VRIJESCHOOL

.

Zie ‘het woord vooraf‘

Bij de gegeven antwoorden is in het Duits telkens de naam van Steiner gegeven. Ik heb dat niet gedaan, zolang er geen verwarring kan ontstaan. De voetnoten die in de uitgave op aparte bladzijden staan, v.a. blz. 300, heb ik direct bij het verwijzende woord toegevoegd.

In deze vergadering gaat het over:

Voorschriften van het ministerie en een gebrek aan daadkracht vanuit de sociale driegeleding <1>
Uitbreiding van de school en geldzorgen <2>
Muziek integreren in lessen? I.v.m. het kunstzinnige is Steiner er niet voor. <3>
Kind met een slecht handschrift. <4>
[Er volgen meer problemen waarover Steiner een mening heeft en oplossingen geeft. Die kunnen wij m.i. niet zomaar navolgen, zolang ons dat inzicht ontbreekt]
Kinderen die vervroegd van school gaan <5>
Later of nog niet kunnen schrijven <6>
Kloof tussen arbeiders- en niet-arbeiderskinderen <7>
Kinderen met problemen <8>
Projectie in klas 6 en projectieve meetkunde in het algemeen <9>
Lied von der Glocke, Schiller <10>
Het botert niet tussen twee leerkrachten die elkaar in één klas assisteren <11>
Meerstemmig zingen v.a. klas 5; in koor spreken, lang niet ieder kind kan het dan individueel! <12>
Handwerken en kunstzinnigheid; handvaardigheid: beweegbaar speelgoed, lepels, geen ‘Fröbel’. <13>

RUDOLF STEINER

Konferenzen mit den Lehrern der Freien Waldorfschule in Stuttgart 1919 bis 1924

Erster Band Das erste und zweite Schuljahr

Vergaderingen met de leerkrachten van de vrije Waldorfschool in Stuttgart

Band 1 Het eerste en tweede schooljaar

Van de vergaderingen die de leerkrachten van de eerste vrijeschool in Stuttgart hielden, zijn verslagen bewaard gebleven van díe vergaderingen waarbij Rudolf Steiner aanwezig was.

GA 300A

Vergadering van zondag 16 januari 1921, 9.45u

Blz. 255

Dr. Steiner: Da wir nur diesen Winkel der Zeit hatten, werden wir die allernotwendigsten Dinge besprechen müssen. Vielleicht sind Sie so gut und bringen die Dinge zur Sprache, die aus dem Kollegium heraus vorgebracht werden sollen.

Aangezien we slechts over een kort tijdsbestek beschikken, moeten we ons beperken tot de meest essentiële zaken. Misschien wilt u zo vriendelijk zijn de punten naar voren te brengen die het lerarencorps wil bespreken.

X.: Die Schule ist zwar genehmigt, aber es ist jetzt ein Erlaß der Behörde
gekommen, der festsetzt, wieviel Kinder wir im 1. Schuljahr aufnehmen dürfen. Das müßte besprochen werden.

X.: Hoewel de school is goedgekeurd, hebben de autoriteiten nu een verordening uitgevaardigd waarin wordt vastgelegd hoeveel kinderen we tot de eerste klas mogen toelaten. Dat is een punt dat besproken moet worden.

Dr. Steiner: Das Besprechen hilft nicht viel. Der Erlaß besagt doch, daß wir im besten Falle, so lange es der Regierung gefällt, die ersten Klassen nur so groß machen dürfen, als sie in diesen beiden Schuljahren sind, daß wir nicht mehr Kinder aufnehmen dürfen. Das ist das, was glattweg darinnensteht. Daß die Schule in beliebiger Weise fortgeführt werden kann, davon kann gar keine Rede sein. Wir dürfen nicht mehr Schüler aufnehmen, als wir bisher hatten.
Was darüber zu sagen wäre, ist dies: wenn wir noch einen wirklich bestehenden Bund für Dreigliederung hätten, so müßte der die Agitation gegen dieses Schulgesetz aufnehmen.

<1> Discussie zal weinig uithalen. In de verordening staat heel duidelijk dat we – in het gunstigste geval en zolang de overheid dat passend acht – onze klassen van de eerste klas niet groter mogen maken dan ze in deze twee schooljaren zijn; we mogen niet meer kinderen toelaten. Dat staat er precies zo. Er is absoluut geen sprake van dat de school op willekeurige wijze kan voortbestaan. We mogen niet meer leerlingen toelaten dan we tot nu toe hebben gehad.
Wat hierover gezegd moet worden, is het volgende: als we nog een werkelijk actieve Bond voor de Driegeleding van het Sociale Organisme zouden hebben, zou die de strijd tegen deze onderwijswet moeten aangaan.

In bezug auf diese Dinge wird im einzelnen nichts erreicht; es muß gegen diese Tendenzen in umfassender Weise Stellung genommen werden. Etwas anderes ist darüber nicht zu sagen. Wir können mit dem Erlaß sonst nichts machen.
Gegen die Einschränkung in dieser Beziehung muß ich mich auch auf einem anderen Gebiet wenden. Es ist nie aus unserer Anthroposophischen Gesellschaft die Tendenz hervorgegangen, gegen die Einschränkung durch die Ärztetyrannei irgend etwas öffentlich zu tun.
Dagegen besteht ständig die Tendenz, irgendwie zur Kurpfuscherei anzuregen. Das ist dasjenige, was auch unsere Bewegung ruiniert, dieses heimliche Wollen von etwas, wogegen man öffentlich nicht angehen will; daß das fortwuchert. (Zu einem Lehrer:) Sie waren heute mutig genug, indem Sie Tropfigkeit gesagt haben. Es kann zu Konsequenzen führen, gewiß, das schadet nichts.
Es ist so, daß es durchaus ausgesprochen werden muß, es ist eine der
Tatsachen, daß die Dreigliederungszeitung seit Ende Mai kein einziger abonniert hat. Daß der Bund für Dreigliederung absolut nicht funktioniert, das ist etwas, was gesagt werden muß.

Wat deze zaken betreft: het heeft geen zin om op details in te gaan; er moet een principieel standpunt worden ingenomen tegen deze tendensen. Er valt verder niets over dit onderwerp te zeggen. We kunnen niets anders met het besluit.
Ik moet me ook vanuit een ander gezichtspunt tegen de beperking in deze kwestie verzetten. De neiging om publiekelijk stelling te nemen tegen de beperkingen die door medische tirannie worden opgelegd, is binnen onze Antroposofische Vereniging nooit ontstaan.
Daarentegen bestaat er een voortdurende neiging om kwakzalverij op de een of andere manier in de hand te werken. Dat is wat onze beweging ruïneert: dat heimelijke verlangen naar iets waartegen men niet publiekelijk durft op te treden; de manier waarop dat blijft etteren.
(Tegen een leraar:) U was vandaag moedig genoeg om van “gezwets”
te spreken. Dat kan gevolgen hebben – zeker – maar dat kan geen kwaad.
Het feit is – en dat moet ronduit gezegd worden – dat er sinds eind mei
niemand meer geabonneerd is op de krant van de ‘Dreigliederung’.
[Sociale Driegeleding]. Het feit dat de Bond voor Sociale Driegeleding
totaal niet functioneert, moet ook worden uitgesproken. <1>

X.; Das Schulgebäude wird nicht rechtzeitig fertig werden. Man muß vielleicht eine Baracke zur Aushilfe nehmen.

<2> X.: Het schoolgebouw zal niet op tijd klaar zijn. Misschien
moeten we een tijdelijk onderkomen als noodoplossing gebruiken.

Blz. 256

Dr. Steiner: Wahrscheinlich wird es daraufhinauskommen, daß man eine solche Baracke bauen muß. Es ist außerordentlich wenig Aussicht vorhanden, daß dieses große Schulgebäude, das also Millionen kostet, in der nächsten Zeit geleistet werden kann. Das Geld müßte geleistet werden von Seiten des Kommenden Tages. Daß es geleistet werden kann, das ist nicht sehr wahrscheinlich, denn der Kommende Tag hat, wenn er zurecht kommt, eine ganze Reihe von Dingen zu tun, die eigentlich unbedingt geschehen müßten. Und es ist fast unmöglich, etwa das erste Geld für den Bau des Schulhauses zu
verwenden. Wenn nicht das erste Geld verwendet werden kann, dann ist nicht daran zu denken, daß das Schulhaus für das nächste Schuljahr fertiggestellt werden könnte. Technisch fertigstellen könnte man es ja , aber es wir  finanziell nicht möglich sein.

Het zal er waarschijnlijk op neerkomen dat we zo’n tijdelijk gebouw moeten neerzetten. Er is weinig uitzicht op de spoedige realisatie van het grote schoolgebouw – dat miljoenen zou kosten. De financiering zou door ‘Der Kommende Tag’ moeten worden opgebracht. Het is niet erg waarschijnlijk dat dit haalbaar is, want ‘Der Kommende Tag’ heeft – zelfs als het bedrijf erin slaagt op eigen benen te staan ​​– een hele reeks taken die absoluut uitgevoerd moeten worden. En het is vrijwel onmogelijk om het startkapitaal te gebruiken voor de bouw van het schoolgebouw. ​​Als dat startkapitaal niet kan worden aangewend, is er geen hoop dat het schoolgebouw op tijd voor het volgende schooljaar klaar zal zijn. Technisch gezien zou de bouw natuurlijk wel mogelijk zijn, maar financieel gezien zal het niet lukken.

Mehrere Lehrer sprechen über die Wege, Geld zu schaffen.

Enkele leraren bespreken manieren om fondsen te werven.

Dr. Steiner: Es steht nichts im Wege, Geld irgendwie zu bekommen.
Diese Art von Propaganda hängt davon ab, daß sie mit einigem Humor gemacht wird. Nicht wahr, ich konnte mich ja in der letzten Zeit zu wenig in der Waldorfschule umsehen. Es war mir furchtbar schmerzlich; ich bin niemals mit so schmerzlichen Gefühlen weggegangen als diesmal. Einiges werde ich sagen.

Niets belet ons om op de een of andere manier aan geld te komen. Bij dergelijke wervingsacties komt het erop aan dat ze met een vleugje humor worden uitgevoerd. Weet u, ik heb de laatste tijd niet veel in de Waldorfschool kunnen rondkijken. Dat deed me ontzettend veel pijn; ik ben nog nooit met zulke pijnlijke gevoelens vertrokken als deze keer. Ik zal daar het een en ander over zeggen.

Es erscheint mir nicht möglich, daß unsere jetzigen Waldorflehrer zu einer solchen Propaganda etwas beitragen können. Im großen ganzen hat es den Eindruck gemacht, daß die Waldorflehrer mit der Sorge für die Hochschulkurse schon genügend belastet sind. Es wäre notwendig, daß sie für manche Dinge entlastet würden, wenn die Schule richtig gedeihen soll. Ich habe den Eindruck, daß Sie nicht weiter belastet werden können. Man braucht, wenn man lehren will, wirklich eine gewisse Zeit des Vorbereitens. Man muß die Sachen gründlich verarbeiten. Einzelne sind so überlastet, daß das nicht mehr möglich ist. — Also ich würde dem Dr. Stein entschieden raten, wenn man von Seiten des Bundes für Dreigliederung ihm etwas zuschiebt, daß er es energisch zurückweist, damit die Dinge auf diese Weise einige Korrektur erfahren. Wenn der Bund für Dreigliederung diejenigen Dinge, die in seiner Aufgabe stehen, auf Sie abschiebt und sich darauf beschränkt, sich zurückzuziehen in seine Räume, dann ist das eine Methode, die wenigen Leute, die arbeiten, so zu ruinieren mit der Überlastung und die anderen auf die Festung sich zurückziehen zu lassen, daß es nicht weitergehen kann.

Het lijkt mij onmogelijk dat onze huidige vrijeschoolleraren iets zouden kunnen bijdragen aan dergelijke propaganda. Over het algemeen bestaat de indruk dat de vrijeschoolleraren al zwaar genoeg belast zijn met de verantwoordelijkheid voor de cursussen in het hoger onderwijs. Het zou nodig zijn hen van bepaalde taken te ontlasten, wil de school werkelijk tot bloei kunnen komen. Ik heb de indruk dat zij geen extra lasten meer op zich kunnen nemen. Wie les wil geven, heeft nu eenmaal een zekere voorbereidingstijd nodig; men moet de stof zich grondig eigen maken. Sommigen zijn zo overbelast dat dit niet meer mogelijk is. — Daarom zou ik dr. Stein dringend willen adviseren: als de Bond voor de Driegeleding van het Sociale Organisme taken op hem probeert af te schuiven, moet hij die resoluut van de hand wijzen, zodat de situatie kan worden rechtgezet. Wanneer de Bond voor de Driegeleding zijn eigen verantwoordelijkheden op u afschuift en zich ondertussen terugtrekt in zijn eigen kantoren, is dat een manier om de weinige mensen die daadwerkelijk werken te gronde te richten door hen te overbelasten, terwijl de anderen zich in hun bolwerk terugtrekken – een toestand die niet kan voortduren.

X.: Vorträge sollte ich halten. Ich weiß schon lange, daß ich absolut nicht
diese Vorbereitung aufbringen kann, die notwendig ist.

X.: Ik zou lezingen gaan geven. Ik weet al lang dat ik absoluut niet in staat ben om de nodige voorbereidingstijd vrij te maken.

Blz. 257

Dr. Steiner: Ich tadle nicht! Ich wollte nicht Kritik üben. Es wäre
unangebracht, an der besten Institution Kritik zu üben. Es müssen
die Dinge durchaus eingeteilt werden. Man kann zugeben, wenn das
Arrangement in Ordnung ist, daß Sie solche Dinge machen, wie die in
Darmstadt; dann müßte ein viel intensiveres Zusammenarbeiten mit
dem Bund für Dreigliederung da sein. Jedenfalls müssen Sie sehen,
daß man Ihnen nicht so etwas aufhalst, was eminenteste Pflicht der
Leute vom Bund für Dreigliederung ist. Die anderen Herren auch.
Vor allen Dingen haben wir für die Schule zu sorgen, das ist in erster
Linie unsere Aufgabe. Forschungsinstitut und Schule gehören zusammen, um daraus ein Einverständnis zu bewirken. Das gehört zusammen.

