VRIJESCHOOL – Jaarfeesten – Kerstmis (36)

.

Frank de Fremery

.

MADONNA

Door alle eeuwen heen van schilder- en beeldhouwkunst is de Madonna met het Kindeke Jezus een geliefkoosd onderwerp geweest. Bijna alle grote kunstenaars hebben hun talent daar enige malen aan gegeven. Geen wonder, want het beeld van de reine, jonge Moeder met het jonge, vaak speelse Kind spreken tot alle mensenharten.
De schilder kan hierin het fijnste van zijn compositiekunst en uitdrukkingsvermogen leggen. Reeds zogezien is het te begrijpen, dat dit onderwerp zo vaak gekozen werd, daar het hier echter de Moeder Gods betreft, met het Kind, dat als Christus later op aarde zou wandelen, dat maakt het zo boven vele anderen verheven.

Er is een oneindige verscheidenheid in de Madonna’s, die in de verschillende eeuwen, in de verschillende landen, door de verschillende schildersscholen, door de verschillende schilders geschilderd zijn, terwijl toch het onderwerp zo eenvoudig en begrensd is. Maar zoals de komst van ieder jong mensenkind altijd de volle belangstelling van zijn omgeving trekt, al is het een volkomen natuurlijke veelvuldig voorkomende gebeurtenis, zo zijn de schilders, ieder op hun beurt, ertoe gekomen de Madonna te schilderen, sommige schilders zelfs veie malen. En zoals de verschillende jonge mensenkinderen en hun moeders alle hun eigen individuele karakter hebben, zo hebben het ook de Madonna-schilderijen

Toch is het opvallend, dat de Madonna door alle tijden heen een bepaald karakter behouden heeft en niet of weinig beïnvloed is door de veranderingen in tijden en gewoonten. Steeds is de Madonna gehuld in een zwaar geplooide kleding, vaak gesluierd, de kleding paste zich maar weinig aan bij de tijdmode.

Eigenlijk past de Madonna niet in het verhaal van de Geboorte in de Stal van Bethlehem volgens Lukas. Wel vertonen zich vaak os en ezel, Jozef of engelen terzijde of op de achtergrond, soms herders als het tafereel uitgebreid wordt tot de aanbidding, of de Koningen met hun gevolg, maar in plaats van de eenvoud van het verhaal vinden we de grootste weelde en pracht in de kleding van Maria.

Ook de stal is vaak op zeer vreemde wijze gecomponeerd, veelal omgeven door ruïnes of de Madonna bevindt zich zelfs in een paleis of in het schip van een kathedraal.

Wat hebben de schilders tot uiting willen brengen in hun schilderijen van de Madonna?

Om dx- te begrijpen moeten wij ons meer verdiepen in de betekenis van de geboorte van Jezus. Dit is niet alleen een historisch feit, maar het is een gebeurtenis voor het gehele geestelijke leven van de mensheid. Deze geboorte had plaats toen de mensheid reeds een lange ontwikkeling had doorgemaakt. Vanuit een oudheid, waarin de mens leefde temidden van goden en halfgoden, in voortdurend contact met de goddelijke wereld was hij door de ontwikkeling van zijn zelfbewustzijn en zijn kennis steeds onafhankelijker van deze godenwereld geworden.
Ee mens onttrok zich aan de directe inwerking van geestelijke goddelijke machten, hij leefde steeds meer in de sfeer van de stoffelijke wereld, Het geestelijke kende hij alleen nog uit de van buiten opgelegde wet, de decaloog, uit de overgeërfde ritus.

Christus echter wekte in het individuele innerlijk van de mensen het bewustzijn van de verwantschap met de goddelijke wereldgrond. Door Christus vonden de mensen de weg terug naar de hemelse krachten en werd in hen tot leven  gebracht het vermogen in hun “IK” het geestelijk goddelijke te laten spreken.

Daartoe moet de mens echter zijn innerlijk zuiveren en openstellen. Deze loutering brengt zijn ziel in een toestand van ontvankelijkheid voor de inwerking van de heilige geest, waardoor in hem de Mensenzoon gewekt wordt. Zo kan zich in iedere mens het gebeuren van Bethlehem spiegelen en dit maakt het gebeuren van Bethlehem zo belangrijk voor iedere mens
Deze loutering betreft in de eerste plaats alles wat de mens aan het aardse bindt en hem van het geestelijke afhoudt, dus zijn begeerten en hartstochten, zijn hebzucht en egoïsme.

Dit zijn hem ingeboren eigenschappen, die door erfelijkheid in zijn bloed zijn overgebracht. 0verwint de mens deze karakterfouten, dan wordt juist zijn hart de drager van de liefdekrachten die nu zijn hele wezen doorstromen. Het is het rood van dit gelouterde bloed, dat we steeds vinden in het kleed -van de Madonna.
Dit kleed valt in zware plooien breed uit op de grond als herinnering aan de binding aan de aarde door de bloedsbanden waaruit de fijne Madonnafiguur oprijst.
Over het rode kleed, dat de innerlijke gesteldheid der Madonna tot uitdrukking brengt, ligt een blauw overkleed, soms overgaande in een blauwe sluier. Hierin komt het hemelse geestelijk goddelijke in het wezen der Madonna tot uiting, evenals in de kroon met twaalf sterren, die zij somtijds draagt. Dit alles wijst op de kosmische krachten welke de mens gaat ondervinden, wanneer zijn ziel zo ver gereinigd is, dat hij de sluier van het stoffelijk waarneembare kan oplichten om het geestelijke, dat in alles ligt en werkzaam is, te aanschouwen.

