Categorie archief: euritmie

.

RUDOLF STEINER OVER EURITMIE

Rudolf Steiner hield een aantal voordrachten over euritmie.
Ze zijn in de GA genummerd: 277*; 277A; 278 en 279

Ook in de pedagogische voordrachten spreekt hij bij tijd en wijle over euritmie. Uit deze voordrachten: GA 293-311 staan hier zijn opmerkingen.

GA 307

Beknopte inhoud:      blz. verwijzen naar vertaling
blz. 119: euritmie om het woord in de wil te krijgen
blz. 303: pedagogische euritmie niet af te zonderen van kunstzinnige euritmie
blz. 304: e.v.: over de euritmiefiguren; grondkleur; sluier; gezicht en uitdrukking
blz. 307: over gymnastiek en de ruimterichtingen

blz. 353: euritmie geen dans, mime; afgelezen aan bewegingen van spraakorganen;
blz. 355: speciale spraakkunst, declamatie vereist; euritmie is niet voor het intellect, maar voor de waarneming; het instrument is het lichaam;

blz. 95       vert blz. 119

Will man heute wiederum sich so recht vergegenwärtigen, wie das Wort, das die Aufforderung zur Geste noch im alten Griechenland war, durch den ganzen Menschen leben kann, dann muß man sich Eurythmie ansehen. In der Eurythmie ist alles nur ein Anfang, ich möchte sagen, ein schüchterner Anfang, das Wort wiederum in den Willen hineinzubringen, den Menschen, wenn man es auch noch nicht im Leben kann, wenigstens auf der Bühne so hinzustellen, daß in seinen Beinbewegungen, in seinen Armbewegungen das Wort unmittelbar lebt. Das ist ein schüchterner Anfang, muß heute noch als schüchterner Anfang genommen werden – auch wenn wir die Eurythmie in die Schule hineintragen -, das Wort wiederum zu einem bewegenden Motor wenigstens des ganzen Lebens zu machen.

Wil je tegenwoordig je weer echt goed voor de geest ha­len hoe het woord, dat nog in het oude Griekenland een op­roep tot het gebaar was, door de hele mens heen kan leven, dan moet je naar euritmie kijken. In de euritmie is slechts een begin, ik zou willen zeggen, een schuchter begin om het woord weer in de wil binnen te brengen, om de mens, ook al kan hij dat nog niet in het leven, tenminste op het toneel zo neer te zetten dat in zijn beenbewegingen, in zijn armbe­wegingen het woord rechtstreeks leeft. Het is een schuchter begin, moet nu nog als schuchter begin opgevat worden -ook wanneer we de euritmie in de school binnenbrengen -het woord opnieuw tot een bewegende motor ten minste van het hele leven te maken.
GA 307/95
Vertaald/119

blz. 235       vert blz. 303

Und so haben wir die Eurythmie nicht hineingetragen in die Schule von dem Gedanken aus: man braucht nun gymnastische Übungen für die Schule, man muß etwas Besonderes für die Kinder zubereiten – nein, die Eurythmie ist zunächst überhaupt nicht als Erziehungssache entstanden, die Eurythmie ist aus gewissen Schicksalsfügungen um das Jahr 1912 entstanden, aber zunächst gar nicht als Erziehungsakt, sondern sie ist entstanden aus künstlerischen Intentionen, als Kunst. Und man wird immer für die Eurythmie als Erziehungssache etwas Unvollkommenes denken, wenn man eine besondere Erziehungseurythmie absondert von der künstlerischen Eurythmie.

En zo hebben we de euritmie niet de school in gebracht vanuit de gedachte: we hebben nu gymnastische oefeningen voor de school nodig, we moeten iets bizonders voor de kinderen toebereiden. Nee, de euritmie is in eerste instantie helemaal niet als opvoe­dingsaangelegenheid ontstaan, de euritmie is uit een zekere beschikking van het lot rond het jaar 1912 ontstaan, maar eerst helemaal niet als opvoedingsdaad, want ze is ontstaan uit kunstzinnige intenties, als kunst. En men zal over de eur­itmie als opvoedingsaangelegenheid steeds iets onvolkomens denken als men een speciale opvoedingseuritmie afzondert van de kunstzinnige euritmie.