Ik ben niet aan het bekritiseren! Het was niet mijn bedoeling kritiek te leveren. Het zou ongepast zijn om kritiek te uiten op de beste instelling. De zaken moeten uiteraard wel goed georganiseerd worden. Men kan erkennen – mits de opzet deugdelijk is – dat u activiteiten zou kunnen ontplooien zoals die in Darmstadt; in dat geval zou er echter sprake moeten zijn van een veel nauwere samenwerking met de Bond voor de Drieledige Sociale Orde. Hoe dan ook moet u ervoor zorgen dat u niet wordt opgezadeld met taken die in de eerste plaats de verantwoordelijkheid zijn van de mensen van de Bond voor de Drieledige Sociale Orde. Dat geldt ook voor de andere heren. Bovenal moeten we zorg dragen voor de school; dat is onze voornaamste taak. Het onderzoeksinstituut en de school horen bij elkaar om een ​​gemeenschappelijk begrip te bevorderen. Ze horen bij elkaar. <2>

X.: Ich hätte gerne gefragt, wie ist es mit der Beigabe von Musik zum Unterricht. Ich hatte es so gemacht: um die Stimmung vorzubereiten, hatte ich am Beginn ein Stück Klavier vorspielen lassen.

<3> X.: Ik zou graag iets willen vragen over het integreren van muziek in de lessen. Wat ik heb gedaan, is dit: om de juiste sfeer te scheppen, liet ik aan het begin een pianostuk spelen.

Dr. Steiner: Dieses, was Sie jetzt auseinandersetzten, das ist ein Unfug. Denn nicht wahr, wir dürfen nicht die Sitte einführen, welche sowohl den Unterricht nach einer Seite durch eine künstlich erzeugte Stimmung beeinträchtigt; auf der anderen Seite dürfen wir nicht eine Kunst zu einem solchen Mittel verwenden. Der Kunst muß schon gewahrt bleiben, daß sie Selbstzweck ist, daß sie ja nicht dazu dient, Stimmung vorzubereiten. Es erscheint mir eine bedenkliche Annäherung an spiritistische Sitzungen. Ich glaube nicht, daß das weiter verfolgt werden darf. Etwas anderes ist es, wenn über Akustik vorgetragen wird.

Wat u zojuist heeft beschreven, is onzin. We moeten immers geen werkwijze invoeren die – enerzijds – het onderwijs schaadt door middel van een kunstmatig opgewekte stemming, en we moeten – anderzijds – kunst niet als middel daartoe gebruiken. Kunst moet haar status als doel op zich behouden; ze mag zeker niet dienen om een ​​stemming voor te bereiden. Ik vind dit een zorgwekkende benadering, die doet denken aan spiritistische séances. Ik ben niet van mening dat deze werkwijze moet worden voortgezet. Anders ligt het wanneer het om akoestiek gaat.

X.: Ich habe immer Zusammenhänge gesucht.

X.: Ik heb altijd naar verbanden gezocht.

Dr. Steiner: Es gibt keinen Zusammenhang zwischen den Punischen
Kriegen und einer musikalischen Sache. Was gibt es für einen Zusammenhang? Worauf soll das hinaus? Auch Eurythmie nicht! Sicherlich, Sie können nicht eine Eurythmieaufführung machen, um eine Stimmung zu machen für eine Schattenkonstruktion. Wollen Sie Eurythmieaufführungen machen, um nachher Frachtbriefe zu schreiben? Das wäre eine Ausweitung nach der anderen Seite. Wir haben die Aufgabe, den Unterricht so musisch zu gestalten, innerlich so musisch wie möglich, nicht durch rein äußerliche Mittel. Das ist schädlich für den Inhalt dessen, was vorgebracht wird, wie für die Kunst selber. Man kann nicht ein Märchen erzählen, um hinterher Farbenlehre zu behandeln. Es würde der Unterricht auf eine ganz falsche Bahn gebracht werden. Der Unterricht muß in sich so gestal-

Er is geen verband tussen de Punische Oorlogen en een muzikale kwestie. Wat voor verband zou er kunnen zijn? Wat is daar het nut van? Hetzelfde geldt voor de euritmie! U kunt toch geen euritmie-uitvoering opvoeren om een ​​stemming te creëren voor een les over schaduwconstructie? Bent u van plan euritmie-uitvoeringen te organiseren, enkel en alleen zodat er daarna vrachtbrieven kunnen worden opgesteld? Dat zou een ontwikkeling in de verkeerde richting zijn. Onze taak is het om het onderwijs vanuit een artistieke geest vorm te geven – innerlijk zo artistiek mogelijk – en niet door middel van louter uiterlijke middelen. Dat is nadelig voor zowel de inhoud van de behandelde stof als voor de kunst zelf. U kunt niet zomaar een sprookje vertellen om vervolgens over te gaan op een les kleurenleer. Dat zou het onderwijs op een volledig verkeerd spoor zetten. Het onderwijs moet zo worden opgezet dat de stemming eruit voortkomt.

Blz. 258

tet sein, daß er Stimmung erzeugt. Wenn man nötig hat, durch
irgendeine dekorative Sache die Stimmung erst zu erzeugen — wobei
die Kunst leidet —, so würde man aussprechen, daß man durch den
Inhalt des Unterrichts nicht diese Stimmung hervorbringen wollte
oder könnte. Mir war es bedenklich, wenn man manchmal anthroposophischen Erläuterungen irgendein Musikstück vorausgeschickt hat, was ja noch immerhin etwas anderes ist, weil es erwachsene Leute sind. Im Schulunterricht geht es nicht. Da werden wir es abschaffen können.

Als men het nodig acht om eerst de juiste sfeer te scheppen door middel van een decoratief element – ​​waardoor de kunst zelf tekort wordt gedaan – impliceert dit de erkenning dat de lesstof op zichzelf die sfeer niet kon, of niet moest, oproepen. Ik vond het twijfelachtig wanneer er soms muziek werd gespeeld voorafgaand aan antroposofische uiteenzettingen – al ligt dat wat anders, aangezien het publiek uit volwassenen bestaat. In schoollessen is dit echter niet gepast; daar kunnen we die gewoonte achterwege laten.

X..” Ob wir das in der Physik verwenden können als eine Brücke vom Musikalischen zum Akustischen?

X…: Zouden we dit bij natuurkunde kunnen gebruiken als brug tussen het muzikale en het akoestische?

Dr. Steiner: Da wäre es wünschenswert, daß man die Akustik musikalischer macht, daß man eine Akustik herauskriegt, die man verbinden kann durch eine Art künstlerischer Brücke mit dem Musikalischen. Es gibt schon diese Möglichkeit, in die Sache so etwas Musisches hineinzubringen. Man darf nicht versuchen, es auf die vorhin erwähnte Art möglich zu machen. Ich weiß auch gar nicht, was übrigbleiben soll für den Punischen Krieg, wenn Sie eine halbe
Stunde wegnehmen für alles das.

Het zou wenselijk zijn om de studie van de akoestiek muzikaler te maken – om een ​​benadering van de akoestiek te ontwikkelen die via een of andere artistieke brug met het muzikale domein kan worden verbonden. Het is inderdaad mogelijk om het vak een muzikaal karakter te geven. Men moet alleen niet proberen dit te bereiken op de eerder genoemde manier. Bovendien zie ik niet in hoeveel tijd er nog overblijft voor de Punische Oorlogen als je aan dat alles een half uur zou besteden.

Eine Eurythmielehrerin: Es war ein ganz kurzes Gedicht.

Een euritmiedocent: Het was een heel kort gedicht.

Dr. Steiner: Das ist eine phantastische Pädagogik! Es ist das beste
Mittel, die Eurythmie lächerlich zu machen.

Dat is een fantastische soort pedagogie! Het is de beste
manier om euritmie belachelijk te maken.

Eurythmielehrerin: Ich hatte die Wirkung in der Klasse, daß die Klasse sehr
interessiert war.

Euritmiedocent: Het effect op de klas was dat ze zeer
geïnteresseerd waren.

Dr. Steiner: Vielleicht ist sie noch mehr interessiert, wenn Sie einen
kleinen Film vorführen. Wir dürfen nie daraufgehen, wie die Kinder
interessiert sind durch irgend etwas. Da könnten wir ein Tänzchen
aufführen lassen. Es kommt nicht darauf an, daß sie interessiert sind,
das wäre eine furchtbar phantastische Pädagogik. Wenn das einreißen würde, dann würde unser Unterricht leiden und die Eurythmie diskreditiert sein. Entweder ist es im Prinzip richtig, dann müßte es gemacht werden, oder es ist falsch. Das kann man nicht erwidern. Dies ist jedenfalls etwas, das nicht gehen kann.
Da war der eine junge T. L. in der 6b, der mit der Schrift die Schwierigkeit hat, dereinen Strich in den anderen hineinmacht. Bei solchen Dingen, wo im zentralen Nervensystem vorliegt eine leichte Neigung zu nicht herauskommenden Krämpfen, die vielleicht sogar in späterem Lebensalter zu Schreibkrampf führen können, da müßte man versuchen, dem sehr früh entgegenzuarbeiten. Und bei diesem Buben

Misschien zouden ze nog meer geïnteresseerd zijn als u een filmpje liet zien. We mogen onze aanpak nooit baseren op wat de belangstelling van de kinderen wekt. We zouden net zo goed een dansoptreden kunnen hebben. Het gaat er niet om of ze geïnteresseerd zijn – dat zou een geweldige pedagogie zijn. Als dat voet aan de grond zou krijgen, zou ons onderwijs eronder lijden en zou euritmie in diskrediet raken. Ofwel het is in principe juist – en dan moet het gebeuren – ofwel het is onjuist. Daar valt niet over te twisten. Hoe dan ook, dit kan absoluut niet. <3>

<4> Dan was er nog die jongen, T.L., uit klas 6b, die moeite heeft met zijn handschrift – hij laat de ene streek in de andere overvloeien.
In zulke gevallen – waarbij er in het centrale zenuwstelsel een lichte neiging bestaat tot latente krampen, wat later in het leven zelfs tot schrijverskramp zou kunnen leiden – moet je proberen dit in een zeer vroeg stadium tegen te gaan. 

Blz. 259

den sollte man Eurythmie machen lassen mit Hanteln; er müßte die Bewegung mit Hanteln machen. Sie brauchen vielleicht nicht besonders schwer zu sein, aber er soll Eurythmie mit Hanteln machen. Sie werden bemerken, daß dadurch die Schrift sich korrigiert. — Man könnte auch noch andere Dinge machen. Man könnte versuchen, ihm eine andere Federrichtung zu geben. Es gibt solche
Federn — ich weiß nicht, ob es sie nach dem Kriege noch gibt —, die im Winkel angesetzt sind an den Federstiel. Da ist es notwendig, daß ein solcher Bub sich erst gewöhnt an die andere Einstellung. Das hilft ihm auch, wenn er Bewußtsein in die Fingerhaltung hineinbringt. —
Dann hat er zu stark konvergierende Augenachsen; man müßte ihn veranlassen, die Augen etwas weiter vom Papier zu halten, damit die Augenachsen sich weniger konvergierend einstellen. Man müßte abwarten, wie sich die Schrift unter Einfluß dieser mehr organischen Mittel ändert. Wenn man es beobachtet, daß er sich Mühe gibt, daß er irgend etwas ordentlich schreibt, dann kann man ihn lenken, dann kann sein bewußter Wille eingreifen.
Der andere Bub R. F., der ist etwas stumpfsinnig. Im Schreiben habe
ich ihn nicht gesehen.

Je zou hem ertoe moeten aanzetten euritmie met halters te doen; hij zou de bewegingen moeten uitvoeren terwijl hij halters vasthoudt. Ze hoeven misschien niet bijzonder zwaar te zijn, maar hij zou euritmie met halters moeten doen. U zult merken dat zijn handschrift zich daardoor corrigeert. — Je zou ook andere dingen kunnen proberen. Je zou kunnen proberen hem een ​​ander soort pen te laten gebruiken. Er zijn pennen — ik weet niet of ze na de oorlog nog verkrijgbaar zijn — waarbij de penpunt onder een hoek aan de houder is bevestigd. In dat geval moet de jongen wennen aan de andere stand. Het helpt hem ook als hij zich bewust wordt van de manier waarop hij zijn vingers houdt. — Dan is er nog het probleem dat zijn ogen te sterk naar elkaar toe
draaien (convergeren); men zou hem moeten aanmoedigen zijn ogen wat
verder van het papier te houden, zodat de oogassen niet zo sterk naar
elkaar toe lopen. Je moet afwachten hoe het handschrift verandert onder
invloed van deze meer organische maatregelen. Zodra je ziet dat hij
moeite doet om iets netjes te schrijven, kan je hem begeleiden; dan
kan zijn bewuste wil een rol gaan spelen.
De andere jongen, R. F., is wat traag van begrip. Ik heb hem niet
zien schrijven.

X.: Seine Schrift ist ganz schön. Er hat eineinhalb Stunden geschrieben.

X.: Zijn handschrift is heel netjes. Hij heeft anderhalf uur lang geschreven.

