VRIJESCHOOL– De beeldentaal van de sprookjes (3-3/9)

.

Pieter HA Witvliet, vrije weergave van het voorwoord van de uitgever van ‘Die Bildsprache der Märchen’ van Friedel Lenz
.

DE BEELDENTAAL VAN DE SPROOKJES

Aan het eind van haar boek Die Bildsprache der Märchen‘ somt de schijfster Friedel Lenz een reeks woorden op die veelvuldig in de sprookjes voorkomen. Zij geeft er een verklaring voor, m.a.w. ze zegt wat deze woorden in de sprookjes ‘verbeelden’.

Bij dit soort uitleg bestaat het gevaar dat degene die de uitleg ‘leert’ in een bepaalde intellectuele afstand tot het sprookje komt te staan, immers: bij het ‘weten’ kan het ‘gevoel’ makkelijk op de achtergrond raken.
Dat is natuurlijk niet de bedoeling, eerder omgekeerd: dat het doorleven van het beeld leidt tot een andere houding bij het vertellen: een houding waarin de eerbied en de bewondering voor deze beeldentaal dóórklinken. 
Je moet er a.h.w. zelf in ‘geloven’, ze als ‘ware beelden’ kunnen beleven, wil je het kind ermee bereiken. Dat leert immers van ‘ziel tot ziel’ en niet van ‘oor tot oor’. (Steiner in GA 294, voordracht 1)*

Om niet in het intellectuele te vervallen, kun je allerlei ‘inlevingswegen’ bewandelen.
Wanneer het over dieren gaat, is het heel goed mogelijk je zodanig met hen bezig te houden, dat ze zich ‘uitspreken’ wat hun wezen betreft. 
Vanuit dit bezig-zijn gaan ze een eigen taal spreken; brengen je op gedachten, op vragen. Dat boort een andere laag in je aan, dan puur het ‘weetje’: een paard betekent dit, een kikker betekent dat.

9. DIEREN

Dieren zijn zinnebeelden van onze driften en instincten. Als een mens in een dier wordt veranderd, dan betekent dit een wegzinken van een typisch menselijke kracht zoals het verstand naar het dierlijke, animale niveau. 
Wanneer een dier echter mens wordt, vind het omgekeerde proces plaats: uit een zuiver instinctief, driftmatig beleven. wordt bewust het leven van ziel en geest ontwikkeld
Sprekende dieren in de sprookjes duiden erop dat ook in de driften een grote mogelijkheid tot uitdrukken gegeven is.

a] Veld- en bosdieren

Beer

Aan de ene kant zijn logge, zware lichaam, aan de andere kant een bepaalde souplesse die bij het rechtop gaan en dansen een merkwaardige gelijkenis vertoont van iets van de mens; zijn doffe slaperigheid samen met de plotselinge wakkerheid, maken hem in negatieve zin tot het beeld van de zwaarte, ook van de doffe hartstochten die ons voortdurend wegtrekken naar het aardse en ons daaraan willen binden, zodat het elan en de beweeglijkheid van de geest tekortschieten en het zich kunnen oprichten zoals dat bij het echte mens-zijn hoort, niet actief kan worden. Het diersymbool dat het vaakst voorkomt in Russische sprookjes.
In positieve zin kan echter deze zelfde kracht op aarde een uitstekende ijver worden, rechtschapenheid, trouw aan alles wat normaal, natuurlijk doen is. Geliefd dier op wapens.

Bij

Zij verandert de fijnste plantensubstanties in het zonnevoedsel van de honing. Ze leeft niet op zichzelf, maar maakt deel uit van een bijenvolk. Leven en activiteit vindt plaats onder de heerschappij van de zon. Het geslachtelijke concentreert zich op de koningin. De bijen staan voor het onegoïstisch samenleven.

Egel

Hij kan zich tot een bolletje oprollen en zich weer strekken. In geestelijke betekenis is zich tot bol maken, de kosmos begrijpen, als een innerlijke eenheid begrijpen. Zich weer strekken betekent: op het volgende ogenblik weer in de normale bewustzijnstoestand verkeren. In de middeleeuwen gold hij als symbool voor de ingewijde.

Haas

Hij is een planteneter, doet geen enkel ander dier kwaad, hij is het meest vervolgde dier van allemaal. Als een haas door honden opgejaagd wordt en niet meer verder kan, trekt een andere de aandacht van de honden naar zich toe en redt de haas die achtervolgd werd. Zo werd de haas het waarachtige beeld van het instinctieve, onegoïstische Ik dat niemand kwaad doet, zelf door egoïsten achtervolgd, zich inzettend voor zijn broeder.

Hert

Het gewei is van oorsprong geen bot en geen hoorn, maar een bloedvatenstelsel. Dat hij zijn bloed boven zichzelf kan opheffen en juist boven zijn kop waarin de afbouwkrachten de overhand hebben, maakt hem tot beeld van het omhoog-strevende. In vele sagen wordt over dit als realiteit beleefde beeld gesproken. Het stichten van sommige kloosters gaat erop terug, verg. het witte of het gouden hert, het hert van Sint-Hubertus. 

Leeuw

Zijn machtig ontwikkelde kop en borst waarin alle uitdrukkingskracht geconcentreerd is, zijn dapperheid en kracht die ieder ogenblik tot een sprong kan worden, maken hem tot symbool van hartenmoed en hartenkoenheid, maar ook van doldriestheid en overmoed.

Muis

Niet voor niets noemt Goethe in zijn ‘Faust’ Mefisto de heer van ratten en muizen. Het knagen en woelen van de muis in de aarde, het spookachtige heen-en-weer roetsjen, tevoorschijn komen en verdwijnen hebben iets onheilspellends. Het maakt hem tot beeld van het eenzijdig gevangen zitten in het aardse, dikwijls verwant aan duivelse krachten. Dit gevangen gebonden-zijn aan het aardse kan echter ook als positieve eigenschap het muisje tot helper maken. 

Mier

Die leeft helemaal op de aardebodem gericht; ze bouwt haar mierenhoop op uit aarde en plantenresten, zodat ze hoofdzakelijk werkt met ‘dode’ materie. Bij de Ouden was haar ijver al spreekwoordelijk. Deze eigenschap is het ook die in de sprookjes tot symbool wordt voor de op de aarde gerichte ijver.

Panter = tijger

Ree

Met de ree verbinden wij het schuwe, het vluchtige en het ronddwalende. Zo is de ree ook in het sprookje het beeld van een doelloos, gedwongen dwalen, een zoeken zonder plan dat in overmaat de mens rusteloos en oppervlakkig maakt.

Slang

Het meest komt de slang voor als de verleidende macht, zoals in het scheppingsverhaal. Daar is ze het beeld van de begeertenatuur. In het beeld van de witte slang vertoont zich de levenskracht die onschuldig is gebleven. De slang is een dier dat het vermogen heeft, zich steeds weer in een nieuw vel te vertonen en op deze manier zich te vernieuwen. Zo wordt ze sinds de oudste tijden in de mythen en sprookjes van vrijwel alle volkeren tot beeld van zich vernieuwende krachten.

Tijger

Tijger en panter bespringen hun prooi, verscheuren die en vreten die op. In het negatieve zijn ze het beeld van een innerlijke gespletenheid, een volledig gebrek aan concentratie. In positieve zin: beeld van een zelfstandig worden door een energiek los willen komen van remmende bindingen.

Vos

De bewegelijke, listige vos representeert de sluwheid die in eerste instantie als een vanzelfsprekende drift in de mens op de achtergrond meespeelt. Als zuivere natuurdrift is deze op zijn plaats en noodzakelijk; Goethe heeft er een heel epos aan gewijd. Maar de vos moet wel getemd worden, anders gaat het bij hem alleen maar om eigen voordeel en gaat hij bij iedere gelegenheid ongeremd te werk.

Wolf

Met ongeremde begeerte en ‘duivelse’ sluwheid weet de wolf aan zijn prooi te komen. Zo wordt hij het symbool van wie het levende verslindt, de zielendood brengt; hij staat voor de macht van verdraaiing en leugen die de hogere plaats van de geest zou willen negeren en het innerlijk leven in de duisternis van het materiële sleuren. (In de mythe van de Fenriswolf)
In positieve zin: gezond materialisme als tegenwicht voor het wereldvreemd worden.

b) Huisdieren

Ezel

Het is geen rijdier, maar een lastdier, buitengewoon tweeslachtig als wezen: slim en wijs in zijn instinctieve zekerheid, maar ook onberekenbaar en koppig; geduldig bij het dragen van lasten, dwarsliggend voor de drijver. Hij is zinnebeeld van onze lichamelijke natuur die het helderziende oerweten kwijtraakte zoals de Egyptische mythe het beschrijft; daarvoor in de plaats echter verkreeg hij intellectueel verstand, met als gevolg zijn gespletenheid in wezen en willen.
In de taal beeldend: ‘Ik, ezel die ik ben’, ‘een ezel stoot zich in’t gemeen niet tweemaal aan dezelfde steen’, het ‘ezelsbruggetje’.

Geit

Overal aan sabbelend, naar iedere hoek kijkend, overal aan likkend. wordt de geit tot symbool van de nieuwsgierigheid, ook het naïeve willen weten. In de mythe: Odins geit Heidrun. In het sprookje komt het erop aan van wie de geit is. 

Hond

Zijn meest opvallende eigenschap is zijn reukzin, speurzin. Zo werd hij het symbool van onze speurzin, wij zeggen: ‘een fijne neus voor iets hebben’. Het is een onbewust instinct; net zo veelzijdig als bij de talloze hondensoorten hoort. De goede hond is de innerlijke padvinder, de boze hond de snuffelaar die het gemene en lage speurt. Cynisme is in het Grieks ‘de manier waarop een hond denkt.’

Kat

Het huisdier en tegelijkertijd het kleine roofdier. ’s Avonds wordt haar instinctleven bijzonder actief; De Grieken namen dit instinct bij de mens waar op de grens van ‘deze en gene zijde’. speels en onderdanig, uit een diepe slaperigheid plotseling klaar wakker, een sprong aanzettend, Zo wordt zij het symbool voor de drang naar liefde die in onschuldige speelsheid wakker wordend, de mens plotseling in bezit kan nemen.
De Egyptische godin van de liefdesbegoocheling, Bastet, wordt voorgesteld met een kattenkop.

Koe

Bij de koe is de stofwisseling bijzonder sterk ontwikkeld; ze is een herkauwer die zeven keer verteert. Voor het innerlijk menselijke staat ze symbool voor de voedende levenskracht in het gebied van de stofwisseling. De moederlijke basis van de stierachtige wilskrachten.

Paard

Al duizenden jaren wordt het paard als rijdier gehouden. Je kan het makkelijk sturen en het heeft een grote intelligentie. Symbool van het instinctieve verstand die door de leidende mensengeest naar vele doelen wordt gebracht. Wie zijn paard temt, wordt meester van zijn gedachtekracht.
Beeldende taal: ‘zich vergalopperen’, een ‘principerijder’

Stier

Hij is de imaginatie van de in de ondermens levende krachtige wilsdriften in de stofwisseling en in het seksuele. De stierengevechten van de oudere culturen duiden op de beheersing en overwinning van deze driften.

Varken

Al in oude diersymbolieken werd de relatie genoemd tussen de aardegodin en de stoffelijke wereld. Zijn drang om de aarde om te woelen en zich in de modder  te wentelen, maakt het tot een beeld van een eenzijdig zich richten op het aardse. wordt deze drift met de speurzin, het cynisme, samen genomen, ontstaat het beeld voor de ‘Schweinehund’. Zwijn.

Zwijn = varken

c) waterdieren

Kikker

Zowel op het land als in het water is hij in zijn element. Hij reageert zeer gevoelig op het weer en de atmosfeer; hij werd graag als weersvoorspeller gezien. In zijn ontwikkeling van kieuwademhaling naar longademhaling maakt hij verschillende stadia door. Met het oog op deze verandering wordt hij tot symbool van een onbewuste metamorfose van het menselijk bewustzijn. 
Op het land en in het water leven betekent: in de wereld van de levende ziel net zo thuis zijn als in de wereld van de materiële dingen, de zintuigwereld. De kikker is het symbool voor het vermogen geestelijke inhoud waar te nemen en als geestelijke sfeer te begrijpen – dus weersvoorspeller in geestelijk opzicht te zijn. 

Pad

In onze sprookjes is ze symbool voor de seksualiteit.
De weglopende padden aan de middeleeuwse kathedralen duiden op verstoten dat reinigt.

Vis

Hij heeft geen eigen warmte en is één met de hem omringende wereld van het water. Hij heeft nog geen bloedwarmte en daardoor nog geen egoïsme; hij is het beeld van de natuur die zonder zonde is, onschuldig.
De vis staat ook als beeld voor geestelijke ervaringen, voor gedachten die niet gedacht – dus niet ‘gesponnen’- worden, maar beeldrijk ‘opduiken’ uit de diepte van de ziel.

De vogels staan in [3-3/10 ]

.

*Hoe tussen volwassene en kind zich veel in het ‘imponderabele’ afspeelt, beschrijft hij in de verschillende pedagogische voordrachten. Die opmerkingen zijn te vinden in mijn artikelen over ‘Algemene menskunde’ [9-1-1]
.

De beelden nader uitgelegd (inhoudsopgave)
In alfabetische volgorde

Sprookjesalle artikelen, waaronder ook sprookjes uit bovengenoemd boek

Vertelstofalle artikelen

Vrijeschool in beeldsprookjes

.

2248

.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.