(  ) Dadurch, daß sie Kunst ist, steht sie im Leben darinnen, und dann überträgt man dasjenige, was im Leben drinnen steht, auf die erzieherischen Formen; so daß man eigentlich erst die Eurythmie bei Kindern beurteilen kann, wenn man sich ein Verständnis dafür erworben hat, was die Eurythmie als Kunst selber einmal sein wird, aber doch vielleicht schon heute etwas mehr ist, als manche glauben.
Eurythmie als Kunst ist eben um 1912 herum entstanden, zunächst auch nur als Kunst getrieben worden, und die Waldorfschule haben wir 1919 eingerichtet. Und weil wir gefunden haben, daß die eurythmische Kunst nun auch in der Kindererziehung Verwendung finden kann, deshalb haben wir die Eurythmie in der Schule eingeführt.

( ) Doordat ze kunst is, staat ze in het leven, en vervolgens draag je dat wat in het leven staat, over op de pedagogische vormen; zodat je de euritmie bij kinderen eigenlijk pas kunt beoordelen als je je begrip hebt verworven van wat de euritmie als kunst zelf ooit zal zijn, maar toch misschien nu al iets meer is dan menigeen meent.
Euritmie als kunst is dus rond 1912 ontstaan, eerst ook al­leen als kunst bedreven, en de vrijescholen hebben we in 1919 ingericht. En omdat we vonden dat de euritmische kunst nu ook in de opvoeding van kinderen toepassing kan vinden, daarom hebben we de euritmie in de school inge­voerd.

blz. 236     vert. blz. 304

Und gerade an der Eurythmie ist es möglich, das rein Künstlerische der Menschheitszivilisation wiederum einzufügen.
Wie Eurythmie eine bewegte sichtbare Sprache ist, das ist ja auch hier schon wiederholt auseinandergesetzt worden und hat ja den Gegenstand der Einleitungen bei den Aufführungen gebildet. Ich möchte jetzt nur noch einiges hinzufügen, das mehr noch hineinführt in die Beziehung der Eurythmie zum Künstlerischen im allgemeinen anhand der Figuren.
Diese Figuren sind auf Anregung Miss Maryons entstanden, aber sind dann durchaus ausgeführt worden nach den Intentionen, die ich selber nach den Gesetzen der Eurythmie für absolut richtig halte.

En juist bij de euritmie is het mogelijk het zuiver kunstzinnige weer in te voegen in de mensheidscivilisatie.
Dat euritmie een zichtbare bewegingstaal is, dat is ook hier al herhaaldelijk toegelicht en heeft het thema gevormd van de inleidingen bij de opvoeringen.³ Nu zou ik alleen nog iets willen toevoegen wat nog dieper binnenvoert in de be­trekking van de euritmie tot het kunstzinnige in het alge­meen, aan de hand van de figuren.
Deze figuren zijn op initiatief van miss Maryon⁴ ontstaan, maar zijn dan helemaal uitgevoerd naar de intenties die ik zelf volgens de wetmatigheden van de euritmie als absoluut juist beschouw.

3. de inleidingen bij de opvoeringen: Tijdens de zomerkursus vonden drie eurit-mieopvoeringen plaats (de eerste op 8 augustus 1923). Hierbij sprak Rudolf Steiner inleidende woorden, zie verderop.

4. miss Maryon: miss Louise Edith Maryon (1872-1924), beeldhouwster en medewerkster van Rudolf Steiner aan het grote, 9,2 meter hoge, houten beeldhouwwerk ‘De mensheidsrepresentant tussen Lucifer en Ahriman’, dat in de kleine koepel van het Eerste Goetheanum zou hebben moeten staan, dat bewaard gebleven is doordat het, nog onaf, tijdens de brand van het Goetheanum in het atelier stond.