Dr. Steiner: Man braucht nicht mit einer Kur einzusetzen. Er war immer ein Sorgenkind. Es ist jetzt wohl kaum viel mit ihm zu machen. Bis ihm der Knopf aufgeht, muß man ihn, trotzdem er Schwierigkeiten macht, öfters mal fragen, so daß er sieht, daß man ihm Liebe zuwendet. Und dann, daß er denkt: Ich kann öfter gefragt werden!
Man muß bei solchen Kindern daran denken, daß man sie öfters aufruft, und vielleicht manchmal von den fortgehenden Dingen abrückt auf Nebengeleise. Vieles andere kann man mit ihnen nicht tun.
Kurzsichtig ist er nebenbei. Er ist stumpfsinnig. Es ist wahrscheinlich, daß da organische Sachen zugrunde liegen; da müßte man sich im einzelnen mit ihm beschäftigen. Wahrscheinlich leidet der Bub an organischen Sachen. Ich hatte den Eindruck, daß der Bub behandelt werden müßte jeden zweiten Tag mit Wurmzucker, durch vierzehn Tage. Es müßte geprüft werden. Ich glaube, daß er an Würmern leidet. Wenn man dies kurieren könnte, so wird die Sache besser werden. Man müßte sich mit diesen Dingen der Schülerschaft beschäftigen. Vielleicht sehen Sie ihn einmal an, Dr. Kolisko, ob dies oder etwas ähnliches im Verdauungssystem vorliegt. Vielleicht liegt sonstein Grund zu einer besonders trägen Verdauung vor. Man wird die

Het is niet nodig om met een behandeling te beginnen. Hij is altijd al een kind geweest dat zorgen baarde. Er valt op dit moment waarschijnlijk niet veel met hem te beginnen. Totdat de doorbraak komt, moet je hem vaak aan het woord laten – ook al veroorzaakt hij moeilijkheden – zodat hij ziet dat men hem liefde toont. En zodat hij denkt: “Misschien word ik wel vaker aan de beurt geroepen!”
Bij zulke kinderen moet je eraan denken hen vaak aan het woord te laten en misschien soms van het hoofdthema over te stappen op bijzaken. Veel anders valt er niet met hen te doen. Overigens is hij bijziend. Hij is traag van begrip. Waarschijnlijk liggen er organische oorzaken aan ten grondslag; je zou zijn specifieke geval moeten onderzoeken. De jongen heeft waarschijnlijk last van organische problemen. Ik had de indruk dat de jongen gedurende twee weken om de dag behandeld zou moeten worden met wormafdrijvende tabletten.
Dit zou moeten worden nagekeken. Ik geloof dat hij last heeft van wormen. Als dat verholpen zou kunnen worden, zou er verbetering optreden. Men moet bij de leerlingen op dit soort zaken letten.
Misschien zou u hem kunnen onderzoeken, dr. Kolisko, om te zien of er sprake is van zoiets in het spijsverteringsstelsel. Of misschien is er een andere reden voor een bijzonder trage spijsvertering. Je zal de

Blz. 260

eigentliche Ursache seines Stumpfsinns im Verdauungssystem zu suchen haben.
Bitte vergessen Sie nicht, wenn ähnliche Sachen vorliegen, wie mit diesen zwei Schülern, das noch vorzubringen. Nicht so sehr wegen des einzelnen Falles, sondern daß sich überhaupt durch Besprechung einer Anzahl von solchen Fällen, wo Schüler im einzelnen durchgenommen werden müssen, nach und nach eine Erfahrung ergibt.
Vergessen Sie nicht, diese Dinge vorzubringen, die Ihnen sonst noch
notwendig oder fruchtbar erscheinen.
Dann diese Sache mit den Austritten, wie verhält sich das?

de werkelijke oorzaak van zijn traagheid moeten zoeken in het spijsverteringsstelsel.
Vergeet niet dit ter sprake te brengen als zich soortgelijke situaties voordoen – zoals die met deze twee leerlingen. Niet zozeer vanwege het individuele geval, maar omdat het bespreken van een aantal van dergelijke gevallen – waarbij leerlingen individueel onderzocht moeten worden – geleidelijk aan ervaring oplevert.
Vergeet niet alle andere zaken aan te kaarten die u nodig of nuttig lijken. <4>

<5>Dan is er nog de kwestie van leerlingen die de school verlaten; hoe is de situatie daar?

X.: Viele Eltern nehmen die Kinder nach der 8. Klasse heraus, um sie in einen
Beruf zu stecken. Die Proletarier sind übermäßig empfindlich.

X.: Veel ouders halen hun kinderen na de achtste klas van school om ze een vak te laten leren. Arbeiders zijn hier zeer gevoelig voor.

Dr. Steiner: Nicht wahr, das wird wahrscheinlich schwer gehen, wenn wir nicht in der Lage sind, für die höheren Klassen hinauf den Unterricht zu erweitern durch irgendwelche Dinge, die die Leute so ansehen können, daß es ihnen Ersatz gibt für das, was sie durch irgendeine Lehrlingszeit haben. Da müßten wir unsere höheren Klassen so einrichten, wie es in meinen Volkspädagogischen Vorträgen steht. Dann würde man das erreichen können, daß die Kinder bleiben. Aber wenn wir also nicht zu dem übergehen, dann wird es sehr schwer werden, daß die Eltern sie darin lassen.

Inderdaad, dat zal waarschijnlijk moeilijk blijken, tenzij we het leerplan voor de hogere klassen kunnen uitbreiden met elementen die mensen zien als een vervanging voor de ervaring die tijdens een leerlingschap wordt opgedaan. We zouden onze hogere klassen moeten structureren zoals beschreven in mijn voordrachten over volksopvoeding. Op die manier zouden we de kinderen kunnen behouden. Maar als we die richting niet inslaan, wordt het erg moeilijk om ouders ervan te overtuigen hun kinderen op school te houden.

Es werden viele nicht einsehen, worauf das hinaus will bei ihren Kindern. Wir stehen immer vor der Schwierigkeit, daß man die Kinder bis zum Abiturientenexamen bringt. Das ist eine sachliche Schwierigkeit. Da müßte
man einen Ausweg suchen. Möglich wäre es trotzdem, die Kinder zum Abiturientenexamen zu bringen, wenn sie auch praktisch arbeiten. Es müßten diejenigen, die für praktische Arbeit geeignet sind, mehr für das Praktische unterrichtet werden, ohne daß man die Schule gabelt. Ich glaube nicht, wenn wir die Schule auslaufen lassen in eine „höhere Lehranstalt”, daß wir dann darum herumkommen, daß mit dem fünfzehnten Lebensjahr eine Anzahl austritt.

Velen zullen niet begrijpen waar dit allemaal om draait voor hun kinderen. We worden altijd geconfronteerd met de moeilijkheid om de kinderen te laten slagen voor het toelatingsexamen voor de universiteit. Dat is een praktisch probleem. We zouden een oplossing moeten vinden. Het zou nog steeds mogelijk zijn om de kinderen te laten slagen voor het toelatingsexamen als ze ook praktijkervaring opdoen. Degenen die geschikt zijn voor praktijkwerk zouden meer praktijkonderwijs moeten krijgen zonder de school op te splitsen. Ik geloof niet dat we, door de school geleidelijk af te bouwen tot een “hogere onderwijsinstelling”, kunnen voorkomen dat een aantal leerlingen op vijftienjarige leeftijd afhaakt.

X.: Ich habe nur den Wunsch, daß die Kinder der Proletarier so lange wie
möglich in der Schule erhalten bleiben.

X.: Mijn enige wens is dat de kinderen van het proletariaat zo lang mogelijk op school blijven.

Dr. Steiner: Erst haben die Eltern kein Verständnis, was bei sozialdemokratischen Kreisen nicht weit geht. „Unsere Jungen sollen
etwas Besseres werden”; da hätten sie vielleicht Verständnis. Jetzt ist
die Gesinnung sehr wenig vorhanden. Da hätten sie vielleicht die
Gelegenheit ergriffen, auf billige Weise die Mädchen unterrichten zu
lassen.

Ten eerste begrijpen de ouders het niet, wat niet veel oplevert in sociaaldemocratische kringen. “Onze jongens moeten iets beters worden”; dat zouden ze misschien wel begrijpen. Nu is die gedachte nauwelijks meer aanwezig. Ze hadden misschien de kans gegrepen om de meisjes goedkoop les te laten geven.

Blz. 261 

Auf eine andere Weise werden wir gegenüber dem, was in
Lebensgewohnheiten liegt, nicht sofort etwas erreichen. Es wird auch nicht leicht sein mit den Kindern, die nicht wenigstens die ganze Volksschule von unten herauf gemacht haben, also mit den später eingetretenen, die wir nur ein Jahr lang in der 8. Klasse gehabt haben, die nun hinaufsteigen zu lassen in die höheren Klassen. Die Kinder sind nicht danach, daß sie hinaufsteigen könnten. Wir haben in der 8. Klasse gar nicht so viel Proletarier gehabt.

We zullen niet direct resultaat boeken wat betreft ingesleten levensgewoonten door simpelweg een andere aanpak te kiezen. Evenmin zal het eenvoudig zijn om kinderen te laten doorstromen naar de hogere klassen als ze niet het volledige leerplan van de lagere school van onderop hebben doorlopen – met name degenen die later zijn ingestroomd en die we slechts één jaar in de achtste klas hebben gehad. Deze kinderen zijn niet geschikt voor doorstroming naar de hogere klassen. We hadden overigens niet zo heel veel kinderen uit arbeidersgezinnen in de achtste klas.

X.: Es sind neun ausgetreten. Es ist schwer, den Schülern in der 8. Klasse das
beizubringen, was sie für die höheren Klassen brauchen.

X.: Er zijn er negen vertrokken. Het is lastig om leerlingen van de achtste klas de kennis bij te brengen die ze nodig hebben voor de hogere klassen.

Dr. Steiner: Sie sind in ihrer ganzen Lebensverfassung — wobei ich in
keiner Weise irgend etwas anderes meine —, in der innerlichen Seelenverfassung sind sie nicht in das hinaufzubringen, was man gewöhnlich hat als höhere Schule. In die höhere Schule, die eine Art Bourgeoisanstalt ist, da ist der Proletarier — er ist als Streber hineinzukriegen, wenn er hinaufrücken will in die Bourgeoisie. Man müßte die Schule einrichten, wie ich es in den Volkspädagogischen Vorträgen beschrieben habe. Dann würde es sich herausstellen, wie man diese Schüler durchbringt zu einer richtigen Bildung. So lange man genötigt ist, etwas von der Schulverfassung des Gymnasiums zu
haben, was die reine Bourgeoisieschule ist — es gibt nichts, was nicht
zugeschnitten wäre auf die Bourgeoisie —, da wird der Proletarier
nicht hineinpassen.

Gezien hun gehele levensconstitutie – en ik bedoel daarmee niets anders – en hun innerlijke zielsgesteldheid, kunnen ze niet worden ondergebracht in de omgeving die kenmerkend is voor scholen voor voortgezet onderwijs. Dat type school is in wezen een burgerlijke instelling; een arbeiderskind kan daar alleen aarden door een ambitieuze klimmer te worden, als hij wil opklimmen tot de burgerij. De school zou moeten worden ingericht zoals ik heb beschreven in de voordrachten over volksonderwijs. Dan zou duidelijk worden hoe we deze leerlingen naar een werkelijke vorming kunnen leiden. Zolang we gedwongen zijn elementen van de structuur van het ‘Gymnasium’ over te nemen – een puur burgerlijk schoolsysteem dat volledig op de burgerij is afgestemd – zal het arbeiderskind daar niet passen. <5>

Ich möchte nur über diese Note des Nur-Lehrens, daß also man irgend etwas nicht in die Kinder hineinbringt, sagen: da handelt es sich darum, daß die Methode, die wir angefangen haben, die auseinandergelegt worden ist in meinen didaktischen Vorträgen, sehr viel vermag in der Ökonomisierung des Unterrichts, wenn sie richtig ausgebildet wird, und daß auch mehr hineingearbeitet werden sollte auf die Ökonomisierung des Unterrichts. Nicht wahr, diese Ökonomisierung ist durchaus notwendig, damit man die anderen Dinge auch einhalten kann.
Ich habe nicht gerügt, daß die Kinder noch nicht schreiben können.
Sie werden etwas anderes können in diesem Lebensabschnitt! Ich möchte das Beispiel von der R. F. M. erwähnen. Die hat mit neun Jahren noch nicht schreiben gekonnt, hat viel später schreiben gelernt als alle anderen Kinder, sie hat die Buchstaben gemalt. Jetzt ist sie sechzehneinhalb Jahre alt und ist verlobt. Sie ist außerordentlich tüchtig im Helfen in einem Betrieb. Das ist doch eine andere Tour! So spät wie das Mädchen lesen konnte — sie hat das letzte Jahr

Ik wil graag even ingaan op dit aspect van het ‘louter onderwijzen’ – het idee dat men kinderen niet zomaar bepaalde zaken bijbrengt: het gaat erom dat de methode die we zijn gestart – en die in mijn voordrachten over didactiek uitvoerig is besproken – aanzienlijk kan bijdragen aan een efficiëntere inrichting van het onderwijs, mits deze goed wordt uitgewerkt; we zouden ons inderdaad meer op die efficiëntie moeten richten. Een dergelijke efficiëntie is immers absoluut noodzakelijk willen we ook de andere onderdelen van het leerplan aankunnen.
<6> Ik heb geen kritiek geuit op het feit dat de kinderen nog niet kunnen schrijven.
Ze zijn in deze levensfase tot andere dingen in staat! Ik wil graag het voorbeeld van R.F.M. aanhalen. Zij kon op negenjarige leeftijd nog niet schrijven; ze leerde het veel later dan alle andere kinderen – ze tekende de letters aanvankelijk. Nu is ze zestien en een half en verloofd. Ze is buitengewoon bekwaam als het gaat om het helpen in een bedrijf. Dat is een heel andere weg! Hoewel ze pas laat leerde lezen, kreeg ze een extra jaar aangeboden aan de handelsschool en werd ze aangesteld als secretaresse van de directeur!

Blz. 262

der Handelsschule gratis bekommen und wurde zum Sekretär des
Direktors ernannt!
Es werden solche Dinge nicht genügend berücksichtigt. Es fördert die Tüchtigkeit ganz entschieden, wenn nicht zu früh diese Dinge, wie das Schreiben und Lesen unserer jetzigen Schrift, die mit der menschlichen Natur nicht zusammenhängen, wenn die nicht zu früh beigebracht werden. Das späte Lesen- und Schreibenlernen, das ist etwas, was schon einen gewissen Wert hat.

de handelsschool en werd ze aangesteld als secretaresse van de directeur!
Met dergelijke zaken wordt onvoldoende rekening gehouden. De bekwaamheid wordt aanzienlijk bevorderd wanneer zaken als lezen en schrijven – gebruikmakend van ons huidige schrift, dat geen wezenlijke band heeft met de menselijke natuur – niet te vroeg worden aangeleerd. Het op latere leeftijd leren lezen en schrijven is van werkelijke waarde. <6>

X.: Es wird bei den Eltern geredet, daß in der Schule ein Gegensatz bestände
zwischen den proletarischen Kindern und den anderen.

<7> X.: Ouders zeggen dat er op school een kloof bestaat tussen de kinderen van het proletariaat en de andere kinderen.

Dr. Steiner: Wie ist das im gegenseitigen Verhalten zutage getreten?

Hoe komt dat tot uiting in hun onderlinge omgang?

X.: Bei den Kindern untereinander konnte ich nichts konstatieren. Nur dieser
kleine W. A., der zaubert so Sachen heraus: „Den Reichen erlaubt man immer,
daß sie herausgehen, nur uns Armen erlaubt man es nicht.” Trotzdem ist nie die
Stimmung gewesen, daß etwas gegen die Proletarier ist.

X.: Ik heb bij de kinderen zelf niets dergelijks waargenomen. Alleen de kleine W.A. maakt wel eens opmerkingen als: “De rijken mogen altijd naar buiten, maar wij armen niet.” Toch is er nooit sprake geweest van een vijandige sfeer jegens de kinderen van de arbeiders. <7>

Dr. Steiner: Das ist für unsere Schulentwickelung nicht besonders
charakteristisch, denn hier hat er sich gebessert. Er ist viel zivilisierter, als er war. Er ist ein Wildling gewesen, wie er hereingekommen ist. Er hat sich entschieden gebessert. Ich glaube nicht, daß der für den Gegensatz zum Proletariat charakteristisch ist.

<8> Dat geval is niet bepaald representatief voor de ontwikkeling van onze school, want hij is vooruitgegaan. Hij is nu veel beschaafder dan voorheen. Toen hij hier net kwam, was hij een wild kind. Hij is beslist verbeterd. Ik geloof niet dat hij een typisch voorbeeld is van de kloof met betrekking tot het proletariaat.

X.: Er kann sich nicht konzentrieren.

X.: Hij kan zich niet concentreren.

Dr. Steiner: Bei ihm würde man, sobald man sich vom Standpunkt der Pathologie mit den Kindern beschäftigen kann, etwas erreichen, wenn man ihm ein paar Schröpfköpfe setzen würde. Das würde einmal zur Pädagogik gehören. Jetzt würden wir furchtbaren Anstoß erregen.
Sie würden auch einiges mit ihm erreichen, wenn Sie ihn gewöhnen würden, ganz scharf irgend etwas mit Konsequenz vom Anfang bis zum Ende durchzuführen. Wenn er bei einer solchen Geschichte etwas ausfrißt, müßte er es niederschreiben. Irgendwie muß man bei ihm in reinlicher Weise die Sache durchführen bis zur letzten Konsequenz. Man kann sehr viel erreichen, wenn man ihn eine Sache machen läßt, bis er sie reinlich durchgeführt hat. Er leidet vor allen Dingen an einer zu starken inneren Regsamkeit des Blutes. Es ist eine
furchtbare Spannung in ihm, und er ist, was ich nennen möchte einen physischen Renommisten. Er will renommieren. Sein Körper renommiert. Das würde durch eine Behandlung des Blutes wesentlich geändert werden.
Bei manchen könnte man sehr viel machen, sobald man die Sache an
einem richtigen Ende packt. Ich werde in jeder Klasse ein paar her-

In zijn geval – zodra men in staat is de kinderen vanuit een pathologisch gezichtspunt te benaderen – zou men iets kunnen bereiken door enkele cupping-glazen [moderne versie van ‘aderlaten’] toe te passen. Dat zou eigenlijk deel moeten uitmaken van de pedagogie. Op dit moment zouden we echter voor veel ophef zorgen.
Men zou ook veel bij hem kunnen bereiken door hem te laten wennen aan het van begin tot eind volbrengen van een taak – met grote nauwkeurigheid en consequentie. Als hij zich tijdens zo’n activiteit zou misdragen, zou hij dat moeten opschrijven. Op de een of andere manier moet je de zaak met hem op een zuivere, grondige manier tot het einde toe doorzetten. Er valt veel te bereiken door hem aan een taak te laten werken totdat hij deze naar behoren heeft uitgevoerd. Hij heeft vooral last van een overmatige innerlijke activiteit van het bloed. Er heerst een enorme spanning in hem en hij is wat ik een “fysieke uitslover” zou noemen. Hij wil zich profileren; zijn lichaam profileert zich. Dat zou aanzienlijk veranderen door het bloed te behandelen.
Bij sommige kinderen zou men veel kunnen bereiken door de zaak simpelweg vanuit de juiste invalshoek aan te pakken. Ik zal uit elke klas enkele leerlingen

Blz. 263

aussuchen, die körperlich behandelt werden müßten. Bei K. R. ist es
entschieden so, daß er richtig behandelt werden müßte. Er müßte
behandelt werden auf eine gewisse Diät, auf Dinge, die ich gesagt habe.
Diese Institution des Schularztes müßte man einrichten und so gestalten, daß es akzeptiert werden könnte von der öffentlichen Meinung. Man sollte eine besondere Institution des Schularztes schaffen.

Wat K. R. betreft, is het beslist noodzakelijk dat hij op de juiste wijze wordt behandeld. Hij moet op een specifiek dieet worden gezet – volgens het regime dat ik heb beschreven.
We zouden de rol van een schoolarts moeten vastleggen en zo vormgeven
dat deze door de publieke opinie wordt geaccepteerd. Er zou een specifieke
functie voor een schoolarts moeten worden gecreëerd.

X.: Könnte das nicht sehr rasch in Angriff genommen werden?

X.: Zou dat niet vrij snel kunnen worden aangepakt?

Dr. Steiner: Ich weiß nicht, ob von Dr. Kolisko so etwas gemacht werden könnte. Der Schularzt, der meiner Idee nach da sein müßte, der müßte sämtliche Schulkinder kennen und im Auge behalten, der müßte im Grunde genommen nicht einen speziellen Unterricht haben, sondern sich mit den Kindern sämtlicher Klassen beschäftigen, wie es sich ergibt. Den Gesundheitszustand sämtlicher Kinder müßte er wissen. Da läßt sich viel sagen. Ich habe öfter betont, die Leute sagen, es gibt so viele Krankheiten und nur eine Gesundheit.
Es gibt aber ebenso viele Gesundheiten, als es Krankheiten gibt.
Diese Institution des Schularztes, der alle Kinder kennt und im Auge behält, das würde eine vollamtliche Beschäftigung sein; der müßte ganz in unsere Dienste treten. Ich glaube nicht, daß wir es machen können. Wir sind finanziell nicht so weit, daß wir es verantworten können. Es müßte streng durchgeführt werden. Nur dadurch würde es akzeptiert werden. Er muß jemand sein, der ganz in der Schule drinnensteht.

Ik weet niet of dr. Kolisko zoiets op zich zou kunnen nemen. De schoolarts – zoals ik die rol voor me zie – zou alle schoolkinderen moeten kennen en een oogje in het zeil moeten houden; in feite zou hij er niet zijn om specifieke lessen te geven, maar zou hij zich – waar nodig – moeten bekommeren om kinderen uit alle klassen. Hij zou op de hoogte moeten zijn van de gezondheidstoestand van elk kind. Er valt veel over dit onderwerp te zeggen. Ik heb vaak benadrukt – men zegt dat er zoveel ziekten zijn, maar slechts één gezondheidstoestand.
Toch zijn er net zoveel gezondheidstoestanden als er ziekten zijn.
Deze rol van schoolarts – iemand die alle kinderen kent en op hen let – zou een voltijdse baan moeten zijn; hij zou volledig bij ons in dienst moeten treden. Ik denk niet dat we dat kunnen doen. We verkeren niet in een financiële positie om dat te rechtvaardigen. Het zou consequent moeten worden doorgevoerd. Alleen dan zou het worden geaccepteerd.
Hij moet iemand zijn die volledig in het schoolleven is geïntegreerd.

Es wird gefragt wegen W. L. und R. D.

Er is een vraag over W. L. en R. D.

Dr. Steiner: Der R. D. ist viel besser geworden. Der war im vorigen Jahr nicht in dem Zustand. Warum haben Sie ihn nach rückwärts gesetzt? Er ist das vorige Mal ganz am Ofen gesessen.

R. D. is enorm vooruitgegaan. Vorig jaar verkeerde hij niet in deze toestand. Waarom hebt u hem naar achteren verplaatst? De vorige keer zat hij vlak bij de kachel.

X.: Das ist mehr, weil er sich mit dem E. zu sehr befaßt.

X.: Dat komt vooral doordat hij zich te veel met E. bezighoudt.

Dr. Steiner: Jedenfalls ist der R. D. jetzt besser.
Bei W. L., da ist auch nur das allgemeine Befinden. Ich habe mich
noch nicht so weit mit ihm beschäftigt. Er hat etwas körperlich. Der
R. D. ist hysterisch. Ausgesprochen männliche Hysterie. Der andere
hat vielleicht auch so etwas Ähnliches. Da müßte man ihn untersuchen, wenn so etwas organisch vorliegt.

Hoe dan ook, met R. D. gaat het nu beter.
Wat W. L. betreft: het is een kwestie van zijn algemene toestand. Ik heb zijn geval nog niet grondig bekeken. Hij heeft een lichamelijke aandoening. R. D. is hysterisch – een duidelijk geval van mannelijke hysterie. De andere jongen heeft misschien iets soortgelijks; men zou hem moeten onderzoeken om te zien of er een organische oorzaak aan ten grondslag ligt.

X.: Darf ich fragen, ob Sie sich des Jungen D. R. erinnern?

X.: Mag ik vragen of u zich de jongen D. R. herinnert?

Blz. 264

Dr. Steiner: Der Junge ist physisch klein geblieben. Er sieht sehr neugierig aus. Ich glaube, der Junge braucht, daß er die Sicherheit hat, daß er öfter erleben würde, daß man ihn gerne hat. Zuhause wird er wenig Liebe erfahren. Die Mutter mag gescheit herumreden. Man sollte ihm in der Schule etwas Liebe geben. Man sollte ihn öfter anreden und Ähnliches, was einem schwer wird, weil er einen unsympathischen Eindruck macht. Man sollte ihn öfter anreden, ihn über dies oder jenes fragen. Es macht ganz den Eindruck, daß er nach dieser Richtung hin angefaßt werden müßte. Der Junge ist nur etwas vereist.

De jongen is fysiek klein gebleven. Hij ziet er erg leergierig uit. Ik geloof dat de jongen de zekerheid nodig heeft – vaker moet ervaren – dat mensen hem mogen. Waarschijnlijk krijgt hij thuis weinig liefde. Zijn moeder praat graag op een slimme manier. Op school zou je hem wat liefde moeten tonen. Je zou vaker met hem moeten praten en dergelijke dingen moeten doen – wat lastig is, omdat hij een onaantrekkelijke indruk maakt. Je zou vaker met hem moeten praten, hem eens iets moeten vragen. Het lijkt er echt op dat dit de juiste aanpak voor hem is. De jongen is gewoon een beetje bevroren.

X.: Soll ich mit dem Mädchen N. M. auch etwas Besonderes machen?

X.: Moet ik ook iets bijzonders doen met het meisje N. M.?

Dr. Steiner: Es fragt sich, ob man es nicht besonders aufwecken
könnte.

De vraag is of zij niet op een bijzondere manier gewekt zou kunnen worden.

X.: Sie ist ganz zerstreut und hat die Augen in einer schiefen Lage.

X.: Ze is erg verstrooid en haar ogen staan ​​in een vreemde hoek.

Dr. Steiner: Sie hat einen schwachen Intellekt. Für solche müßten wir doch die Schwachsinnigenklasse haben, daß man sie systematisch behandeln kann. Diese Kinder würden sehr gewinnen, wenn man nicht Schreiben und Lesen geben würde, sondern Dinge, die aber doch ein gewisses Denken fordern. Solche elementare Aufgaben, daß man sagt, sie muß in neun aufeinanderfolgende Becher eine Anzahl von kleinen Kugeln legen und in jedem dritten Becher
müssen zwei rote und eine weiße sein. So etwas, daß sie kombinieren muß. Dann würde man schon etwas erreichen. Wir müßten eine Lehrkraft für diese psychopathischen Kinder haben.

Ze heeft een zwak verstand. Voor kinderen zoals zij zouden we eigenlijk een klas voor verstandelijk gehandicapten moeten hebben, zodat ze systematisch behandeld kunnen worden. Deze kinderen zouden er veel baat bij hebben als ze,
in plaats van lezen en schrijven, taken kregen die toch een zekere mate van denkwerk vereisen. Eenvoudige taken – haar bijvoorbeeld opdragen om een ​​aantal kleine balletjes in negen opeenvolgende bekers te doen, waarbij in elke derde beker twee rode en één wit balletje moeten komen. Iets waarbij ze elementen moet combineren. Dan zouden we iets bereiken.
We zouden een leerkracht moeten hebben die specifiek voor deze psychopathische kinderen is. <8>

X.: Ich bin in der 9. Klasse bis 1790 gekommen in der Geschichte. Ich sollte
bei der Gegenwart angelangt sein. Ich komme langsam vorwärts.

X.: Bij geschiedenis ben ik met de negende klas tot het jaar 1790 gekomen. Eigenlijk had ik inmiddels bij het heden moeten zijn. Ik boek maar langzaam vooruitgang.

Dr. Steiner: Ich habe neulich nicht entnehmen können, wie rasch Sie
vorwärtsgegangen sind. Woran liegt es nach Ihrer eigenen Meinung?

Ik heb de laatste tijd niet precies kunnen volgen hoe snel u vordert. Wat is daar volgens u de reden van?

X.; Das liegt daran, daß ich selbst diese Geschichte sehr wenig kenne. Das
Vorbereiten, um ganze Epochen zu umspannen, geht eben sehr langsam.

X.: Dat komt doordat ik zelf maar weinig van deze geschiedenis afweet. De voorbereiding om hele tijdperken te behandelen kost enorm veel tijd.

Dr. Steiner: Mit was haben Sie angefangen?

Waar ben je begonnen?

X.: Mit der Reformationszeit.

Met de reformatie.

Dr. Steiner: Man müßte sehen — die Folgezeit ist kurz —, möglichst
bald bis zur Gegenwart zu kommen.

Je moet echt proberen – aangezien de daaropvolgende periode kort is – om zo snel mogelijk bij het heden te komen.

X.; Ist es besser, in der Projektions- und Schattenlehre in der 6. Klasse vom
Künstlerischen auszugehen oder vom Geometrischen?

<9>X.: Is het bij het behandelen van de projectie- en schaduwleer in de zesde klas beter om uit te gaan van een artistiek of van een meetkundig perspectief?

Blz. 265

Dr. Steiner: Es ist unter Umständen das das beste, was eine Brücke baut zwischen einem Unterricht, der nüchtern geometrisch ist, und einem solchen, der doch zur Kunst hinüberführt. Ich glaube nicht, daß man das künstlerisch behandeln kann. Gemeint ist die Zentralprojektion. Ich würde doch glauben, daß die Kinder auch wirklich wissen müßten, wie also der Schatten eines Kegels auf einer so gearteten Ebene ist; daß sie eine innere Anschauung haben.

Het is wellicht de beste manier om een ​​brug te slaan tussen onderwijs dat puur meetkundig is en onderwijs dat overgaat naar het gebied van de kunst. Ik geloof niet dat je dit op een artistieke manier kan behandelen – ik doel hier op de centrale projectie. Toch ben ik van mening dat kinderen werkelijk moeten weten hoe de schaduw van een kegel op een dergelijk vlak eruitziet; dat ze er een innerlijk voorstellingsbeeld van moeten hebben.

X.: Soll man solche Ausdrücke verwenden wie Lichtstrahlen, Schattenstrahlen?

X.: Zou je termen als “lichtstralen” of “schaduwstralen” moeten gebruiken?

Dr. Steiner: Das ist nun ja eine allgemeinere Frage. Es ist nicht gut, Dinge in der projektiven Geometrie anzuwenden, die es nicht gibt. Es gibt keine Lichtstrahlen, noch weniger Schattenstrahlen. Das ist nicht nötig, daß man mit diesen Begriffen in der Projektionslehre arbeitet. Man sollte arbeiten mit gestalteten Rauminhalten. Es gibt nicht Lichtstrahlen und Schattenstrahlen. Es gibt Zylinder und Kegel. Es gibt einen Schattenkörper, der entsteht, wenn ich einen Kegel habe, der schief ist und von einem Punkt beleuchtet wird, und den Schatten auffallen läßt auf eine geneigte Ebene. Dann habe ich einen Schattenkörper, der da ist. Diesen Schattenkörper als solchen, die Kurvenbegrenzung des Schattenkörpers, das sollte auch schon das Kind verstehen.

Dat is natuurlijk een algemenere vraag. Het is niet goed om in de projectieve meetkunde begrippen toe te passen die in werkelijkheid niet bestaan. Er zijn geen lichtstralen, en zeker geen schaduwstralen. Het is niet nodig om in de projectietheorie met dergelijke begrippen te werken. Je dient met ruimtelijke vormen te werken. Er zijn geen lichtstralen of schaduwstralen; er zijn cilinders en kegels. Er ontstaat een schaduwvolume wanneer ik een scheve kegel vanuit één enkel punt laat verlichten, waardoor deze zijn schaduw op een schuin vlak werpt. Dat levert een specifiek schaduwvolume op. Het kind moet in staat zijn dit schaduwvolume als zodanig te vatten – en de gekromde begrenzing ervan.

Geradeso wie es später in der projektiven Geometrie verstehen muß, wenn ein Zylinder einen anderen mit kleinerem Durchmesser durchschneidet. Das ist ungemein nützlich, die Kinder dies zu lehren. Es bringt nicht ab vom Künstlerischen. Es läßt die Kinder im Künstlerischen. Es macht das Vorstellen geschmeidig.
Man kann geschmeidig vorstellen, wenn man von vornherein weiß, was für eine Schnittkurve entsteht, wenn sich Zylinder durchschneiden. Das ist ganz wichtig, daß man diese Dinge bringt, aber nicht Abstraktionen.

Net zoals je later in de projectieve meetkunde moet begrijpen wat er gebeurt wanneer de ene cilinder de andere – met een kleinere diameter – snijdt. Het is buitengewoon nuttig om kinderen dit te leren. Het doet geen afbreuk aan het artistieke aspect.
Het houdt de kinderen binnen de sfeer van het artistieke. Het maakt de verbeeldingskracht flexibel.
Je kan je zaken flexibel voor de geest halen als je van meet af aan weet
wat voor soort snijlijn er ontstaat wanneer cilinders elkaar snijden. Het is erg belangrijk om deze zaken te behandelen – maar niet als abstracties.

X. fragt nach darstellender Geometrie.

X. vraagt ​​naar beschrijvende meetkunde.

Dr. Steiner: Da bin ich vielleicht mitten in die Stunde hineingekommen. Ich würde in diesem Teil finden, daß man anschaulicher vorgehen soll. Wie die Kinder geantwortet haben, das könnte rationeller gemacht werden; das fiel auseinander. Die Kinder redeten verworren. Und das kann natürlich anders sein, wenn man saftigere Begriffe beibringt. Ich würde mehr vom Anschaulichen ausgehen, würde dem Kinde beibringen, wie verschieden ein Gebäude ausschaut vom Luftballon gesehen, und wie es ausschaut, wenn man Gebäude, hinter denen ein Berg ist, von dort herab anschaut. Ich würde auf diese Weise zuerst aus dem komplizierten Objekt heraus die Begriffe:

Misschien ben ik midden in de les binnengekomen. Wat dit onderdeel betreft zou ik zeggen dat je op een meer visueel-intuïtieve manier te werk moet gaan. De manier waarop de kinderen antwoordden, had systematischer aangepakt kunnen worden; het was onsamenhangend. De kinderen spraken op een verwarde manier. En dat kan natuurlijk veranderen als je begrippen introduceert die levendiger en inhoudelijker zijn. Ik zou meer vanuit het visuele vertrekken; ik zou het kind leren hoe anders een gebouw eruitziet wanneer je het vanuit
een luchtballon bekijkt, en hoe het eruitziet wanneer je een gebouw –
met een berg erachter – vanuit een hooggelegen standpunt bekijkt. Op die manier zou ik eerst uit het complexe object de begrippen afleiden:

Blz. 266

Grundriß, Aufriß beibringen, bevor ich zur Darstellung des Punktes gehe.
Diese Geometrie wäre etwas, was die Kinder mit Leidenschaft treiben könnten, wenn man es ihnen beibringen würde. Es ist etwas ungeheuer Fruchtbares. Ich finde, daß es zu lange herumgeredet war, in die Fläche eines Dreiecks einen Punkt hineinzusetzen. Wenn Sie im Anfang der Stunde den Punkt hineinzeichnen, und am Ende der Stunde wird über allerlei zu den Dingen herumgeredet, ohne daß Sie dazu gekommen sind, die Linien zu ziehen, so glaube ich, daß Sie die Vorstellungen zu stark auseinandertreiben. Wenn das Kind über soviel Vorstellungen sich verbreitet, dann verliert es den Zusammenhang, den Faden. Es wird alles so weit, daß die Kinder — nicht wahr, man faßt es nicht mehr; es ist auseinander gezerrt.

het grondvlak en het basisaangezicht, voordat ik overga op de weergave van het punt.
Deze meetkunde is iets waar kinderen zich vol passie in zouden kunnen verdiepen, als het hun maar werd bijgebracht. Het is iets dat enorm vruchtbaar is. Ik heb het gevoel dat er te veel loze praat is geweest over het plaatsen van een punt binnen het oppervlak van een driehoek. Als je het punt aan het begin van de les tekent, en er aan het einde van de les allerlei zaken in relatie daartoe worden besproken zonder dat je de lijnen daadwerkelijk hebt getekend, dan geloof ik dat je de begrippen te ver uit elkaar laat drijven. Als de geest van het kind langs zoveel begrippen dwaalt, verliest het de samenhang – de rode draad. Alles wordt zo diffuus dat de kinderen – tja, je kunt het niet meer vatten; het valt uiteen. <9> 

X.: Hat es einen künstlerischen Wert, wenn man „Das Lied von der Glocke”
lernen läßt?

<10> X.: Heeft het enige kunstzinnige waarde om leerlingen “Das Lied von der Glocke” te laten leren?

Dr. Steiner: Man kann es schon machen, wenn man es heraufhebt in eine freiere Auffassung. Das ,,Lied von der Glocke” ist eines von den Gedichten, bei denen Schiller der Philistrosität Konzessionen gemacht hat. Manches darinnen ist eigentlich spießig. Viele Vorstellungen sind ganz unwahr. Deshalb ist es gefährlich. Natürlich werden die Proletarierkinder es ihren Eltern erzählen. Das ist auch nicht wünschenswert. Es wird empfunden als ein Philistergedicht.

Dat kan wel, mits je het optilt naar een vrijer niveau van begrip. “Das Lied von der Glocke” is een van die gedichten waarin Schiller concessies deed aan de bekrompen burgerlijkheid. Sommige delen ervan zijn eigenlijk benauwend en conventioneel. Veel van de ideeën zijn nogal onwaar.
Daarom is het gevaarlijk. Natuurlijk zullen kinderen uit arbeidersmilieus het aan hun ouders vertellen. Dat is ook niet wenselijk. Het komt over als een bekrompen burgerlijk gedicht. <10>

Wie steht es mit der 1. Klasse?

Hoe staat het met de eerste klas?

X. berichtet.

X. doet verslag.

Dr. Steiner: In Ihrer Klasse macht die Homogenität einen guten Eindruck. Die Kinder sind in beiden ersten Klassen so, daß sie nicht als besonders Begabte und Unbegabte hervortreten.

De homogeniteit van uw klas maakt een goede indruk. De kinderen in beide eerste klassen zijn zodanig dat er niemand uitspringt als bijzonder begaafd of juist niet begaafd.

X.: Es sind einzelne da, bei denen ist es etwas schwierig.

X.: Er zijn er een paar met wie het wat lastig is.

Dr. Steiner: Das ist auch gut, einzelne muß man wecken. Im ganzen habe ich mich gefreut bei beiden ersten Klassen, daß sie doch verhältnismäßig ruhig sind, während die zweite eine schreckliche Schreiklasse ist. Sie tun sich schon höllisch schwer; sie sind auch unruhig.
In dieser Beziehung sind die ersten Klassen sehr gut.

Dat is eigenlijk goed; zulke individuen moet je zien te prikkelen. Over het geheel genomen was ik blij te zien dat beide eerste klassen relatief rustig zijn, terwijl de tweede klas er een is die vreselijk schreeuwt. Ze hebben het ontzettend moeilijk; ze zijn ook onrustig.
Wat dat betreft zijn de eerste klassen erg goed.

X.: Etwas schwerer ist die Sprachstunde.

X.: De taalles is wat lastiger.

Dr. Steiner: Im ganzen ist diese Klasse so, daß man zufrieden sein
kann mit ihnen. Es sind auch ein paar, die zurückgeblieben sind.
Diese Kleine in der ersten Bank, in der linkesten Reihe, die

Al met al is dit een klas waar men tevreden over kan zijn. Er zijn er echter wel een paar die achterblijven. De kleine op de voorste , in de rij helemaal links –

Blz. 267

kommt schwer vorwärts.
Der kleine B. R. ist nicht besonders begabt.

komt moeilijk emee
De kleine B.R. is niet bepaald begaafd.

Dr. Steiner hatte vorgeschlagen, daß eine jüngere Lehrerin, Frl. S. einer älteren Klassenlehrerin, Frl. H. im Unterricht helfen sollte. Es wird nun gefragt, wie das Zusammenarbeiten im einzelnen geschehen solle.

<11>U had voorgesteld dat een jongere leerkracht, juffrouw S., een oudere klasleerkracht, juffrouw H., tijdens de lessen zou bijstaan. Nu rijst de vraag
hoe deze samenwerking in de praktijk vorm zou moeten krijgen.

Dr. Steiner: Ich habe so gemeint erst, daß Sie sich ablösen, aber daß,
während die andere nichts zu tun hat, sie nicht bloß zuhört, sondern
auch ein bißchen herumgeht, um so ein bißchen nebenher die Disziplin zu bewahren.

Mijn eerste idee was dat zij elkaar zouden afwisselen, maar dat —
terwijl de ander niets specifieks te doen heeft — zij niet alleen maar zou luisteren, maar ook wat zou rondlopen, om zo en passant de discipline te handhaven.

X.: Wir hatten das nicht getan, da wir es für unersprießlich hielten.

X.: Dat hebben we niet gedaan, omdat we dat niet productief vonden.

Dr. Steiner: In abstrakter Beziehung mag es richtig sein. Intim ist es nicht so. Fräulein H. ist furchtbar angestrengt. Also wenn Sie dahinten herumgehen würden, könnten Sie manches, was herumspringt, am Sitzplatz erhalten. Das ist ersprießlicher, als wenn Sie bloß zuhören.

In theorie klopt dat misschien. In de praktijk is dat niet zo. Juffrouw H. staat onder enorme druk. Als u dus achterin zou rondlopen, zou u enkele van de kinderen die op hun stoel op en neer springen, in bedwang kunnen houden. Dat is productiever dan alleen maar luisteren.

X.: Wenn ich den Kindern etwas sage, sagt Frl. H. das Gegenteil.

X.: Als ik iets tegen de kinderen zeg, zegt juffrouw H. precies het tegenovergestelde.

Dr. Steiner: Das kommt nicht in Frage, wenn Sie bloß daraufsehen, daß ein Kind, das herumspringt, am Platze sitzen bleibt. Ich meine, nicht wahr, wir wollen uns nicht über Prinzipien unterhalten. Bei dieser Klasse ist es eigentümlich, daß die Kinder bunt durcheinanderlaufen. Da kann man sie abhalten von diesem Durcheinanderlaufen.
Wie will Frl. H. das Gegenteil sagen?

Dat zou geen probleem zijn als u zich er simpelweg op zou richten om een ​​kind dat op zijn stoel springt, in bedwang te houden. Ik bedoel — we willen hier immers niet over principes discussiëren. Het is een opvallend kenmerk van deze klas dat de kinderen in een chaotische mengelmoes rondrennen.
U kunt voorkomen dat ze zo rondrennen.
Hoe zou juffrouw H. dan het tegenovergestelde kunnen zeggen?

Ich will nicht hoffen, daß Sie untereinander uneinig sind. Ich meine nicht, wenn berechtigterweise ein Kind vorgeht, daß man es zurückhält. Es handelt sich um die offenbaren Fälle, daß die Kinder ungezogen sind und daß man schwer Disziplin hält, daß die Kinder zu reichlich schwätzen.
Machen Sie es ganz unauffällig, so daß Sie gar nichts tun können, wozu das Fräulein H. das Gegenteil sagen könnte.
Sollte es wirklich so schwer sein, die Sache zu machen? Es ist vorgeschlagen in der Absicht, daß Fräulein H. geholfen werden sollte, weil die Klasse für sie zu groß ist und die Kinder in einer etwas schwer zu behandelnden Weise zusammengewürfelt sind. Solch ein Experiment kann man nicht machen, wenn es ein Experiment bleibt. Ich könnte mir aber gut denken, daß Sie so weit kommen, sich fünf Minuten darüber zu besprechen, was der Unterrichtsgegenstand am nächsten Morgen sein wird.

Ik hoop van harte dat er geen onenigheid onder jullie bestaat. Ik bedoel niet dat je een kind moet laten zitten als er een geldige reden is om het kind vooruit te helpen; ik doel op die overduidelijke gevallen waarin kinderen onhandelbaar zijn, het moeilijk is om de discipline te handhaven, of de kinderen overmatig kletsen. Pak het zo onopvallend aan dat je niets doet waar juffrouw H. bezwaar tegen kan maken. Is het echt zo moeilijk om dit in de praktijk te brengen? Het voorstel is gedaan met de bedoeling juffrouw H. te helpen, omdat de klas te groot voor haar is en de kinderen zo zijn ingedeeld dat ze moeilijk te beheersen zijn. Zo’n experiment kan niet slagen als het slechts een experiment blijft. Ik kan me echter goed voorstellen dat jullie op een gegeven moment vijf minuten besteden aan het bespreken van de lesstof voor de les van de volgende ochtend. <11>

Hier scheint eine Frage gestellt worden zu sein nach Märchenerzählen.

Het lijkt erop dat hier een vraag is gesteld over het vertellen van sprookjes.

Dr. Steiner: Wenn Sie finden, daß es sachlich gerechtfertigt ist. Ich möchte davor warnen, gewisse Zeiten auszufüllen mit Märchenerzählen. Es soll alles sehr gut pädagogisch eingeteilt sein. Ich möchte nicht, daß diese Dinge zu stark hervortreten, daß der Unterricht undurchdacht würde; daß man, wenn man nicht weiß in einem bestimmten Moment, was man tun soll, ein Märchen erzählt. In jeder Minute muß der Unterricht durchdacht sein. Nicht wahr, Märchenerzählen ist ganz gut, wenn man es festgesetzt hat, daß man es tut.
Eigentlich ist es im Sinne unserer pädagogischen Anschauung, daß diese zwei Stunden am Morgen ein in sich geschlossenes Ganzes sind, nicht daß man irgendwelche divergierenden Interessen hat.
Sie werden nur durchkommen, wenn Sie beide ganz ein Herz und eine Seele sind. Wenn Sie gewissermaßen brennen daranzukommen, um die Sache gegenseitig fortzusetzen. Ganz ein Herz und eine Seele: das ist das, was natürlich fast unerläßlich ist.

Als u dat feitelijk gerechtvaardigd acht. Ik zou willen waarschuwen voor het opvullen van bepaalde tijd met het vertellen van sprookjes. Alles dient pedagogisch gezien zeer goed gestructureerd te zijn. Ik wil niet dat deze zaken te veel op de voorgrond treden, waardoor het onderwijs een ondoordacht karakter krijgt – waarbij je, als je op een bepaald moment niet weet wat te doen, simpelweg een sprookje vertelt. Het onderwijs moet tot in de puntjes doordacht zijn. Begrijp me goed: sprookjes vertellen is prima, mits men daarvoor een concreet plan heeft gemaakt.
Het sluit zelfs aan bij onze pedagogische opvatting dat die twee ochtenduren een afgerond geheel moeten vormen, in plaats van een mengeling van uiteenlopende zaken te zijn.
Het zal alleen slagen als u beiden werkelijk één van hart en ziel bent. Als u, bij wijze van spreken, brandt van verlangen om het stokje over te nemen en het werk voort te zetten waar de ander is gebleven.
Werkelijk één van hart en ziel: dat is natuurlijk vrijwel onmisbaar. <11>

X..Fräulein Lang will uns verlassen, weil sie sich verheiratet.

X.: Juffrouw Lang verlaat ons omdat ze gaat trouwen.

Dr. Steiner: Da können wir nichts anderes sagen, als daß es schade
ist.
Da werden wir eine andere Lehrkraft haben müssen. Es ist absolut
notwendig, daß jemand ernannt wird, der sich ganz aus vollem Herzen hineinfindet in den Geist der Waldorfschule. Wir sind bald herum um die Leute, die als Lehrer in Betracht kommen. Viele dürften nicht noch heiraten!
Wann würde Boy frei werden? Ich habe von ihm einen sehr vernünftigen Brief bekommen. Es fragt sich, ob er mit Herz und Seele dabei sein kann. Er steht der Sache ein bißchen fern. Ich hatte das Gefühl, er könnte herkommen mit einer vorgefaßten Meinung über Unterricht und sich nicht ganz in unsere Methode hineinfinden, weil diese Lehrer an solchen Schulen ihre kuriosen Ideen haben. Aus manchen Anzeichen sehe ich, daß er nicht in diese Dinge eingefahren ist.
Natürlich müßte ich wissen, daß er mit Herz und Seele dabei sein könnte. Ich würde Herrn Boy sehr gerne persönlich kennenlernen.
Boy war damals an einem Landerziehungsheim tätig.
Es wird noch über andere Kandidaten gesprochen.

We kunnen alleen maar zeggen dat het jammer is.
We zullen een andere leerkracht moeten vinden. Het is van cruciaal belang dat we iemand aanstellen die zich met hart en ziel kan inleven in de geest van de vrijeschool. De spoeling qua potentiële kandidaten voor de lesgevende functies wordt dunner. Velen van hen zouden eigenlijk niet moeten trouwen!
Wanneer zou Boy beschikbaar zijn? Ik heb een zeer verstandige brief van hem ontvangen. De vraag is of hij zich er volledig voor kan inzetten – met hart en ziel. Hij lijkt wat afstandelijk tegenover de zaak te staan. Ik had het gevoel dat hij misschien met vooropgezette ideeën over lesgeven zou komen en zich niet volledig aan onze methode zou aanpassen; leerkrachten van dergelijke scholen hebben immers vaak hun eigen, eigenaardige opvattingen. Bepaalde tekenen wijzen erop dat hij niet goed thuis is in deze materie.
Uiteraard moet ik weten of hij zich er met hart en ziel voor kan inzetten. Ik zou meneer Boy heel graag persoonlijk ontmoeten.
In die tijd werkte Boy op een internaat op het platteland.
Er wordt ook over andere kandidaten gesproken.

Dr. Steiner: Wir bleiben dabei, daß wir Herrn Ruhtenberg die eine Klasse geben und uns um Boy oder einen anderen bemühen. Darf ich Boy persönlich kennenlernen?

We houden vast aan het plan om de ene klas aan meneer Ruhtenberg toe te wijzen en voor de andere klas achter Boy – of iemand anders – aan te gaan. Mag ik Boy persoonlijk ontmoeten?

Gibt es noch Anstandsunterricht?

Wordt er nog steeds lesgegeven in etiquette?

Blz. 269

X.: Ich habe es ganz in den Musikunterricht hineingenommen.

X.: Ik heb het volledig in de muzieklessen geïntegreerd.

Dr. Steiner: Es ist ja, wenn man es richtig macht, von gutem Effekt.
Man muß nur bei diesem Unterricht die Sache so anlegen, daß man auf Wiederholungen zurückkommt, damit die Kinder durch den Rhythmus der Wiederholungen gepackt werden.

Bij deze lessen moet de aanpak echter zo worden opgezet dat je telkens weer terugkeert naar herhalingen, zodat de kinderen geboeid raken door het ritme van die herhaling.

Wanneer het goed wordt aangepakt, is het inderdaad zeer effectief.

Noch gar nicht viel habe ich von der Eurythmie gesehen.

Ik heb nog niet veel van de euritmie gezien.

X. fragt nach Heileurythmie, wie besonders schwierige Fälle zu behandeln sind.

X. vraagt ​​naar de euritmietherapie en hoe bijzonder moeilijke gevallen behandeld moeten worden.

Dr. Steiner: Es ist seit langem daran gedacht, dieses System der Heileurythmie auszubilden. Es ist mir schwer geworden in der letzten Zeit, diese Sache noch zu machen. Man müßte die Heileurythmie ausarbeiten. Natürlich läßt sich manches für die psychologische Pathologie machen. Wenn man die Kinder hat, läßt sich auch manches machen.

Er zijn al lang plannen om dit systeem van euritmietherapie te ontwikkelen. De laatste tijd vind ik het echter lastig om deze zaak verder ter hand te nemen. Het systeem van euritmietherapie moet nog worden uitgewerkt. Uiteraard kan er veel worden bereikt op het gebied van psychologische pathologie. Als de kinderen er zijn, is er veel te bereiken.

X. berichtet über den Gesangsunterricht.

X. doet verslag van de zanglessen.

Dr. Steiner: Es wird sich kaum empfehlen, bei den kleinen Kindern
Zweistimmiges zu gebrauchen. Man könnte es erst bei der 5. Klasse
anfangen. Bei den Kindern bis zum zehnten Jahre würde ich in der
Hauptsache beim Einstimmigen bleiben. Haben Sie eine Möglichkeit, im großen Maßstab die Kinder das, was sie im Chor singen, auch solo singen zu lassen?

<12> Het is niet echt aan te raden om met jonge kinderen meerstemmig (tweestemmig) te zingen. Daarmee zou je in de vijfde klas kunnen beginnen. Bij kinderen tot tien jaar zou ik me voornamelijk beperken tot eenstemmig
zingen. Ziet u een mogelijkheid om de kinderen datgene wat ze in het koor zingen, ook op grote schaal als solostuk te laten zingen?

X.: Jetzt kann ich es schon machen.

X.: Dat kan ik nu doen.

Dr. Steiner: Das ist etwas, was sonst auch in Betracht kommt. Ich meine, man muß viel Rücksicht nehmen darauf, doch die Kinder nicht nur im Chor singen zu lassen; ja nicht deshalb darüber das Solo versäumen. Namentlich bei den Dingen, die im Chor gesprochen werden, werden Sie finden, die Gruppenseele regt sich. Manche machen es sehr gut im Chor; Sie rufen sie einzeln auf, und sie kriegen nichts heraus. Man muß darauf sehen, daß die Kinder auch einzeln
das können, was sie im Chor können, insbesondere beim Sprachunterricht.

Dat is nog een mogelijkheid die het overwegen waard is. Ik bedoel: je moet er goed op letten dat de kinderen niet alleen in koor zingen – zeker niet ten koste van solowerk.
Vooral bij teksten die in koor worden gesproken, zul je merken dat de groepsziel zich roert. Sommigen presteren heel goed in het koor, maar als je ze individueel aanspreekt, krijgen ze geen woord over hun lippen. Je moet ervoor zorgen dat de kinderen ook individueel kunnen wat ze in koor kunnen – vooral tijdens de spraaklessen.

Wie ist es mit den Größten im Gesangsunterricht?

Hoe zit het met de oudsten tijdens de zanglessen?

X.: Die Jungen haben Stimmbruch, die bekommen Theorie und rhythmische
Übungen. Die älteren Kinder beschäftige ich in verschiedener Weise. Vielleicht
können wir einen gemischten Chor bilden. Das würde Spaß machen.

X.: De jongens zitten in de stemwisseling; zij krijgen les in theorie en ritmische oefeningen. Ik houd de oudere kinderen op verschillende manieren bezig. Misschien zouden we een gemengd koor kunnen vormen. Dat zou leuk zijn.

Dr. Steiner: Das müßte man sicher machen.

Dat is zeker iets wat gedaan zou moeten worden. <12>

Wie ist es mit dem Handarbeitsunterricht?

Hoe zit het met de handwerklessen?

Es wird berichtet.

Er wordt verslag uitgebracht.

Blz. 270

Dr. Steiner: Sie müssen sich bei der Wahl der Arbeiten anpassen an die Bedürfnisse. Es gibt nicht die Möglichkeit, auf alles ein gewisses
künstlerisches Tun anzuwenden. Man sollte das Entwickeln des
Künstlerischen nicht versäumen, den künstlerischen Sinn nicht verdorren lassen. Aber Sie können nicht viel mit dem künstlerischen Sinn anfangen, wenn die Kinder einen Strumpf stricken sollen. Wenn ein Kind einen Strumpf gestrickt hat, kann man immer unterbrechen und irgendeine Niedlichkeit dazwischen machen lassen. Wir wollen in die Zusammenkunft am Abend soziale Pikanterien hineinbringen, wollen ganz kleine geschmackvolle Bändchen machen lassen mit etwas Anhänglichem aus Papier. Ja nicht ins Fröbeln kommen! Dinge, die man brauchen kann, die im Leben eine Bedeutung haben, die kann man geschmackvoll künstlerisch machen. Keine Konzessionen! Nicht Dinge machen lassen, die nur Finessen oder Koketterien entspringen. — Nicht für vieles wird man Papier anwenden können. Ich hoffe auch noch hineinzugehen.

<13> Bij de keuze van de werkstukken moet u zich richten op de werkelijke behoeften. Het is niet mogelijk om op alles dezelfde kunstzinnige benadering toe te passen. Je mag de ontwikkeling van het kunstzinnige vermogen niet verwaarlozen, noch het artistieke gevoel laten verschralen. Maar met dat kunstzinnige gevoel kunt u weinig beginnen wanneer de kinderen geacht worden een kous te breien. Zodra een kind een kous heeft gebreid, kan je altijd even pauzeren en het kind een charmant detail laten toevoegen. We willen in de avondbijeenkomsten elementen van sociale betrokkenheid  brengen; we willen dat ze kleine, smaakvolle lintjes maken met een klein papieren accent. Wat u ook doet, vermijd de valkuil van oefeningen in de stijl van Fröbel! Dingen die nuttig zijn en betekenis hebben in het echte leven – dat zijn de zaken die met kunstzinnige smaak vervaardigd kunnen worden. Geen concessies! Laat ze geen dingen maken die slechts voortkomen uit kunstige trucjes of aanstellerij. — Papier zal voor veel werkstukken niet geschikt zijn. Ik hoop hier zelf nog nader naar te kijken.

Herr Wolffhügel, mit dem Handfertigkeitsunterricht haben Sie wohl
noch nicht besondere Erfahrungen!

Meneer Wolffhügel, ik neem aan dat u nog niet veel ervaring heeft met handvaardigheidsonderwijs?

X.: Die Kinder haben angefangen, Spielzeug zu machen, sind aber noch nicht
fertig geworden.

X.: De kinderen zijn begonnen met het maken van speelgoed, maar hebben het nog niet af.

Dr. Steiner: Es ist durchaus nichts einzuwenden, daß die Kinder Kochlöffel machen. Ganz Fernliegendes brauchen sie nicht zu machen. Möglichst keinen Luxus.

Er is absoluut geen bezwaar tegen dat de kinderen houten lepels maken. Ze hoeven geen dingen te maken die ver van de werkelijkheid afstaan. Vermijd luxeartikelen zoveel mogelijk. <13>

Es wird ein Zweijahresbericht erwähnt.

Er wordt gesproken over een tweejarig verslag.

Dr. Steirier: Es ist jederzeit gut, wenn der Jahresbericht erscheint. Man kann nicht genug über die Waldorfschule und ihre Prinzipien und Absichten und ihre Art arbeiten. Es ist schade, wenn es nicht immer wieder geschieht in sachlicher Weise. — Dann will ich sehen, daß ich die Sache schreibe. Es soll nicht lang werden.

Het is altijd goed als het jaarverslag verschijnt. Je kan niet genoeg zeggen over de Waldorfschool, haar principes, haar intenties en haar werkwijze. Het is jammer als dit niet herhaaldelijk op objectieve wijze gebeurt. — Dan zal ik ervoor
zorgen dat het wordt opgesteld. Het hoeft niet lang te zijn.

X.: Ich habe den Eltern meiner Kinder auf einem Elternabend einen Vortrag
gehalten und sie unterrichtet über alles, was ich die Kinder gelehrt habe.

X.: Ik heb een toespraak gehouden voor de ouders van mijn leerlingen tijdens een ouderavond en hen geïnformeerd over alles wat ik de kinderen had bijgebracht.

Dr. Steiner: Dagegen ist nichts einzuwenden. Aber es kann niemals Vorschrift werden. Wer es tun will, der kann es tun. Man muß meinen, daß es notwendig ist. Es wird es nicht jeder tun können. Man muß schon viel Überkräfte wie Sie haben, wenn man diese Dinge auch noch machen will.
Natürlich müssen Sie bedenken, daß die Waldorfschule als solche — wenn wir auch gar nicht darauf ausgehen, die Schülerzahl zu vermehren, was bei den Raumschwierigkeiten gar nicht geht, abgesehen

Daar is geen bezwaar tegen. Maar het mag nooit een verplichting worden. Wie dat wil, mag het doen. Je moet het als noodzakelijk ervaren. Niet iedereen zal het kunnen doen. Je hebt veel extra energie nodig – zoals u die heeft – als je
ook deze dingen op je wil nemen.
Natuurlijk moet u bedenken dat de Waldorfschool als zodanig – ook al streven we er niet naar het aantal leerlingen te vergroten, wat gezien de beperkte ruimte onmogelijk is – en nog afgezien

Blz. 271

von dem Erlaß – , es bleibt immerhin, daß der Bestand der Waldorfschule für unsere gesamte Sache agitiert. Sie ist wichtig.
Es ist wichtig, die Bestrebungen der Waldorfschule ins rechte Licht gesetzt zu
bekommen. Innerhalb der Dreigliederung ist es viel wichtiger, daß die charakterisierten Tendenzen der Waldorfschule in sachlicher Weise vorgeführt werden. Nicht als Reklame für die Schule, sondern als Charakteristik unserer Sache als solcher. Das wäre bei den Mitgliedern des Bundes für Dreigliederung viel notwendiger als über Tolstoi zu reden. Sie ist jetzt schon bis zu einem gewissen Grade bekannt. Sie müßte viel gründlicher bekanntwerden, namentlich ihre Grundsätze. Dann müßte sehr scharf betont werden die Freiheit des Lehrerkollegiums, die republikanisch-demokratische Einrichtung des Lehrerkollegiums, um zu beweisen, daß man sogar in den begrenzten Möglichkeiten, die man hatte, ein freies Geistesleben sich denken kann.

van het decreet – dat het feit blijft dat het bestaan ​​van de
Waldorfschool op zich al pleit voor onze gehele zaak. Dat is belangrijk.
Het is van belang de doelstellingen van de vrijeschool in het juiste licht te stellen. Binnen de context van de sociale driegeleding is het veel belangrijker dat de kenmerkende eigenschappen van de vrijeschool objectief worden gepresenteerd – niet als reclame voor de school, maar als een typering van de zaak zelf. Voor leden van de Bond voor Sociale Driegeleding is dit veel noodzakelijker dan spreken over Tolstoj. De school is al tot op zekere hoogte bekend, maar ze moet veel grondiger bekend worden – en dan met name de principes ervan. Bovendien moet er grote nadruk worden gelegd op de vrijheid van het lerarenkorps en de republikeins-democratische organisatie van het docententeam, om te laten zien dat een vrij geestesleven zelfs binnen de beperkte mogelijkheden kan worden gerealiseerd.

X.: Ist es sehr ratsam, weiter nach dem Norden zu gehen, um Vorträge zu
halten?

X.: Is het zeer aan te raden om verder naar het noorden te reizen om lezingen te geven?

Dr. Steiner: Nicht wahr, es kommt darauf hinaus, daß man in jedem einzelnen Falle entscheiden kann, ob etwas dabei herauskommt. Wenn die Sachen gut arrangiert sind, ist es jedesmal günstig, daß soviel Leute, als nur möglich ist, gehen könnten und vortragen.

Wel, het komt er eigenlijk op neer dat per geval moet worden beslist of er iets van terechtkomt. Als de zaken goed georganiseerd zijn, is het altijd zinvol dat zoveel mogelijk mensen lezingen gaan geven.

Frau Dr. Steiner: Herr L. will morgen mit mir sprechen wegen einer Aufführung in einer anderen Stadt.

Mevr.Steiner: De heer L. wil morgen met mij spreken over een optreden in een andere stad.

Dr. Steiner: In großem Maßstabe kann das nicht gemacht werden, daß die Kinder der Waldorfschule herumfahren. Ich weiß nicht, ob man damit gerade anfangen soll, wenn die ganze Aufmachung dabei eine tantenhafte ist. Man kann nicht die Waldorfkinder ewig herumschicken, das muß eine seltene Ausnahme sein. Waldorfkinder können keine Wandertruppe werden. Aus diesem Zusammenhang halte ich es nicht für angemessen. Wir können für die Kindereurythmie eintreten. Man sollte die Leute veranlassen, Reisen zu machen, um die Kindereurythmie hier zu sehen. Es muß viel ernster eingeleitet werden, als es Frau P. und Herr L. tun würden. Die wollen eine Art Gschaftlhuberei machen. Das ist zuviel verschwendete Kraft, in diesem Zusammenhang viel Vorträge zu halten. Wir müssen nicht dieser Tee-Anthroposophie zu stark entgegenkommen.
Wer Zeit hat, mag ja hingehen. Es ist ein bißchen verschwendete Kraft. Wer will, kann zu Vorträgen gehen. Die volkstümlichen Zelebritäten haben schon vorgetragen. Es ist ziemlich sicher, daß dort

Het kan niet op grote schaal gebeuren dat de kinderen van de Waldorfschool rondreizen. Ik weet niet of je daarmee moet beginnen wanneer de hele presentatie zo’n gekunstelde, amateuristische indruk maakt. Je kan niet
eeuwig doorgaan met het rondsturen van Waldorfkinderen; dat moet een hoge uitzondering blijven. Waldorfkinderen kunnen geen reizend gezelschap worden. In deze context vind ik het niet gepast. We kunnen wel pleiten voor kindereuritmie. Mensen moeten worden aangemoedigd om hierheen te komen en naar de kindereuritmie te kijken. Dit moet veel serieuzer worden aangepakt
dan mevrouw P. en de heer L. van plan zijn. Zij willen zich inlaten met een soort overijverige bedrijvigheid. Het is zonde van de energie om in dit kader talloze lezingen te geven. We hoeven niet al te zeer toe te geven aan dit soort “theekransjes-antroposofie”. Wie tijd heeft, mag natuurlijk gaan. Het is wel een beetje verspilling van energie. Wie dat wil, kan de lezingen bijwonen.
De bekende persoonlijkheden hebben hun praatjes al gehouden.
Het staat vrijwel vast dat het publiek daar geen echte belofte inhoudt.

Blz. 272

kein aussichtsvolles Publikum ist. So ein bißchen gemischt aus Bohemiens und Salonmenschen. Nicht Leute, die irgendwie zur Fortführung der anthroposophischen Bewegung beitragen.
In Bayern ist die absolute Philisterei die tonangebende Partei. Diese
Idealisten haben Unfug gemacht, so ist es leicht, mit dem Philisterium durchzukommen. Der Bayer sagt, ein Wittelsbacher, und er meint, gute Bratwürste.
Ist sonst etwas Sachliches? Ich meinerseits möchte nur wünschen,
daß ich mich mehr der Waldorfschule widmen könnte.

Een beetje een mengeling van bohemiens en salonfiguren. Geen mensen die op enigerlei wijze bijdragen aan het voortzetten van de antroposofische beweging.
In Beieren geeft een volslagen filisterdom de toon aan. Deze idealisten hebben er een potje van gemaakt, dus is het gemakkelijk om met de filisters door één deur te kunnen. De Beier spreekt over een Wittelsbacher [bier] en denkt daarbij aan goede braadworst.
Is er verder nog iets van inhoudelijke aard? Wat mij betreft zou ik alleen willen
dat ik meer tijd aan de vrijeschool kon besteden.
.
GA 300A  inhoudsopgave

Rudolf Steiner: alle artikelen op deze blog

Menskunde en pedagogie: alle artikelen

Opvoedingsvragen: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: alle beelden.
.

3579-3372

.

.

.

.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

.

Dit artikel komt uit ‘ Alle onderwijs moet inzicht in het leven geven‘
.

Zie ‘voorwoord‘.

In de uitgave is ook een heel kleine bijdrage opgenomen met een aantal uitspraken van Steiner:

Aantekeningen van Rudolf Steiner op een vel papier

1.) Praktische vakken moeten beslist in het schoolleerplan worden opgenomen na het begin van de puberteit. De mens moet de aard van het moderne technologische tijdperk leren begrijpen. Op school, niet in de fabriek. —

2.) Om dit echter in evenwicht te brengen, moet er door middel van esthetischeopvoeding een tegenpool worden gecreëerd. Indrukken van schoonheid verbinden de mens met zijn kindertijd – en daardoor met de eeuwigheid. Ze bieden wat nodig is om de moed op te brengen de grenzen van de kennis te overschrijden en het geloof te doordringen met de inhoud van de geleefde ervaring. Ze verhogen de waarde van arbeid en rechtvaardigen de vrije tijd. In kennis bezit de mens iets dat naar het beeld van het goddelijke leidt; in wilsimpulsen iets dat slechts een kiem blijft. In schoonheid wordt dat beeld begiftigd met alle betovering van de werkelijkheid, en toch stelt het geen eisen zoals een wilsimpuls dat doet. —

3.) De verbinding met de geest wordt verbroken als deze niet door schoonheid in stand wordt gehouden. Schoonheid verbindt het “Ik” met het lichaam. —

De datum en context van deze notitie kunnen niet worden vastgesteld. Gezien het feit dat er een Engels citaat in voorkomt en de notitie is gemarkeerd met het Romeinse cijfer XIV, is het mogelijk dat de notitie is geschreven in verband met de 14e voordracht (5 januari 1922) van de zogenaamde kerstcursus. Zie: ‘Die gesunde Entwicklung des Leiblich-Physischen als Grundlage der freien Entfaltung des Seelisch-Geistigen’ [De gezonde ontwikkeling van het fysieke lichaam als basis voor de vrije ontplooiing van de ziel en het spirituele], Dornach 1969. GA 303
Vertaald

.

Algemene menskunde: alle artikelen

Rudolf Steiner: alle artikelen op deze blog

Menskunde en pedagogie: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: alle beelden

.

3576-3369

.,

.

.

.

.

Dat artikel komt uit ‘ Alle onderwijs moet inzicht in het leven geven‘

.

Zie ‘voorwoord‘.

In de uitgave is een stukje van een voordracht van Steiner opgenomen die hij in 1923 in Ilkley hield.
In de inhoudsopgave van de voordracht valt het onder:

‘Kunstonderwijs wekt begrip voor mens en wereld’

Ik heb de passage – i.t.t. de uitgave – in z’n geheel weergegeven.

Blz. 223

Und das ist von einer ganz besonderen Bedeutung für diejenigen Erziehungsprinzipien, die durch die Waldorfschule verwirklicht werden sollen, daß das Kind auch in das entsprechende Kunstverständnis im rechten Lebensalter hineinkommt. In demselben Lebensalter, in dem das Kind
begreifen lernen muß: die Natur ist nach abstrakten, durch den Verstand zu begreifenden Naturgesetzen geordnet, in demselben Lebensalter, wo man in der Physik kennenlernen muß, wie Ursache und Wirkung in den einzelnen Fällen zusammenhängen, in demselben Lebensalter sollen wir Kunstverständnis schaffen als das Gegengewicht, sollen in das Verständnis einführen, wie sich die einzelnen Künste in den verschiedenen Epochen der Menschengeschichte entwickelt haben, wie das eine oder das andere Kunstmotiv in diesem oder jenem Zeitalter eingreift. Dadurch erst wird dasjenige in dem Kinde wirklich angeregt, was der Mensch braucht, wenn er zu einer allseitigen Entfaltung seines Wesens kommen will. Dadurch wird auch dasjenige in der richtigen Weise entwickelt, wie ich morgen dann zeigen will, was für den Moralunterricht in ganz besonderer Art notwendig ist.
Dadurch, daß der Mensch Kunstverständnis sich erringt, wird er
auch dem Menschen selbst, seinem Nebenmenschen, seinem Mitmenschen in einer ganz anderen Weise gegenüberstehen, als wenn ihm dieses

Het is van bijzonder groot belang voor die op­voedingsprincipes die door de vrijeschool moeten worden verwezenlijkt, dat het kind op de geschikte leeftijd ook in de passende kunstzin thuisraakt.
Op dezelfde leeftijd waarop het kind moet leren begrij­pen: de natuur is geordend volgens abstracte, door het ver­stand te begrijpen natuurwetten, op dezelfde leeftijd waarop je in de natuurkunde moet leren kennen hoe oorzaak en ge­volg in de afzonderlijke gevallen samenhangen, op diezelfde leeftijd moeten we kunstzin scheppen als het tegenwicht, moeten we in het begrip invoeren hoe zich de afzonderlijke kunsten in de diverse tijdperken van de geschiedenis van de mens hebben ontwikkeld; hoe het een of andere kunstmo­tief in het een of andere tijdperk optreedt. Daardoor pas wordt datgene in het kind werkelijk gewekt wat de mens no­dig heeft als hij tot een veelzijdige ontplooiing van zijn we­zen wil komen. Daardoor wordt ook datgene op de juiste wijze ontwikkeld – zoals ik morgen dan zal laten zien – wat voor het morele onderwijs op heel speciale manier nodig is.
Doordat de mens zich kunstzin verwerft, zal hij ook op een geheel andere manier tegenover de mens zelf, zijn naas­te, zijn medemens staan dan als hij deze kunstzin mist.

Blz. 224

Kunstverständnis fehlt. Denn, was ist das Wesentliche im Weltverständnis? Daß wir die abstrakten Begriffe im rechten Momente verlassen können, um Einsicht, Verständnis für die Welt gewinnen zu können.
Wenn man Mineralien begreifen will, kann man das nach Ursache und Wirkung. Physikalisches läßt sich so begreifen. Kommt man zu den Pflanzen herauf, dann ist es schon unmöglich, alles durch Logik, durch Verstand, durch Intellekt zu begreifen. Da muß schon das plastische Prinzip im Menschen sich regen, da gehen die Begriffe, die Ideen über in bildhafte Formen. Und alles, was wir an plastischer Geschicklichkeit dem Kinde beibringen, gibt ihm die Befähigung, das Pflanzenwesen seinen Gestaltungen nach zu begreifen. Wollen wir das Tierreich begreifen, wir können es nicht anders, als wenn wir in uns die Verständnisbegriffe durch die moralische Erziehung veranlagen lassen. Dann erst werden in uns diejenigen Kräfte rege, die hinüberschauen können zu dem Aufbauenden, zu dem aus dem Unsichtbaren heraus Aufbauenden des Tieres. Wie wenige Menschen, auch wie wenige Physiologen wissen heute, woher die Gestalt eines Tieres kommt!

Want wat is wezenlijk in het begrijpen van de wereld? Dat we de abstrakte begrippen op het juiste moment kunnen verlaten om inzicht in, begrip voor de wereld te kunnen verwerven.
Als je mineralen wilt begrijpen, kun je dat volgens oor­zaak en gevolg. Het fysische laat zich zo begrijpen. Klim je op naar het plantaardige, dan is het al onmogelijk om alles door logica, door verstand, door intellect te begrijpen. Daar moet al het plastische principe in de mens bovenkomen, daar gaan de begrippen, de ideeën over in plastische vor­men. En alles wat we het kind aan plastische vaardigheid bijbrengen, geeft hem de bekwaamheid, het plantenwezen in zijn samenstellingen te begrijpen.
Willen we het dierenrijk begrijpen, dan kunnen we niet anders dan in ons de verstandelijke begrippen door de mo­rele opvoeding te laten aanleggen. Dan pas worden in ons de krachten levendig die naar de overkant kunnen kijken naar het opbouwende, naar het vanuit het onzichtbare op­bouwende van het dier. Hoeveel mensen, ook hoeveel fysio­logen weten tegenwoordig waar de gestalte van een dier van­daan komt!

Die Gestalt eines Tieres kommt nämlich aus der Bildung gerade derjenigen Organe, die beim Menschen nachher Sprachorgane und Gesangsorgane werden. Das ist das Zentrum der Formbildung, der Gestaltbildung des Tieres. Das Tier kommt nicht zur artikulierten Sprache; das Tier kommt auch nur zu jenem Gesang, den wir bei dem Vogel kennen. Aber ebenso wie in Gesang und Sprache die Gestaltung ausströmt und die Luftwellen bildet, wodurch das Hörbare entsteht, ebenso geht dasjenige, was in dem Sprachorganismus, in dem Gesangsorganismus sich aus einem vitalen Prinzip entwickelt, zurück in das Tier.
Und derjenige erkennt erst die Tierform, der weiß, wie gewissermaßen
«musikalisch» diese Tierform gerade sich aus den später beim Menschen zu den musikalischen Organen metamorphosierten Gliedern herausbildet.
Und wollen wir zum Menschen heraufkommen, dann brauchen wir ein umfassendes Kunstverständnis. Denn alles, was am Menschen ist, ist nur seinem unorganischen Ingredienz nach durch den Verstand begreifbar. Wenn wir im rechten Momente wissen, Vorstellung in künst-

De gestalte van een dier komt namelijk uit de ontwikkeling van juist die organen die bij de mens later spraakorganen en zangorganen worden. Dat is het centrum van de vormontwikkeling, de gestalteontwikkeling van het dier. Het dier komt niet tot gearticuleerd spreken; het dier komt ook alleen tot dat zingen dat we bij de vogel kennen. Maar net zoals in zingen en spreken de gestalte naar buiten stroomt en de luchtgolven vormt, waardoor het hoorbare ontstaat, net zo keert dat wat zich in het spraakorganisme, in het zangorganisme uit een vitaal principe ontwikkelt, te­rug naar het dier. En diegene kent pas de diervorm die weet hoe deze diervorm zich in zekere zin ‘muzikaal’ ontwikkelt uit de later bij de mens tot muzikale organen gemetamorfo­seerde delen.
En willen we opstijgen tot de mens, dan hebben we een veelomvattende kunstzin nodig. Want alles wat bij de mens aanwezig is, is alleen wat zijn anorganische bestanddeel be­treft met het verstand te begrijpen. Als we op het juiste mo­ment een voorstelling in een kunstzinnig opvatten weten om te zetten,

lerisches Erfassen überzuführen, dann erst haben wir die Möglichkeit
eines Menschen Verständnisses.
Das aber muß besonders durch den Kunstunterricht erweckt werden.
Wenn wir als Lehrer selber, ausgerüstet mit künstlerischem Sinn, im
rechten Lebensalter das Kind hinzuführen vermögen vor Leonardos
Abendmahl oder vor Raffaels Sixtinische Madonna, wenn wir ihm
zeigen können, wie da jede einzelne Gestalt zu der anderen in einem
bestimmten Verhältnisse steht, wie aber gerade dasjenige Zeitalter in
seiner historischen Entwickelung, in welchem Leonardo oder Raffael
gestanden haben, in dieser Weise mit der Farbe verfuhr, in dieser Weise
mit der inneren Perspektive verfuhr und so weiter, wenn wir allen übrigen Natur- und Geschichtsunterricht beseelen können durch einen auf
das Kunstverständnis führenden Unterricht: dann bringen wir in allen
Unterricht das menschliche, das humane Prinzip hinein.
Darauf müssen wir sehen, daß wir nichts, was nötig ist an künstlerischem Sich-Durchdringen bei dem Kinde, diesem Kinde im rechten Lebensalter entziehen.

dan pas hebben we de mogelijkheid tot het be­grijpen van de mens.
Dat moet echter in ’t bijzonder door het kunstonderwijs worden opgewekt. Als wij als leraar zelf, uitgerust met kunst­zinnige vermogens, het kind op de juiste leeftijd naar Leonardo’s ‘Laatste Avondmaal’ of naar Rafaëls ‘Sixtijnse Ma­donna’ leiden, als we hem kunnen laten zien hoe daar elke afzonderlijke gestalte in een bepaalde verhouding staat tot de andere, hoe echter juist dat tijdperk in zijn historische ontwikkeling waarin Leonardo of Rafaël stonden, op die manier met de kleur omging, op die manier met de innerlij­ke perspectief omging enzovoort, als we alle overige natuur-en geschiedenisonderwijs kunnen bezielen door een naar het kunstbegrip leidend onderwijs: dan brengen we in al het on­derwijs het menselijke, het humane principe binnen.
We moeten erop toezien dat we het kind niets ontnemen van wat voor het kind nodig is aan het zich-doordringen met het kunstzinnige op de juiste leeftijd.

Unsere Zivilisation kann nur dadurch den ihr notwendigen Aufschwung, den Aufstieg erlangen, wenn wir mehr Künstlerisches in die Schule hineinbringen; nicht nur dasjenige, was ich in allen diesen Stunden angedeutet habe: die Durchdringung des gesamten Unterrichts mit einem artistischen, künstlerischen Element, sondern wenn wir auch für alles prosaische Auffassen von Natur und Geschichte ein Gegengewicht schaffen durch ein lebendiges, selber von künstlerischer Schöpferkraft getragenes Unterrichten in Kunstverständnis.
Das ist dasjenige, was wir nun als ein besonderes Ingredienz im Unterricht, in der Erziehungskunst der Waldorfschule auch befolgen wollen, was wir für notwendig halten, weil es einfach wahr ist, was jeder wahre Künstler auch gefühlt hat: daß die Kunst nicht bloß etwas vom Menschen Erfundenes ist, sondern ein Gebiet, in dem der Mensch auf einem anderen Niveau, als durch das sonstige Begreifen, in die Geheimnisse der Natur hineinzuschauen vermag, in die Geheimnisse der ganzen Welt überhaupt hineinzublicken vermag. Erst in dem Momente, wo der Mensch begreifen lernt: die Welt selber ist ein Kunstwerk, wo der Mensch lernt, in alle Natur und alles Naturgeschehen

Onze civilisatie kan alleen daardoor haar noodzakelijke opbloei, haar weg omhoog verkrijgen als we meer aan kunstzinnigs in de school binnenbrengen; niet alleen dat wat ik in al deze voordrach­ten heb aangeduid: het doordringen van het hele onderwijs met een artistiek, kunstzinnig element, nee, als we ook voor al het prozaïsch opvatten van natuur en geschiedenis een te­genwicht scheppen door een levendig, zelf door kunstzinni­ge scheppingskracht gedragen lesgeven in kunstbegrip.
Dat is wat we nu als een speciaal bestanddeel in het on­derwijs, in de opvoedkunst van de vrijeschool ook willen hanteren, wat we voor noodzakelijk houden omdat het een­voudigweg waar is wat elke ware kunstenaar ook voelde: dat de kunst niet iets is wat louter door de mens is uitgevonden, maar een gebied waarin de mens op een ander niveau dan door de overige manier van begrijpen in de geheimen van de na­tuur kan binnenkijken, überhaupt in de geheimen van de hele wereld inzage mag krijgen. Pas op het moment dat de mens leert begrijpen: de wereld zelf is een kunstwerk, dat de mens leert in de hele natuur en in alle natuurgebeuren

Blz. 226

so hineinzuschauen, daß er in der Natur eine schöpferische Künstlerin sieht, erst in dem Momente ist der Mensch auf dem Wege, auch zur religiösen Vertiefung hinaufzudringen. Nicht umsonst sagte der Dichter Mitteleuropas: «Nur durch das Morgenrot des Schönen dringst du in der Erkenntnis Land.» Wahr ist es: wenn wir durch die Kunst den ganzen Menschen ergreifen, bewirken wir in dem Menschen auch wiederum ein entsprechendes Weltverständnis, das auf das Ganze, auf das Totale der Welt geht. Daher sollen wir, soviel es nur möglich ist,
zu dem, was nun schon einmal für die Prosakultur und -Zivilisation
notwendig ist, im Unterricht dasjenige hinzufügen, was rein menschlich ist. Und das kann nicht nur durch einen künstlerischen Unterricht, sondern auch durch eine entsprechende Unterweisung im Kunstverständnis einzig und allein geschehen. Kunst und Wissenschaft führen dann im rechten Maße, wie wir
morgen sehen werden, zur moralischen und zur religiösen Vertiefung.
Dafür aber, daß der Mensch in religiöser und moralischer Beziehung
vorwärtskomme, muß eben die Vorbereitung geschaffen werden durch die Tatsache, daß der Unterricht wie zu einer Waage wird. Auf der einen Seite liegt alles dasjenige, was in die Prosa des Lebens führt, was den Menschen sozusagen an die Erde bindet; auf der anderen Seite liegt das Gleichgewichtbewirkende alles dessen, was zur Kunst führt, was den Menschen in jedem Augenblicke seines Lebens das, was er in Prosa erarbeiten muß, auch künstlerisch erhöhen und so unmittelbar wiederum in den Geist hineinführen kann.

zo binnen te kijken dat hij in die natuur een scheppend kun­stenares ziet, op dat moment pas is de mens op weg ook tot religieuze verdieping omhoog te komen. Niet voor niets heeft de dichter van Midden-Europa gezegd: ‘Alleen door het morgenrood van het schone dring je door tot het land van de kennis.’⁴ Het is waar: wanneer we door de kunst de hele mens vatten, veroorzaken we in de mens ook weer een passend begrip voor de wereld dat uitziet op het geheel, het totaal van de wereld. Daarom moeten we zoveel als maar mogelijk is aan dat wat nu eenmaal voor de prozakultuur en -civilisatie nodig is, in het onderwijs datgene toevoegen wat zuiver menselijk is. En dat kan niet alleen door kunstzinnig lesgeven, maar ook door enkel en alleen een behoorlijk on­derwijs in het kunstbegrip gebeuren.
Kunst en wetenschap leiden dan, zoals we morgen zullen zien, in de juiste proporties tot morele en religieuze verdie­ping. Maar opdat de mens in religieus en moreel opzicht vooruitkomt, moet nu eenmaal de voorbereiding worden getroffen door het feit dat het onderwijs als het ware een weegschaal wordt. Aan de ene kant ligt alles wat naar het proza van het leven voert, wat de mensen om zo te zeggen aan de aarde bindt; aan de andere kant ligt het-evenwicht-veroorzakende van alles wat tot de kunst voert, wat de mens op elk ogenblik van zijn leven datgene wat hij zich in proza moet eigen maken, ook kunstzinnig kan optillen en zo di­rect weer binnen kan voeren in de geest.
GA 307/223-226
Vertaald/283-289

.

3566-3350

.

.

.