Vaak is de Madonna omringd door engelen die rode rozen en witte lelies dragen. De roos is de bloem die door haar geur terugstraalt wat zij door zich open te stellen voor de zonnestraling, ontving. Zo moet de mens de krachten die hij ontvangt, wanneer hij zich openstelt voor de geestelijke wereld, weer als liefde doen uitstralen in zijn omgeving.

Het Kind dat de Madonna op de knieën draagt, is bij de latere schilders een echte baby, hoewel soms de houding of het gebaar aangeeft, dat dit Kind een bijzondere rol te spelen heeft: het wijst op een boek, het heft reeds zegenend een handje op. Dikwijls speelt het met een gouden bal, symbool der volmaakte zuivere wijsheid en onaantastbare wereldmacht. Bij de oudste schilders is het echter niet een baby, maar een klein mensje dat de Madonna op haar schoot de mensen voorhoudt: de Mensenzoon! Dat is het tere begin van het beleven van het goddelijke in het menselijk bewustzijn, dat gekoesterd moet worden als een klein kindje, wil het zich kunnen ontplooien tot kracht en rijpheid. Het is de kiem waaruit nieuwe krachten in de mens kunnen opgroeien. Het brengt in en over het mensenleven een nieuwe glans, zoals van het jonge mensenkind je afstraalt de glans van de hoge machten die zijn ontstaan geleid hebben.

Dit begin is geboren uit de zuivere oergrond van het heelal, uit Maria. Het draagt in zich het verband van de mens met de kosmische machten. Maar teer en fijn is het. Alleen door veel liefde, warme zorg en voortdurende toewijding kan het worden tot de kern die de gehele mens doordringt met de bezieling van het volle bewustzijn van zijn ware wezen. Deze toegewijde liefde is het ontroerende dat uit de Madonna-schilderijen spreekt. De mensheid moet zich tot Maria maken om in zich het Christusprincipe met moederlijke liefde in reinheid te koesteren.

In de Griekse oudheid kende men de jonkvrouwelijke Pallas Athene, dochter van Zeus, de Heer van het de aarde, overstralende licht en Metis, de Godin, der Oerkennis. Zij bewaarde de mysteriewijsheid der oudheid, de Maja, de geestelijke afspiegeling der wereld. Maria, eveneens jonkvrouw, draagt ook de zuivere bovenzinnelijke wijsheid in haar hart, maar door de bevruchting door de kosmische liefdekracht van de Heilige Geest, wordt uit haar de Christus geboren, zoon der Maja als werkzame impuls in het menselijke aardeleven.

De omgeving waarin de Madonna geplaatst wordt, is vaak zeer karakteristiek: een troon van drie treden, waarvan de voorhang door engelen weggeslagen wordt, een troon in het koor ener kerk, een licht houten bouwsel temidden van antieke ruïnes, soms gezeten op een rots of in een grot. Dit alles wijst op het hemelse, dat door de Madonna geopenbaard wordt, de kerk die door de komst van Christus gevestigd wordt, de noodzaak van het breken met de oude antieke heidense cultuur om plaats te maken voor het Christusprincipe en op de vereniging van het hemelse met de aarde. Hierin wordt uitgedrukt de dorheid, de vergankelijkheid, de duisternis die heersen in de aarde-wereld totdat Licht en eeuwig leven door Christus worden gebracht.

Ai deze motieven zijn verwerkt in de Madonna-schilderijen en hun oneindige diepte en rijkdom verklaart de oneindige variaties en modulatie die in deze schilderijen te vinden zijn. Het zuiverste komt de idee tot uiting in de oudste schilderijen van Cimabue, Giotto, Fra Angelico en de oude meesters van de Hollandse en Vlaamse scholen van Eyck, Rogier van der Weyden, Memlinc, Geertgen van St. Jans.
In de latere schilderingen van Botticelli, Leonardo da Vinci, Raphael wordt de voorstelling vrijer, natuurlijker, minder symbolisch, maar in hoofdaak blijft het karakter van de compositie bewaard en zelfs bij de moderne schilders als Toorop blijft het gehandhaafd, Het Madonna-beeld is eeuwig, want de Madonna is de eeuwigheid.

Zo leidt deze beschouwing ertoe de Madonna op te vatten als de imaginatie van hetgeen in onze ziel voor en door de Christus-impuls zal moeten geschieden. De zin van het leven wordt erin weerspiegeld. De aanschouwing ervan loutert onze ziel en maakt ons ontvankelijk voor de inwerking van de Heilige Geest. Naast de hoge artistieke waarde hebben de Madonna-schilderijen dus een zeer hoge innerlijke geestelijke waarde.

Fra Angelico da Fiesole (1387-1455) De geboorte van Christus

Kerstmisalle artikelen

Jaarfeesten: alle artikelen

Vrijeschool in beeldKerstmis              jaartafel

.

2325

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.