Ich möchte gerade bei solchen Figuren Ihnen zeigen – Sie haben hier die Versinnlichung des S-Lautes (die in Holz ausgeführte und bemalte Figur für den S-Laut wird gezeigt) -, wie das Eurythmische als Künstlerisches eigentlich gedacht ist. Wenn Sie sich eine solche Figur ansehen, so stellt sie ja einen Menschen dar. Aber derjenige, der im Sinne der heutigen Zivilisation und Konvention darauf ausgeht, das zu sehen, was man einen hübschen Menschen nennt, der sieht da nicht gerade einen hübschen Menschen. Er sieht überhaupt nicht dasjenige, was ihm dann am Menschen gefällt, wenn er auf der Straße einem Menschen begegnet.
Nun, wenn man solche Figuren formt, so hat man vielleicht schon auch einen Geschmack für einen hübschen Menschen, aber es ist just nicht die Aufgabe, an der Formung dieser Figuren den hübschen Menschen zur Ausführung zu bringen, sondern dasjenige, was in der Eurythmie unmittelbar zum Ausdruck kommt: menschliche Bewegung. Und so ist hier von allem abgesehen, was nicht ausmacht die Bewegungsform selber, das Gefühl, das man an dieser Bewegung haben kann, und den Grundcharakter, den diese Bewegung zum Ausdruck bringt, der diese Bewegung durchsetzt.

Ik zou u juist bij zulke figuren willen laten zien – u heeft hier de aanschouwelijk gemaakte S-klank [de in hout uitge­voerde en beschilderde figuur voor de S-klank wordt ge­toond] – hoe het euritmische als iets kunstzinnigs eigenlijk gedacht is. Als u zo’n figuur bekijkt, dan ziet u: die stelt een mens voor, nietwaar. Maar iemand die in de zin van de hui­dige civilisatie en konventie erop uit is te zien wat men een mooie mens noemt, die ziet hier niet bepaald een mooie mens. Hij ziet überhaupt niet wat hem aan de mens bevalt wanneer hij op straat een mens ontmoet.
Welnu, wanneer je zulke figuren vormt, heb je wellicht wel ook smaak voor wat een mooie mens is; echter het is juist niet de taak om bij de vorming van deze figuren de mooie mens ten uitvoer te brengen, maar datgene wat in de eurit­mie rechtstreeks tot uitdrukking komt: menselijke beweging.
En zo is hier afgezien van alles wat niet de bewegingsvorm zelf uitmaakt, het gevoel dat je bij deze beweging kunt heb­ben en het grondkarakter dat deze beweging tot uitdrukking brengt, waar deze beweging van doortrokken is.

blz. 237    vert. blz. 305

Wenn Sie singen, dann nehmen Sie dasjenige, was die Seele bewegt, körperlich ganz in den eigenen Organismus hinein. Dann verfließt dasjenige, was am Menschen bewegt ist, ganz innerhalb seiner Haut, und es bleibt die Bewegung ganz unsichtbar, es geht die Bewegung ganz über in den hörbaren Ton.
Das hier ist bewegte Musik. Was die Seele fühlt, löst sich ganz vom Menschen los, wird Bewegung des Menschen im Raume, und an der Gestalt, die diese Bewegung bekommt, drückt sich das Künstlerische aus. Man sieht, was man sonst hört. Man hat daher nur auf dasjenige zu sehen, was Bewegung wird. Daher ist hier abstrahiert von allem übrigen, was der Mensch von Natur hat, einzig und allein auf dasjenige gesehen, was der Mensch im Eurythmisieren wird. Und ich habe es insbesondere dadurch ausgedrückt, daß ich jede Bewegung durch das Ausschneiden im Holze angedeutet habe; das hat dann eine bestimmte Grundfarbe.
Sie finden hier bei den Figuren überall rückwärts angeschrieben, welche Grundfarbe der Bewegung entspricht, Sie finden dann angeschrieben, welche Grundfarbe dem sogenannten Gefühl entspricht.

Wanneer u zingt, dan neemt u dat wat de ziel beweegt, lichamelijk helemaal in het eigen organisme op. Dan ver­vloeit dat wat bij de mens beweegt, helemaal binnen zijn huid, en de beweging blijft helemaal onzichtbaar, de bewe­ging gaat helemaal over in de hoorbare toon.
Dat hier is levendige muziek. Wat de ziel voelt maakt zich helemaal van de mens los, wordt beweging van de mens in de ruimte, en in de gestalte die deze beweging krijgt drukt zich het kunstzinnige uit. Je ziet wat je anders hoort. Je hoeft daarom alleen maar te kijken naar dat wat beweging wordt. Daarom is hier geabstraheerd van al het overige wat de mens van nature heeft, enkel en alleen naar datgene gekeken wat de mens in het euritmiseren wordt. En ik heb het in het bi­zonder uitgedrukt doordat ik elke beweging door het uit­snijden in hout heb aangeduid; dat heeft dan een bepaalde grondkleur.
U vindt hier bij deze figuren overal aan de achterkant ge­schreven welke grondkleur overeenkomt met de beweging, vervolgens ziet u erop geschreven welke grondkleur over­eenkomt met het zogeheten gevoel.

Wenn Sie die Eurythmisierenden auf der Bühne ihre Schleier beherrschen sehen, so ist das ja im wesentlichen eine Fortsetzung der Bewegung. Und das wird sich weiter so ausbilden, daß im entsprechenden Augenblicke immer ein Wehenlassen des Schleiers entsteht, ein Zurücknehmen des Schleiers, ein Abfangen des Schleiers, ein ganzes Gestalten des Schleiers. So sitzt die durch die Gliedmaßen ausgeführte Bewegung in dem, was nun in der Schleierbehandlung das Gefühl ausdrückt. Und wir sehen in dem Umwallen des Schleiers das Gefühl zum Ausdrucke kommen.
Fühlt der Eurythmisierende an der Bewegung, in die er seine Arme, seine Beine hineinbringt, das Richtige, dann wird ganz instinktiv diese gefühlte Bewegung übergehen in die Schleierbehandlung, und er wird das Gefühl, das begleiten soll die Bewegung, in der Schleierbehandlung haben.
Das dritte ist, daß der Eurythmisierende mit seinem Gefühl so weit gehen kann, daß er nun wirklich, wenn er zum Beispiel diese Bewegung macht, I, nach dieser Richtung mit dem Arme leicht ausgreift,

Als u de euritmiserenden op het toneel hun sluier ziet beheersen, dan is dat in de grond van de zaak een voortzetting van de beweging. En dat zal zich verder zo ontwikkelen dat op het passende ogenblik steeds een laten-waaien van de sluier ontstaat, een terugne­men van de sluier, een onder kontrole brengen van de slui­er, een geheel vorm geven van de sluier. Zo zit de door de ledematen uitgevoerde beweging in dat wat nu in de sluier­behandeling het gevoel uitdrukt. En we zien in het omgol­ven van de sluier het gevoel tot uitdrukking komen. Voelt de euritmiserende het juiste bij de beweging waarin hij zijn armen, zijn benen brengt, dan zal deze gevoelde beweging heel instinktief overgaan in de sluierbehandeling, en hij zal het gevoel dat de beweging moet begeleiden, in de sluierbe­handeling hebben.
Het derde is dat de euritmiserende met zijn gevoel zo ver kan gaan dat hij nu werkelijk, wanneer hij bijvoorbeeld deze beweging maakt, I, in deze richting zijn arm licht uitstrekt,

blz. 238     vert. blz. 306

so daß er den Arm fühlt als ganz leicht in der Luft schwebend, nicht von innerlicher Kraft durchsetzt. Den anderen Arm fühlt er so, wie wenn er alle Kraft der Muskeln anfeuern würde und dick in den Arm hineinstecken würde. Das ist ein Arm, der mit Leichtigkeit gehoben wird (rechter Arm), das ist ein Arm (linker Arm), in dem man in seinen Muskeln fortwährend etwas wie ein leises Stechen fühlt, der gespannt ist. Dadurch kommt Charakter in die Bewegung hinein. Dieses Hineinbringen von Charakter in die Bewegung, die überträgt sich dann auf den Zuschauer. Der Zuschauer fühlt dann schon mit.
Da fragen die Leute nun bei diesen Figuren: wo ist hier das Gesicht und wo der Hinterkopf? Das geht einen in der Eurythmie gar nichts an. Es kann ja bei der Eurythmie unter Umständen auch so sein, daß man ein bißchen entflammt ist für ein hübsches Gesicht, welches da in der Eurythmie begriffen ist. Aber das gehört nicht zur Gesinnung der Eurythmie.

zodat hij zijn arm als het ware heel licht in de lucht voelt zweven, niet doortrokken van innerlijke kracht. Zijn andere arm voelt hij zo alsof hij alle kracht van zijn spieren zou aan­vuren en vol in zijn arm zou steken. Dit is een arm die met lichtheid wordt opgetild [rechter arm], dat is een arm [lin­ker arm] waarin je in je spieren voortdurend iets als een zacht steken voelt, een arm die gespannen is. