het ‘lichamelijk-lijfelijke’ of ‘lijfelijk-lichamelijke’ (Körperleib resp. Leibeskörper) anderzijds. Het eerste dubbele begrip verwijst duidelijk naar de nauwe verbinding tussen de geest en de ziel van de mens; het tweede verwijst naar de verbondenheid van het fysieke (körperliche) aspect van het lichaam met het etherische, van levenskracht doortrokken (leibliche) aspect ervan.

Over de begrippen hierboven genoemd: zie ‘Algemene menskunde’ [1-7-1]
In dit artikel ook een nadere uitwerking van dit ‘harmoniseren’.

Nu volgen er gezichtspunten t.a.v. de leerstof, de vakken, die volkomen nieuw waren toen Steiner ermee kwam, maar die ook uniek zijn gebleven in de ruim 100 jaar dat de waldorfpedagogiek, de vrijeschoolpedagogiek bestaat: 

Leerstof geen doel, maar middel

dat de leerstof gezien kan worden als een hulp bij de genoemde harmonisering van de ‘boven- en ondermens’ of de ‘geestzielenmens, met de lichamelijk-lijfelijke mens’.

Sie werden ja die Unterrichtsgegenstände nicht so zu verwenden haben, wie sie bisher verwendet worden sind. Sie werden sie gewissermaßen als Mittel zu verwenden haben, um die Seelen- und Körperkräfte des Menschen in der rechten Weise zur Entwickelung zu bringen.

U zult namelijk de leerstof niet moeten gebruiken op de manier waarop dat tot nu toe gebeurd is. U zult de leerstof in zekere zin moeten gebruiken als een middel om de krachten van de ziel en van het lichaam op de juiste manier tot ontwikkeling te brengen.

Daher wird es sich für Sie nicht handeln um die Überlieferung eines Wissensstoffes als solchen, sondern um die Handhabung dieses Wissensstoffes zur Entwickelung der menschlichen Fähigkeiten.

Dat betekent dat u erop gericht bent niet zozeer kennis als zodanig over te dragen, maar die kennis te hanteren als een middel om menselijke capaciteiten te ontwikkelen.

Ook dit gezichtspunt was nieuw en is nieuw gebleven. De niet-vrijescholen zijn in hoge mate instituten van kennisoverdracht. 

Hier kan makkelijk een misverstand ontstaan: je zou de conclusie kunnen trekken dat ‘kennis’ voor de vrijescholen niet belangrijk zou zijn: in tegendeel: de kinderen moeten van alles leren, tot kennis komen.
De essentie is: hoe komen ze tot of aan die kennis en wanneer.

En soms zie je aan ‘voorbeelden uit de vrijeschool’, bv. via Pinterest, dat ook daar de overdracht van  kennis – wat Steiner hier ‘Wissenstoff’ – ‘weet-leerstof’ –  noemt plaatsvindt.
Als concreet voorbeeld: iets over bijen.
Wanneer er sprake is van een ‘bijenperiode’ is dat in wezen ‘heemkunde voor klas 2.’
Aan dit vak stelt Steiner bijzondere eisen, o.a. dat wat er over en uit ‘het heem’ wordt verteld, met daarbij duidelijke aanwijzingen voor de leeftijdf ‘voor’ en ‘na’ het negende levensjaar. zie bv. zijn  voorbeelden

In dit artikel wordt hier verder op ingegaan. Zie ook Steiners vertelling over het viooltje.

De feitenkennis over de bij op deze manier is hier niet de bedoeling. Wél bv. na het 9e jaar.

(En het handschrift – als voorbeeld…….)

Hier zijn we meer bij de 2e klas:

Dit kan onmogelijk in een 2e klas. Hier past m.i. Steiners opmerking over de ‘Wissensstoff’. (Wel mooi geschreven!)

Leerstof

Dan volgt ‘de leerstof’.
We konden al weten dat voor Steiner – die o.a. de mens als 7-ledig wezen zeer gedetailleerd en precies beschrijft – ook ‘leerstof’ niet zomaar ‘leerstof’ is.

Allereerst beschrijft hij het schrijven en lezen als iets ‘conventioneels’:

Da werden Sie vor allen Dingen unterscheiden müssen zwischen jenem
Wissensstoff, der eigentlich auf Konvention beruht, auf menschlicher
Übereinkunft – wenn das auch nicht ganz genau und deutlich gesprochen ist -, und demjenigen Wissensstoff, der auf der Erkenntnis der allgemeinen Menschennatur beruht.

U zult daarbij in de eerste plaats onderscheid moeten maken tussen kennis die eigenlijk op conventie berust, op afspraken die men gemaakt heeft – ook al is
dit niet heel precies en duidelijk uitgedrukt – en kennis die berust op inzicht in het wezen van de mens.

De woorden waarmee Steiner vervolgt, staan hier
Ik heb in ditzelfde artikel uitspraken hierover uit andere voordrachten daarbij gezet.

Schrijven, rekenen en het kunstzinnige

Blz. 9   vert. 20

Die Schrift der Menschen ist durch die Tätigkeit, durch die Konvention der Menschen auf dem physischen Plan entstanden. Die Geister haben gar kein Interesse daran, dieser physischen Konvention sich zu fügen.

Het schrift van de mens is op het fysie­ke plan ontstaan door menselijk handelen en door conventie. De geestelijke wezens hebben er totaal geen belang bij zich naar deze fysieke conventie te richten.

Wanneer het om de geestelijke wereld en de geestelijke wezens gaat, is het altijd moeilijk daarmee concreet een verbinding te krijgen.

Also was Sie dem Kinde beibringen als Lesen und Schreiben, beruht auf Konvention; das ist etwas, was entstanden ist innerhalb des physischen Lebens.

Kort­om, het lezen en schrijven dat u een kind leert berust op conventie; het is ontstaan op het fysieke plan.

Nu noemt Steiner het rekenen en het kunstzinnige. Wat daarbij opvalt is, dat hij – evenals bij het schrijven – een verbinding legt met de geestelijke wereld: 

Etwas ganz anderes ist es, wenn Sie dem Kinde Rechnen beibringen.
Sie werden fühlen, daß da die Hauptsache nicht liegt in den Zifferformen, sondern in dem, was in den Zifferformen von Wirklichkeit
lebt. Und dieses Leben hat schon mehr Bedeutung für die geistige Welt,
als was im Lesen und Schreiben lebt. Und wenn wir gar dazu übergehen, gewisse künstlerisch zu nennende Betätigungen dem Kinde beizubringen, dann gehen wir damit in die Sphäre hinein, die durchaus
eine ewige Bedeutung hat, die hinaufragt in die Betätigung des GeistigSeelischen des Menschen.

Iets heel anders is het als u het kind leert rekenen. U zult voe­len dat de hoofdzaak van het rekenen niet ligt in de vormen van de cijfers, maar in de realiteit die in deze vormen leeft. En deze realiteit heeft al meer betekenis voor de geestelijke wereld dan die van het lezen en schrijven. En gaan we er dan toe over een kind ook nog eens bepaalde kunstzinnig te noemen activiteiten aan te leren, dan komen we daarmee in een sfeer die zonder meer een eeuwige betekenis heeft, die reikt tot in de activiteit van de geest- ziel van de mens.

Zou het noemen van de geestelijke wereld te maken kunnen hebben met het feit dat Steiner zegt de het kind meeneemt in de slaap – naar de geestelijke wereld – wat het overdag gehoord, gezien, ervaren, beleefd heeft?

Hierboven was al sprake van: boven’- en ‘beneden-mens’ en nu komen er nog nieuwe karakteriseringen bij: fysiek, half-fysiek en boven-fysiek.

Die begrippen worden hier behandeld.

Daarna volgt een voorbeeld van het aanleren van een letter. Dat is, met voorbeelden uit andere voordrachten, hier aan de orde gekomen.

De tekst van de voordracht gaat hier – weer in ruimere context – verder.

Op blz. 23 (vert) volgt nu iets over ‘kunstzinnig onderwijs’ Daarover later meer.

De behandeling van schrijven en lezen gaat verder met de opmerking:

So werden wir herausholen aus dem zeichnerischen Element zuerst
die Schreibformen der Buchstaben, dann die Druckformen.

Zo zullen we vanuit het tekenen eerst de geschreven vormen
van de letters ontwikkelen, dan de gedrukte. 

°eerst de geschreven vormen van de letters ontwikkelen, dan de gedrukte: In het
zojuist gegeven voorbeeld gebruikte Steiner de geschreven kleine letter
f (zie de tweede aantekening bij blz. 21) en lijkt hij dus uit te gaan van
letters die in het handschrift aan elkaar worden geschreven. Bij de volgende voorbeelden in deze cursus (zie de vijfde voordracht) gaat Steiner
op de hoofdlettervorm van ‘drukletters’, dus los geschreven letters, over.
Zie voor de huidige, Nederlandse, praktijk van het schrijfonderwijs in
vrijescholen o.m. A. Wijnbergh en P. van Meens*, Schrijven is het spoor van
een beweging, uitgave van de Begeleidingsdienst voor vrijescholen (www.
bvs-schooladvies.nl). *P. van Meurs
.

In dit artikel vind je talloze voorbeelden van de ‘kleine’ f, die onmiddellijk gevolgd wordt door de F.
Hier wordt dieper ingegaan op het aanleren van de drukletter.

Zie ook: 1e klas: schrijven en lezen

Blz. 12/13   vert.

Wir werden das Lesen aufbauen auf dem Zeichnen. Sie werden auf diese Weise
schon sehen, daß wir damit eine Saite anschlagen, mit der die kindliche Seele sehr gerne mitschwingen wird, weil das Kind dann nicht nur ein äußerliches Interesse hat, weil es zum Beispiel das, was es im Hauch hat, tatsächlich im Lesen und Schreiben zum Ausdruck kommen sieht.
Dann werden wir manches umkehren müssen im Unterricht. Sie werden sehen, daß wir das, was wir heute erreichen wollen im Lesen und Schreiben, natürlich nicht restlos in dieser Weise aufbauen können, wie wir das hier angedeutet haben, sondern wir werden nur die Kräfte erwecken können zu einem solchen Aufbau. Denn würden wir in dem heutigen Leben den ganzen Unterricht so aufbauen wollen, daß wir aus dem Zeichnen herausholen wollten das Lesen und Schreiben, dann würden wir damit die Zeit bis zum 20. Lebensjahr brauchen, wir würden nicht in den Schuljahren damit auskommen. Wir können das also zunächst nur im Prinzip ausführen und müssen dann trotzdem
weitergehen, aber im künstlerischen Element verbleiben.

We zullen het lezen opbouwen vanuit het tekenen. U zult dan zien dat we hiermee een snaar aanslaan waarmee de ziel van het kind graag meeresoneert,
omdat het kind dan niet enkel een uiterlijke interesse heeft, omdat het bijvoorbeeld de klanken die het met zijn adem vormt werkelijk bij het lezen en schrijven tot uitdrukking ziet komen.

Dan zullen we een aantal dingen moeten omdraaien in het onderwijs. U zult zien dat wij wat we met het lezen en schrijven willen bereiken, in deze tijd natuurlijk niet tot het eind toe zo kunnen ontwikkelen als dat hier is aangestipt; we kunnen alleen de krachten voor zo’n ontwikkeling wekken. Want zouden we in deze tijd
het hele onderwijs zo willen opbouwen dat we het lezen en schrijven uit het tekenen afleiden, dan zouden we bezig zijn tot de leerlingen twintig zijn, we zouden schooljaren tekort komen. We kunnen dat dus alleen in het begin principieel zo aanpakken en moeten dan toch verder gaan – maar wel kunstzinnig.

Toen ik in 1970 met mijn eerste 1e klas begon, keek ik vooral naar mijn oudere, meer ervaren collega’s en zag, wat het schrijven en lezen betreft, dat zij tamelijk lang over een aantal letters deden.
Ze gebruikten de tijd van schoolbegin tot kerst om een aantal medeklinkers en de klinkers aan te leren.
Daarmee werden dan, soms nog met de afgeslankte letterbeelden – een soort hiërogliefenschrift – woordjes geschreven en gelezen.
Er werd veel tijd ingeruimd voor vormtekenen als voorbereidend schrijven.
Er werd veel ritmisch bewogen op rijmpjes en versjes met de betreffende klanken; er werden veel spraakoefeningen gedaan:


In de loop van het schooljaar werd de rest van de medeklinkers aangeboden.
Pas in klas 2 kwamen de combinaties van au, ou, ng, sch enz.

Toen in 1957 Rusland de eerste kunstmaan, de Spoetnik 1, in een baan om de aarde bracht, werd dit in Amerika gevoeld als ‘wij lopen achter’.
Dat moest wel ontstaan zijn door de kwaliteit van het onderwijs.
De universiteiten wezen naar de hogere en middelbare scholen en deze op hun beurt naar het basisonderwijs. Dit kon niet verwijzen naar het kleuteronderwijs, want dat bestond in Amerika nauwelijks. Dus…..

Toen ontstond later voor de kleuters het tv-programma ‘Sesame Street’ waarin kinderen in een zeer korte tijd van alles werd geleerd op taal, lees- en rekengebied.
Door onderzoek werd vastgesteld dat zelfs kinderen van 18 maanden zouden kunnen leren lezen.
Dit is geen praktijk geworden, maar het ‘vroege’ leren begon een steeds prominentere plaats in te nemen.
In Nederland was het op zeker ogenblijk gewoonte dat kinderen van de eerste klas basisschool (groep 3) met Kerstmis moesten kunnen lezen.

Ook begin jaren 1970 was dit zo en ik prees me gelukkig nu met een onderwijsmethode te kunnen werken waarin haast en druk geen rol speelden.
In alle rust konden we de letters uit de beelden leren en langzamerhand leren lezen.

Nu lijkt dit heel anders.
Zeker, de kinderen zijn die afgelopen 60 jaar veranderd, wakkerder geworden; wellicht hoeft het niet zo geleidelijk aan te gaan als ik nog kon doen, maar wat je ’toen’ nog in de 2e klas deed, lijkt nu te gebeuren in de 1e, vóór de kerst.
Waarbij dus in dit opzicht de vrijeschool ‘regulier’ is geworden.

Ik vraag me af of je dan nog de rust hebt van beeld naar letter: hoeveel moet je er dan per week doen. Ik lees nu al: iedere dag één.
Is dat te rijmen met een ‘ademproces’, en belangrijker: hoe is dit voor het etherlijf – het ’tijdslijf’ – dat rond de tandenwisseling ‘gevoed’ moet worden met fantasie, ritme en gewoonte.
Het is op weg steeds meer de drager van het geheugen te worden. En moet dus ook sterker gemaakt worden.
Dat wordt het niet als de krachten van het intellect – voor de ‘Wissenstof” te veel eisen, roofbouw plegen.
De door veel vrijescholen, maar ook door opleiding en begeleidingsdienst omarmde methode ZLKLS, ia in wezen een gestructureerde methode van kennisoverdracht. Met bepaalde opvattingen uit de ‘Algemene menskunde’ – zie
dit artikel

De spellingscategorieën van bovengenoemde methode – creatief ‘gevrijescholiseerd’ – dat wel (handschrift geen mooi voorbeeld om na te bootsen!

Na een klein intermezzo vervolgt Steiner op blz. 23 (vert) over het lezen:

Hier te vinden.

Vanuit het motief ‘van het geheel naar de delen’ gaat Steiner nu over op rekenen.
Zijn opmerkingen daarover uit deze voordracht  vind je hier.
Meer opmerkingen [alle artikelen] over rekenen uit de andere pedagogische voordrachten.

Dan volgt een opmerking over ‘autoriteit’. Zie artikel.

Dann müssen wir uns ganz klar sein, daß wir immer zusammenwirken lassen wollen: Wollen, Fühlen und Denken.

 

Dan moet het ons zonneklaar zijn dat we altijd proberen willen, voelen en denken samen te laten werken. 
GA 294/7-15
Vertaald/19-26

Dit zal in een volgend artikel worden besproken (nog niet oproepbaar)

*GA= Gesamt Ausgabe, de boeken en voordrachten van Steiner

[1] GA 293
Algemene menskunde als basis voor de pedagogie
[2] GA 294
Opvoedkunst. Methodisch-didactische aanwijzingen
[3] GA 295
Praktijk van het lesgeven
(Slechts een klein deel is daar nu oproepbaar. Voor het verkrijgen van een gratis scan: mail vspedagogie (voeg toe eraan vast) apenstaartje gmail.com)

Schrijven en lezen: alle artikelen

Algemene menskunde: alle artikelen

Menskunde en pedagogie: alle artikelen

Rudolf Steiner: alle artikelen op deze blog

Vrijeschool in beeld: alle beelden

.

3642-3432

.

.

.

 

VRIJESCHOOL – De wereld is waar…….

.

Hoe WAAR is de wereld voor de opgroeiende mens vanaf 12 jaar?
Zie de inleidende gezichtspunten.

Waar kun je als leerkracht enthousiast over worden en als ideaal aan je leerlingen laten zien?

Je kan – dat overkwam mij bij het lezen van zo’n artikel – van binnen warm worden, je dankbaar voelen ‘dat er zulke mensen zijn’.

Iets positiefs ervaren: als we dat onze leerlingen eens konden meegeven.

Aardpeer – BD Grondbeheer info@bdgrondbeheer.

Thuishaven is helemaal vrij!

De campagne voor Thuishaven is succesvol afgerond! De 19 hectare grond is nu blijvend vrij van speculatie en financiële lasten. Een bijzonder resultaat, want deze grond kwam niet tot ons via een aankoop, maar werd geschonken door oprichter Jeroen van Steen.

Om die schenking mogelijk te maken, was € 220.000 nodig om de fiscale verplichtingen af te lossen. Dankzij alle lieve donateurs en een gulle gever die het laatste gat heeft gedicht, is het volledige bedrag nu opgehaald.

Een prachtig voorbeeld van hoe we samen grond uit de handel kunnen halen. En hopelijk ook een inspiratie voor andere grondeigenaren!

Jeroen gaf zijn grond terug aan de aarde

Twee jaar terug gaf Jeroen 19 hectare grond aan BD Grondbeheer. Dat doe je niet zomaar. Voor Jeroen van Steen was het een bewuste keuze om iets terug te geven en bij te dragen aan een ander systeem.

‘Ik bezit deze grond omdat ik geluk heb gehad in mijn leven. Het heeft me veel opgeleverd, maar dat klopt niet’.

Met zijn bijzondere gronddonatie wilde Jeroen niet alleen de grond van Thuishaven blijvend vrijmaken, maar ook andere grondbezitters inspireren om hetzelfde te doen.

Lees het hele verhaal
 
2506 134A7062 Thuishaven Henry Mentink kruien kl.jpg

Henry vond het laatste zetje voor Thuishaven

Vorig jaar maakte Henry Mentink er zijn persoonlijke missie van om drie boerderijen te helpen hun grond vrij te maken. Thuishaven was een van die drie plekken. Met zijn bijzondere manier van ‘geld toveren’ en een goed netwerk ging hij op zoek naar grote schenkers die wilden bijdragen aan vrije grond. Zo wist hij een gulle gever te vinden die het laatste gat dichtte. 

Daarmee kwam de schenking van de 19 hectare grond door Jeroen van Steen definitief rond. We spraken Henry over zijn zoektocht, zijn missie en waarom hij al jaren zijn eigen weg bewandelt in de strijd voor een andere economie. 

Lees het interview
 
1507 Peet & Elza_7165 kl.jpg

De Kromme Lepel op 99%: help jij de laatste meters vrij te maken?

Het is bijna zover! De campagne voor De Kromme Lepel staat op 99%. Nog iets meer dan € 5.000,- en dan is ook deze grond helemaal vrij! Help je ons met het sprintje naar de finish? 

In het Brabantse Lepelstraat werken Peet en Elza de Krom al sinds 1988 aan hun tuinderij De Kromme Lepel. Wat begon als een gangbaar tuinbouwbedrijf, groeide uit tot een kleurrijke biodynamische oase waar groenten, aardbeien en bloemen groeien en volop ruimte is voor vogels en insecten. 

Peet en Elza zien zichzelf niet als eigenaar van de grond, maar als tijdelijke hoeders ervan. Daarom willen ze dat deze 10,66 hectare ook in de toekomst beschikbaar blijft voor biodynamische landbouw. Samen met BD Grondbeheer maken ze de grond blijvend vrij van speculatie.

Doe mee en maak De Kromme Lepel helemaal vrij!

Doneer
 
2610 134A2456 Herenboeren Gorinchem Wilma Dirk Jan_kl.jpg

Een nieuwe boerderij op weg naar vrije grond

We hebben er weer een mooi stuk grond om vrij te maken bij! De grond van Herenboeren Gorinchem is officieel bij de notaris gepasseerd en maakt nu deel uit van het portfolio van BD Grondbeheer. 

Een mooie mijlpaal voor dit jonge voedselinitiatief, waar een enthousiaste groep leden samen werkt aan een eetbare oase op de klei van Gorinchem.

Dat betekent dat we ons weer gaan voorbereiden op een campagne om de grond blijvend vrij te maken. Naar verwachting gaat deze in 2028 van start. En dat is niet de enige nieuwe plek waar we naartoe werken: ook in 2027 laten we jullie kennismaken met nieuwe boerderijen waarvoor we campagne gaan voeren. Daarover later meer!

Ontmoet Herenboeren Gorinchem
Kromme lepel.png

Vrije grond voor 

De Kromme Lepel

Doneer

Aardpeer

Samen voor Grond

Campagnes

Boeren

Over Aardpeer

info@aardpeer.nl

www.aardpeer.nl

BD Grondbeheer

Doneer een stukkie grond

Campagnes

Boeren

Over BD Grondbeheer

info@bdgrondbeheer.nl

www.bdgrondbeheer.nl

 

De wereld is waar: alle artikelen via [9-5]

Vanaf klas 7 biedt de voedingsleerperiode aanknopingspunten. Hier een reeks artikelen.

Sociale driegeleding: alle artikelen

Algemene menskunde: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: alle artikelen

.

.

.

.

VRIJESCHOOL – Euritmie in de 1e zevenjaarsfase (‘Kind danst’ 11)

.

Angelika en Kurt Gach

.

Over de bewegingsontwikkeling van het jonge kind: perspectieven voor euritmie
.

Inleidende opmerking:
Op 18 mei 1974 vond in Hamburg een werkbijeenkomst plaats – georganiseerd door de regionale kring van Noord-Duitse vrijeschoolkleuterscholen – over het onderwerp “Fundamentele en methodologische aspecten van euritmielessen voor jonge kinderen (3–6 jaar)”.
Suse König bracht voor deze bijeenkomst een aantal vragen in, die als volgt kunnen worden samengevat: Hoe ontwikkelen en differentiëren de individuele bewegingspatronen van een kind zich naarmate het etherlichaam zich tijdens de eerste zevenjarige periode begint te ontplooien?
En hoe kunnen deze patronen vervolgens worden waargenomen, begrepen en beoordeeld als basis voor euritmie met kinderen?

De onderstaande tekst is een herziene versie van een lezing over dit onderwerp, gehouden door dr. med. Angelika Gach in haar hoedanigheid als euritmiste.

1. Menselijke perspectieven:

In de derde voordracht van de Arnhemse voordrachtenreeks, “Menskunde, pedagogie en cultuur” (17–24 juli 1924),* beschrijft dr. Rudolf Steiner hoe de fysieke organisatie van het kind tijdens de eerste zevenjaarsperiode de skeletstructuur vormgeeft. Tegelijkertijd geeft het geest-zielenwezen van het kind zich – via waarneming – over aan alle bewegingsvormen in zijn omgeving; door middel van nabootsing neemt het gebaren, houdingen en bewegingspatronen in zich op. Naarmate de mens in de fysiek-aardse wereld opgroeit, ontwikkelt zijn innerlijk leven zich op zo’n wijze dat het – voortkomend uit deze gebaren, houdingen en bewegingspatronen – transformeert tot taal, waaruit op zijn beurt het denken ontstaat.

*GA 310/47   Vertaald/49

Door een kind nauwlettend te observeren — hoe het leert zijn voeten neer te zetten, te lopen, voorwerpen vast te pakken en te spreken — komt al op jonge leeftijd veel aan het licht over zijn aangeboren aanleg en wezenlijke aard. Zo is het bijvoorbeeld veelzeggend wanneer een kind de neiging heeft om zwaar op de hielen te landen, voorwerpen met de hele hand vastpakt, bij het spreken de nadruk legt op medeklinkers en een staccato spreektempo hanteert, en zeer intens reageert op zintuiglijke indrukken. Daarentegen zijn er kinderen die eerder op hun tenen landen, voorwerpen enkel met de vingers in plaats van met de hele hand vastpakken, hun spraak een meer melodieus, klinkerrijk karakter geven en op een speelse, vloeiende wijze omgaan met een grote verscheidenheid aan zintuiglijke indrukken.

Twee kinderen, beide ongeveer twee jaar oud, kunnen hier als voorbeeld dienen. Het eerste is een stevige jongen – de zoon van een van onze medewerkers – op ons instituut voor curatief onderwijs; hij was samen met zijn ouders aanwezig bij een kerstverhaalvertelling in de aula. Hoewel hij aanvankelijk rustig op schoot bij zijn moeder zat en alles om zich heen in zich opnam, schoot hij weg zodra de kerstfiguren in beweging kwamen. Met wijdbeense stapjes waggelde hij door de zaal, viel op zijn billen, duwde zichzelf weer omhoog, rende verder, viel opnieuw, krabbelde weer overeind, enzovoort – en dat alles zonder een woord te zeggen of ook maar enige frustratie te tonen – totdat hij uiteindelijk gehurkt voor de kerststal neerzeeg. Daar kon hij alles niet alleen van heel dichtbij bekijken, maar ook aanraken. Hij benadert alles in het leven met diezelfde energieke, volledige inzet.

Daarentegen is er een meisje — gracieus en alert, als een vogeltje — dat het ene moment hier is en het volgende moment daar, waardoor haar ouders voortdurend naar haar op zoek moeten. Het is lastig om haar lang bij één activiteit te betrekken; ze raakt dingen vaak slechts met haar vingertoppen aan, en zelfs tijdens het eten proeft ze meestal alleen kleine beetjes. Wat taal betreft liep ze ver voor op de jongen, waarbij ze haar woorden vergezelde van een ongewoon genuanceerd palet aan gezichtsuitdrukkingen. Deze uitdrukkingen getuigden echter zelden van een vastberaden wil; in plaats daarvan — aangezien ze snel afgeleid was — weerspiegelden ze een vragende of verlangende reactie op directe zintuiglijke indrukken.

2. Onderzoek naar ontwikkelingsfasen:

Aan het einde van de eerder genoemde voordracht* in Arnhem vond een interessante gedachtewisseling plaats in de vorm van vragen en antwoorden. Een toehoorder merkte op dat er volwassenen zijn die in de fase van een imiterend kind lijken te zijn blijven steken, en vroeg om een ​​verklaring. Rudolf Steiner wees erop dat een mens in elke ontwikkelingsfase kan stagneren; een dergelijke stilstand – of die nu optreedt tijdens de embryonale fase, de periode vóór de tandenwissel of de fase voorafgaand aan de puberteit – manifesteert zich als een afwijking. Het gevolg kan zijn dat iemand een imiterend wezen blijft, of iemand die de aanwezigheid van een autoriteitsfiguur nodig heeft. Alleen bij planten is het uitblijven van de bloeifase – waarbij de plant in het stadium van groene bladeren blijft steken, zoals bij een varen in vergelijking met een boterbloem – geen afwijking.

*GA 310/62    Vertaald/65

Een andere, eveneens verhelderende aanwijzing met betrekking tot de opvatting over plantengroei is te vinden in een toespraak die Rudolf Steiner op 11 augustus 1919 in Dornach hield, ter gelegenheid van een euritmievoorstelling voor kinderen die uit München op bezoek waren („Eurythmie als impuls voor artistieke activiteit en beschouwing”, *). Daarin spreekt Rudolf Steiner over de prachtige goddelijke gave van de taal – die we gewoonlijk alleen met de mond gebruiken –, terwijl de euritmie deze tot uitdrukking brengt door de mens in zijn geheel, waardoor de ziel in de mens zichtbaar wordt.

GA 277B    Niet vertaald

Na deze inleiding, die tot de kinderen was gericht, wendt Rudolf Steiner zich tot de volwassenen en beschrijft hij het zojuist getoonde ‘euritmie-experiment’ als een belichaming van Goethe’s wereldbeeld en kunstfilosofie. Zoals Goethe met zijn bovenzintuiglijke blik de gehele plant waarneemt als niet meer dan een complex gevormd blad – en omgekeerd de hele plant terugziet in elk afzonderlijk blad – zo kunnen ook de activiteiten en bewegingen die het strottenhoofd en de omliggende organen tijdens het spreken uitvoeren, worden gerelateerd aan de mens als geheel; dit vormt in essentie het fundament van de euritmie.

Voor het onderzoek naar ontwikkelingsfasen leidt dit tot het volgende:

Gebied van de                                          
metamorfose                                indv.orgaan              totaalorganisme

plantennatuur                                 blad                totale plant (bloeiplant)
mensennatuur                       strottenhoofd          bewegingsorganisme
mensenziel                              taal/spraak                      euritmie

3. Vergelijkbare ontwikkelingsfasen: plant en mens

Als we ons richten op de kern van ons onderwerp, dan is het doel om te leren hoe we het tevoorschijn komen — of het “vrijkomen” — van “bepaalde krachten van het etherlichaam” (dr. R. Steiner, GA 303/126   vertaald/ kunnen waarnemen in de bewegingen van een kind. Hiermee kunnen criteria worden vastgesteld voor de benadering van euritmie bij kinderen.
Vanuit de antroposofische menskunde wordt verstaan ​​dat de “geboorte” van het etherlijf plaatsvindt tegen het einde van de eerste zevenjaarsperiode; dit komt tot uiting in de eerste grote verandering van de fysieke gestalte en het wisselen van het melkgebit. Gedurende de daaropvolgende zevenjaarsperiode — dus na de geboorte van zowel het fysieke lichaam als het etherlijf — dragen deze twee bestanddelen van de mens het astraallijf nog in hun eigen “schoot”, als het ware. Bijgevolg zijn ze nog niet in staat tot een wisselwerking met hun omgeving die de ziel of de geest werkelijk verrijkt. In plaats daarvan worden alle indrukken slechts verinnerlijkt tot op het niveau van bewegingsgebaren en symbolische beelden. In het werk van dr. Rudolf Steiner, GA 34/309  vertaald -, worden de eerste twee zevenjaarsperioden — tot aan het begin van de puberteit — gezamenlijk aangeduid als de “periode van het etherlijf”.
Deze ontwikkelingsfase van de mens, met haar ontluikende, opkomende en tot bloei komende innerlijk leven, laat zich vergelijken met het plantenrijk in zijn ontwikkeling naar de vorming van complexere bloemen.
Wat de bewegingsontwikkeling van het kind betreft — zeker vanuit het perspectief van de euritmie — moeten we in acht nemen dat de incarnerende ziel-geest-entiteit de impuls geeft aan al deze bewegingen en ze doordringt.
Welk beeld kunnen we ons, in de geest van Goethe’s natuurbeschouwing, vormen van de ontwikkeling van dit innerlijk leven tijdens de periode van het etherlijf, door een vergelijking te trekken met het plantenrijk? 

4.Plantkundige gezichtspunten

Om ons thema voort te zetten, dienen hier enkele perspectieven op de metamorfose van planten – in de zin van Goethe – te worden opgenomen:

De volledig ontwikkelde bloemplant is opgebouwd uit drie elementen: blad, wortel en bloesem.
Van zaad tot loofblad,
van bloemknop tot bloemkroon,
van vruchtbeginsel tot vrucht:
berust de groei ervan op een drieledig ritme van samentrekking en uitbreiding. In dit proces is de oorspronkelijke eenheid van deze metamorfose te herkennen in het groene blad:

In de bladoksel bevindt zich het oog; als rustende knop — vergelijkbaar met een zaadje — die draagt in zich, geconcentreerd op één enkel punt, het potentieel voor toekomstige ontwikkeling.

In de lineaire, opwaarts strevende stengel komt een ontwikkelingsgang die van wortel naar bloesem leidt – of, anders gezegd: van de aarde naar de zon tot uitdrukking. Bij stekken komt dit bijzonder duidelijk tot uiting: het proces van wortelen in ‘Moeder Aarde’ – oftewel de verbinding met een oorsprong die in het verleden ligt – is inherent aan de aard van de stengel zelf.

In het blad breidt de plant zich uit tot een oppervlak, en net als de bloesem richt het zich naar het zonlicht van het huidige moment.

Naarmate een plant zich in de loop van de tijd ontwikkelt – van het zaadje dat ontkiemt en wortel schiet in de vochtige bodem, tot de bloesem die zich in de lucht ontvouwt, doordrenkt van zonlicht en warmte – vindt er een opmerkelijke verschuiving in de levenskrachten plaats. Terwijl de vitaliteit en het regeneratievermogen zich het sterkst concentreren aan de periferie van het wortelstelsel – in het bijzonder in de uiterste wortelharen – en de centrale, verharde wortelstok het nauwst verbonden is met het aardse domein, zijn de bloemdelen van de plant volledig verstoken van een dergelijke vitaliteit; in plaats daarvan geven zij zich over aan hun omgeving door middel van hun stralende kleuren en de geuren die zij in de lucht verspreiden.

De volgende schets beoogt deze botanische perspectieven te verduidelijken (zie ook Herbert Grohmann, *Die Pflanze*, deel I):

5. De vergelijking van zielenstemmingen en planten door dr. Rudolf Steiner:

De opgave om – in de geest van een exacte kunstzinnige verbeeldingskracht – zielestemmingen aan planten toe te wijzen, was door dr. Rudolf Steiner reeds aan de Waldorfdocenten meegegeven; hij voerde dit vervolgens zelf uit tijdens de elfde seminarbespreking op 2 september 1919.( GA 295 zie vertaling op deze blog) Hij vatte zijn beschrijving samen in het volgende overzicht:

“De opeenvolgende psychologische kenmerken die leiden tot seksuele rijpheid kunnen worden vergeleken met het plantenrijk. Voorbij dat punt gaat de vergelijking niet langer op, omdat het kind dan het astrale lichaam ontwikkelt – iets wat een plant niet bezit.”

6. Beschouwingen bij de vergelijking van dr. Rudolf Steiner:

Om een ​​dieper inzicht te krijgen in de observaties van Rudolf Steiner, is het zinvol om specifieke wijzen waarop planten zich manifesteren te onderzoeken en deze te vergelijken met het innerlijk leven van een kind:

— De vorming van gestalte tussen een punt en een vlak (de overgang van een absoluut vlak naar een bol)

— Vitaliteit en het opnemen van aardse substanties (minerale oplossingen, enz.) en buitenaardse invloeden (bijvoorbeeld door fotosynthese)

— De functie binnen de ontwikkelingsreeks van de plantmetamorfose.

Wat hun weefselstructuur betreft, vertonen schimmels geen vorming van vlakken; ze verschijnen veeleer als punten (bij gisten) of als draden (bij schimmels/zwammen). Alleen de vruchtlichamen van hogere schimmels bezitten een driedimensionale, ruimtelijke vorm — de tweede dimensie, die kenmerkend is voor een groen blad, ontbreekt hier. Als saprofyten voeden schimmels zich met stoffen die afkomstig zijn van dieren of planten; in tegenstelling tot groene planten kunnen zij geen koolstofdioxide assimileren. Deze vruchtlichamen hebben de volledige rijpheid van een bloeiende plant nog niet bereikt; in plaats daarvan beschouwen zij de aarde zelf als hun ondersteunende ‘ondergrondse boomstam’. De bloesem en de vrucht zijn gecondenseerd tot de hoed van de paddenstoel, die fungeert als een kelk — echter gericht naar de aarde in plaats van naar het zonlicht.

Op vergelijkbare wijze weerspiegelen de roerselen van de ziel van een zuigeling nog geen indrukken uit de buitenwereld; ze zijn veeleer een ongefilterde uiting van de innerlijke groei en bloei, gevoed door moedermelk en de warmte van de geborgen omgeving. De vreugde in de ziel van een zuigeling manifesteert zich door middel van primaire bewegingen — zuigen, schoppen, grijpen en strekken — lang voordat het kind de wereld buiten zichzelf begint te ontmoeten of te verkennen.

Bij algen en mossen treffen we voor het eerst echte plantelementen aan: algen bestaan ​​volledig uit een groene, bladachtige structuur zonder wortels, terwijl mossen stengels bezitten — voorzien van ondergrondse, haarachtige draden in plaats van echte wortels — evenals kleine, bovengrondse blaadjes die bestaan ​​uit een schede en een bladschijf. Hun vitaliteit is niet geworteld in aardse krachten, noch straalt ze via kleur of geur uit naar de omgeving; ze is daarentegen volledig afhankelijk van een waterrijk, vochtig milieu. In dit stadium zijn er nog geen gedifferentieerde plantvormen ontstaan. Bovendien zijn mossen niet levensvatbaar als individuele planten, maar enkel wanneer ze in matten of tapijten groeien.

In het leven van de psyche treffen we overeenkomstige elementaire toestanden van lust en onlust, vreugde en pijn aan, die zich bijvoorbeeld manifesteren in samenhang met de komst of het vertrek van de moeder, of met het verkrijgen — dan wel het niet kunnen verkrijgen — van een gewenst object of voedingsmiddel.

Bij varens treffen we een levensvorm aan die de essentie van het blad belichaamt, zonder dat er sprake is van een stengel. In tegenstelling tot bloemplanten – waarbij de top van het blad of de scheut, met het groeipunt (vegetatiekegel), zich vanuit de aarde naar buiten in de omringende ruimte uitstrekt – ontspringt het varenblad aan een opgerolde, slakachtige structuur. De groei vindt hier niet plaats vanuit de top zelf, maar vanuit de omtrek van de spiraal, waarbij de beweging zich van de top af en terug naar de aarde toe voltrekt. Varens vormen vaak weelderige rozetten van bladeren die ontspruiten aan overblijvende wortelstokken (rizomen); ze produceren geen bloemen en mijden direct zonlicht. Wanneer ze uit hun vochtige, schaduwrijke leefomgeving worden gehaald, verwelken de varenbladeren snel.

In de menselijke psyche correspondeert dit met ervaringen die nog niet verankerd zijn in de uiterlijke wereld van zintuiglijke waarneming, maar die hun oorsprong vinden in het eigen innerlijk. De wil, die begint te roeren in de gewaarwording, richt zich niet op de buitenwereld, maar keert zich juist naar zijn eigen oorsprong toe. De ervaringen die op deze wijze ontstaan, leiden tot het ontluiken van zelfbewustzijn. Voor de omgeving uit zich dit bijvoorbeeld in de ‘koppigheidsfase’ bij jonge kinderen, of in het spelen binnen een besloten wereld van de verbeelding.

Bij naaldbomen treffen we planten aan waarbij het bladhoudende loof – de naald – een soort verharding ondergaat tot een aardse, mineraalachtige toestand, waardoor de vorm een ​​afspiegeling wordt van geometrische, buitenaardse krachten. In tegenstelling tot de organische groeipatronen van loofbomen, rijzen de zuilvormige stammen van naaldbomen omhoog zonder zich te vertakken; hun zijtakken ontspringen aan de hoofdstam in duidelijk onderscheiden lagen. Van onderaf gezien lijkt een den of spar op een piramide die op de aarde rust, terwijl de boom vanuit vogelperspectief oogt als een kruisvormige, vertakte ster – veelal gelijkend op een sneeuwkristal. Deze polarisatie binnen het loofgedeelte – een verharding van aardse materialiteit enerzijds, en de geometrie van kosmische vormgevende principes anderzijds – strekt zich ook uit tot het wortel- en bloeistadium. In dit ontwikkelingsverloop zien we voor het eerst een uitgesproken wortelstelsel dat de neiging heeft om naar het centrum toe te verharden. Ook het bloeiproces manifesteert zich in een materieel gecondenseerde vorm – als aromatisch geurende hars en etherische oliën – terwijl de zaden onbedekt blijven en verspreid over de boom in houtachtige structuren, zoals dennenappels, worden bewaard. Een werkelijke metamorfose in de richting van de vorming van een bloem ontbreekt.

De psychologische “ervaringen in de latere fase, voorafgaand aan de schoolleeftijd — rond de vier à vijf jaar” — die Rudolf Steiner afzet tegen eerdere ontwikkelingsfasen — volgen eveneens een traject dat voert van zelfbetrokkenheid (geworteld in lichamelijke gewaarwordingen) naar de buitenwereld, met haar indrukwekkende en verrijkende verscheidenheid. Het internaliseren en transformeren van deze indrukken — bijvoorbeeld tot betekenisvolle begrippen — is echter nog niet volledig ontwikkeld; dit verklaart waarom kinderen op deze leeftijd soms de taal van volwassenen overnemen op een manier die wijst op een vroegrijpheid of een “ouderdom” die niet bij hun werkelijke leeftijd past.

Een duidelijke ontwikkelingssprong voert ons naar planten met parallelnervige bladeren en eenvoudige bloemdekbladen: de eenzaadlobbigen (monocotylen). Bolgewassen zijn kenmerkende vertegenwoordigers van deze groep. Net als bij naaktzadigen (coniferen) zijn de wortel- en bloemregionen nog niet van de bladregio onderscheiden door een volledige metamorfose van de krachten die vorm en substantie bepalen. In plaats van aardsgebonden, mineraliserende processen, overheersen hier waterige, slijmachtige processen. Binnen de bol — die is uitgezwollen tot een opslagorgaan — vormen de bladeren in feite hun eigen miniatuur-“Moeder Aarde”, die slechts via kleine wortels met de bredere aarde is verbonden. Eenmaal opgegraven kan een bol worden verplaatst of de winter door worden bewaard; in sommige gevallen kan hij zelfs in enkel water opnieuw tot bloei worden gebracht. De bladeren, die net als de stengel omhoog rijzen, spreiden zich niet horizontaal uit en hebben een uniforme, eenvoudige vorm. Zowel in hun groei als in hun vorm haasten ze zich snel naar de bloem — waarvan het structurele patroon vaak het symbool van de macrokosmos weerspiegelt: de zespuntige ster.

Op psychologisch niveau kunnen we dit vergelijken met de ervaringen van kinderen op de basisschoolleeftijd — zeven, acht, negen of zelfs elf jaar oud. Bij deze kinderen, die de eerste grote ontwikkelingsmetamorfose en de wisseling van het gebit hebben doorgemaakt, heeft de oorspronkelijke, unieke verbeeldingskracht van het zeer jonge kind plaatsgemaakt voor een meer uniform, op de groep gericht innerlijk leven. Hun wereldbeeld behoudt het karakter van voorstellingen — nog enigszins losstaand van de objectieve werkelijkheid — en wordt gevoed door de idealen die zij zich eigen hebben gemaakt.

Rudolf Steiner identificeert de ‘eenvoudige tweezaadlobbigen‘ als de volgende fase in de plantenontwikkeling. Hiermee wordt gedoeld op bloemplanten met een enkelvoudig bloemdek – een categorie die door Gerbert Grohmann in zijn boek *Die Pflanze* (De Plant) wordt beschreven aan de hand van de Ranunculaceae (ranonkelfamilie). Bij deze planten zijn er geen echte kroonbladen in combinatie met een kelk; in plaats daarvan kan het bloemdek zich bijvoorbeeld manifesteren als gekleurde honingklieren – zoals te zien is bij de scherpe boterbloem (*Ranunculus acris*) – of als kelkbladen, zoals bij de dotterbloem (*Caltha palustris*), die in aanleg groen zijn maar tijdens de bloei een gele kleur aannemen. Net zoals hun bloemdek slechts in een eenvoudige vorm is ontwikkeld, vormen de Ranunculaceae zelden sappige of vlezige vruchten, en ontwikkelen ze doorgaans geen houtige wortels. Daarentegen vormen zij het archetype van het tweedimensionale, uiterst gevarieerde blad – een vorm waarvan de rijke verscheidenheid als het ware ‘zweeft’ tussen de polen van licht en zwaartekracht. De Ranunculaceae geven de voorkeur aan vochtige standplaatsen en bloeien doorgaans in de vroege zomermaanden, voordat het weer te heet en droog wordt.

Op psychologisch vlak komen de ervaringen van elfjarigen overeen met dit ontwikkelingsstadium van een plant. Het betreft hier de prepuberale fase: een periode waarin het volledige innerlijke gevoelsleven – dat schommelt tussen uitersten van euforische verhevenheid en diepe wanhoop – nog niet volledig tot ontwaken is gekomen, en waarin het kritisch bewustzijn eveneens nog moet ontstaan. Tegelijkertijd heeft een helder besef van de materiële werkelijkheid al wel postgevat. Het veelzijdige, door de verbeelding gekleurde wereldbeeld wordt nu getemperd door een waarneming die in de realiteit verankerd is – een proces dat vaak gepaard gaat met een subtiel gevoel van twijfel en tragiek.

Het hoogste ontwikkelingsstadium van planten wordt vertegenwoordigd door de tweezaadlobbigen (dicotylen). Deze planten kenmerken zich niet alleen door bladeren met een netvormig nervenstelsel, maar ook door een groene kelk en gekleurde kroonbladen. Het is de plant die echt gemetamorfioseerd is in blad, wortel en bloesem — waarbij de rozenfamilie (Rosaceae) als het meest evenwichtige voorbeeld fungeert. De bladeren, die doorgaans geveerd zijn, vertonen duidelijke en scherp omlijnde contouren; via hun wortelstelsel fungeren deze planten bij uitstek als houtvormers, wat wijst op een diepe verbondenheid met de aarde. De bloesems, met hun symmetrische, vijfvoudige structuur, verwijzen naar het symbool van de microkosmos. Tot deze groep behoren ook de vruchtbomen van de gematigde streken; door hun vermogen om suikers te produceren, zijn zij bijzonder geschikt voor menselijke voeding.

Wat de psychologische of innerlijke beleving betreft, wijst Rudolf Steiner op een ontwikkelingsfase die kenmerkend is voor jongeren tussen de 12 en 15 jaar. Deze periode wordt gekenmerkt door een kritische houding tegenover de wereld — een streven om tot een onafhankelijk oordeel te komen en door eigen inspanning praktische vaardigheden te verwerven. In dit proces krijgt de basis van de innerlijke beleving een specifiek karakter, gevormd door elementen die meer gericht kunnen zijn op zintuiglijke waarneming, wilsontplooiing of het inzetten van het verstand.

7. Perspectieven op euritmie voor kinderen:

Na de fundamentele standpunten van dr. Rudolf Steiner te hebben gepresenteerd, keren we terug naar ons oorspronkelijke doel:

het observeren van de ontwikkeling en differentiatie van de bewegingspatronen van een kind – patronen die kenmerkend zijn voor de geleidelijke bevrijding van “bepaalde krachten van het etherlijf” gedurende de eerste zevenjaarsperiode – en het begrijpen en beoordelen van deze patronen als basis voor euritmie voor kinderen.

Wanneer we dit vergelijken met de ontwikkeling van het innerlijk leven (het zielenleven), suggereren de voorbeelden uit het plantenrijk – afgezien van de eerste, organisch sluimerende fase (vergelijkbaar met paddenstoelen) of de vroege kindertijd – drie afzonderlijke ontwikkelingsfasen: die welke overeenkomen met algen en mossen, varens en naaldbomen.

Bij nadere beschouwing komen deze overeen met de drie fasen die dr. Rudolf Steiner beschrijft in de zevende voordracht van zijn pedagogische cursus, GA 303/126   vertaald/ Deze fasen hebben betrekking op de “geleidelijke bevrijding van bepaalde krachten van het etherlijf vanaf de geboorte tot ongeveer het zevende levensjaar” – een proces dat zich bij de mens voltrekt in de gebieden van het hoofd, de borstkas en het stofwisselings-ledematensysteem.

Wat beweging betreft, worden deze drie fasen al voorbereid tijdens de vroege kindertijd – een fase die, hoewel vergelijkbaar met het stadium van paddenstoelen, in het innerlijk leven van het kind onbewust blijft. Door middel van aangeboren “houdings- en oprichtingsreflexen” – aangestuurd door het vestibulaire systeem (evenwichtsorgaan) in samenhang met de bijbehorende nekspieren – integreert het kind gaandeweg de drie dimensies van de ruimte in het eigen lichaam.

Door bepaalde houdingen van het hoofd ten opzichte van het zwaartekrachtveld van de aarde en vervolgens ten opzichte van de romp ontstaan eerst een volledige buiging of strekking — in de taal van de euritmie: ‘samenknijpen’ en ‘spreiden’ — van alle vier de ledematen en het hoofd (dimensie: voor — achter), vervolgens bij het naar voren buigen van het hoofd een buiging van de armen met gelijktijdige strekking van de benen en omgekeerd (dimensie: boven – beneden) en ten slotte, bij het draaien van het hoofd naar rechts, een strekking van de rechterarm en het rechterbeen bij gelijktijdige buiging naar links en omgekeerd (dimensie: rechts – links).

De evolutionaire sprong van paddenstoelen naar mossen en algen vindt een parallel in de motorische ontwikkeling van het kind: de overgang van zogenaamde ‘overgeërfde’ (aangeboren) motorische patronen naar ‘verworven’ (zelfgeïnitieerde) motorische patronen. Zo beschikken zuigelingen bijvoorbeeld over een ‘kruipreflex’ – die wordt geactiveerd door druk op de voetzool – wat zich uit in een stereotiepe afzetbeweging van het betreffende been en een voorwaartse rekbeweging van de bijbehorende arm; dit leidt echter nog niet tot doelgericht, zelfgestuurd kruipen. Dat laatste ontstaat pas later, als een vermogen om te kruipen dat vanuit het kind zelf voortkomt. Men kan waarnemen hoe een zuigeling, zodra hij een gewenst doel opmerkt, intenser gaat ademen; dit ritme – dat vanuit de ziel wordt aangestuurd – breidt zich vervolgens uit naar de beweging van de ledematen. Zo worden via de intentie van de ziel – bemiddeld door de ademhaling – aangeboren, reflexmatige motorische patronen overstegen en wordt zelfgeïnitieerde beweging verworven. Hieruit kan een fundamenteel leidend principe voor euritmie met kinderen worden afgelezen:

Stimuleer eerst de ademhaling door middel van vreugdevolle indrukken en breng vervolgens de elementaire stemming van de ziel in beweging!

De “geboorte van het bewegingsorganisme” – zoals beschreven door dr. Karl König in zijn boek *De eerste drie levensjaren van het kind* – leidt naar de belevingswijze van de ziel die kenmerkend is voor het “mos-algenstadium”. Gedurende de eerste drie maanden leert het kind het hoofd en de schouders op te tillen en om zich heen te kijken; in de tweede drie maanden leert het rechtop te zitten en voorwerpen met beide handen vast te pakken; en rond de negende maand leert het op de eigen benen te staan ​​– een voorwaarde om te leren lopen. Zoals een kind bij een fysieke geboorte na negen maanden met het hoofd voorop in de wereld verschijnt, zo treedt ook het bewegingsorganisme in de loop van negen maanden het domein van de ruimte binnen, waarbij de ontwikkeling begint met het oprichten van het hoofd. Dit markeert het begin van de ontmoeting van het kind met de “goede en slechte wereld” via de zintuigen – denk bijvoorbeeld aan het ervaren van zoete pap, een hete vlam, enzovoort. De menselijke omgeving – die het jonge kind imiteert, in het bijzonder door zijn eigen bewegingsuitingen – dient “euritmisch” afgestemd te zijn; dat wil zeggen: alle bewegingen moeten werkelijk doordrongen zijn van een bewust innerlijk leven. Voor zuigelingen bestaat euritmie daarom uit de euritmische kwaliteit van de volwassenen die in hun omgeving aanwezig zijn.

De fase in de zielsontwikkeling die vergelijkbaar is met het “varenstadium“, komt overeen met wat Rudolf Steiner beschreef als het middelste deel van de eerste zevenjarige periode, waarin het etherlijf vrijkomt in het gebied van de borstkas. Waar de manier waarop een peuter zich voorheen voortbewoog meer weg had van een gehaast rondscharrelen – met het hele lichaam, licht gebogen armen, kromme benen en naar binnen gedraaide voeten, wat deed denken aan een rollende bol – ontwikkelen jonge kinderen nu een uitgesproken behoefte aan ritmische beweging. Ze beginnen op hun plek te hippen, neuriën flarden van melodieën die ze hebben opgevangen en vragen herhaaldelijk om dezelfde ervaringen, kleine spelletjes of verhalen – zoals bijvoorbeeld het kinderversje “Hop, hop, hop,
Paardje in galop’

Dit vormt het uitgangspunt voor euritmie voor kinderen – een praktijk waarover Rudolf Steiner in zijn eerste voordracht  van GA 294/18   vertaald/29 opmerkte: “Een krachtig ‘ik-gevoel’ – een ‘ik-kracht’ die noch door school, noch door karma op andere wijze tot stand zou kunnen komen – zou bijvoorbeeld kunnen ontstaan ​​als een kind tussen het derde en vierde levensjaar met elementaire euritmie in aanraking komt.”

Het laatste derde deel van de eerste zevenjaarsperiode – de ervaringen in de jaren voorafgaand aan de schooltijd, tussen het vierde en vijfde levensjaar – laat zich vergelijken met de aard van naaldbomen. Een bevestiging van de wereld treedt in de plaats van de eigenzinnige assertiviteit die tot uiting komt in uitroepen als “Nee!”, “Jawel, dat doe ik wel!” of “Ik doe het zelf!”; hiermee ontstaat een verenigde, fundamentele grondhouding die geworteld is in een vanuit de wil voortkomende belangstelling voor de wereld. Er ontwaakt een vreugde in het ontdekken – die zich zelfs uitstrekt tot het onschuldig imiteren van ondeugende streken – en de aangeboren drang van het kind om de wereld te verkennen blijft bestaan; zelfs nadat het antwoord heeft gekregen op uiterst diepzinnige vragen, zal het kind blijven vragen: “En dan…?” Het verstoppertjesspel – waarbij het kind de ogen met de handen bedekt, uitgaande van de logica: “Als ik jou niet kan zien, kun jij mij ook niet zien!” – ontwikkelt zich nu tot een verlangen om onopgemerkt te blijven, waarbij het hele kind betrokken is. De fysieke ontwikkeling van het kind – van de ‘O-benen’ die kenmerkend zijn voor de vroege kindertijd (gericht op de innerlijke wereld) naar de ‘X-benen’ (gericht op de uiterlijke wereld) – illustreert treffend deze nieuwe ontwikkelingsfase; zelfs de wijze waarop het kind tijdens het lopen de voet afwikkelt, laat zien dat het met zijn fysieke ledematen werkelijk op aarde is aangekomen.

Voor euritmie is het essentieel om te beseffen dat op deze kleuterleeftijd de ervaringsbasis voor zowel de individuele wil als de belangstelling voor de wereld weliswaar aanwezig is, maar dat deze twee nog niet met elkaar zijn geïntegreerd. Vergelijkbaar met naaldbomen – waarbij de wortelpool en de bloeipool weliswaar duidelijk gericht zijn, maar nog niet volledig tot afzonderlijke entiteiten zijn ontwikkeld, en het loof uit uniforme, herhalende structuren zonder metamorfose bestaat – vraagt ​​het innerlijk leven van het kind om een ​​benadering via terugkerende, ritmische polariteiten: in zichzelf rusten versus zich naar buiten openen, samentrekken versus uitbreiden, en het verkennen van de kwaliteiten van klinkers en medeklinkers. In dit stadium is het kind echter nog niet in staat om zelfstandig bewegingsvormen vorm te geven, snelle overgangen te begrijpen of frequente ritmewisselingen te volgen. In plaats daarvan resoneert het kind met de oerelementen van het ritme: lange slagen, korte slagen, en de wijze waarop deze naast elkaar worden geplaatst of elkaar afwisselen. Hetzelfde geldt voor klinkers en medeklinkers; deze kunnen nog niet worden ervaren als onderdeel van een reeks binnen een woord, maar dienen afzonderlijk te worden aangeboden – duidelijk, gedenkwaardig en geworteld in beelden – om zo tot nabootsing uit te nodigen. Hierbij moet worden opgemerkt dat het benadrukken van individuele rollen binnen een groep kinderen die euritmie beoefenen, het proces van nabootsing doorgaans belemmert.

Het ontstaan ​​van bloemplanten vereist een matiging van de vegetatieve groeiprocessen, waardoor de vorming van bloembladen mogelijk wordt. Een soortgelijke “ontvitalisering” vindt plaats in het innerlijk leven van het kind bij het ingaan van de tweede zevenjaarsperiode. Verbeeldingskracht en het vermogen tot nabootsing beginnen te vervagen, terwijl de eigen innerlijke wereld van voorstellingen tot bloei komt. Wat voorheen het fysieke en zielenorganisme vormgaf, wordt nu in toenemende mate naar buiten geprojecteerd. Als in een lemniscaat verschuift het proces naar een eindig middelpunt en een oneindig ver verwijderd punt. In beweging komt dit tot uiting in de overgang van een op het eigen lichaam gerichte beweging naar een doelgericht handelen. In het spel is deze verschuiving duidelijk zichtbaar: het ronddraaien, tuimelen en huppelen van het jonge kind ontwikkelt zich tot spellen met regels – zoals tikkertje of achtervolgingsspellen – waarbij sprake is van lineaire versnelling, afremmen, plotselinge richtingsveranderingen, enzovoort.

Tijdens de kleuterjaren dient de focus nog niet te liggen op dit proces van “ontvitalisering” (het afnemen van de levenskrachten). In plaats van uitleg en vermaningen zijn het vooral het fungeren als rolmodel en het imiteren die invloed uitoefenen. In de plaats van afgesproken regels en het streven naar prestaties treft men nuchtere humor aan, evenals een levendige, frisse aanwezigheid in het hier en nu. Dit wordt bevestigd door decennia aan ervaring die euritmisten hebben opgedaan – ervaring die deels stoelt op persoonlijke aanwijzingen van Rudolf Steiner zelf.

Nawoord:

Deze observaties zijn bedoeld als stimulans en als werkbasis voor de verdere ontwikkeling van euritmie voor kinderen. De auteurs gaan uit van de overtuiging dat een aandachtige beschouwing van de metamorfose van planten – in combinatie met een vergelijking, via een nauwkeurige kunstzinnige verbeeldingskracht, met de verschijnselen van de zielsontwikkeling van het jonge kind – zal leiden tot het ‘waarnemend oordeelsvermogen’ dat nodig is voor de toepassing van euritmie gedurende de eerste levensfase van zeven jaar.

.

‘Het kind danst’: inhoudsopgave

Rudolf Steiner over euritmie: alle artikelen

Euritmie: alle artikelen

Peuter en kleuter: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: peuter- en kleuterklas

.

3641-3431

.

.

.

.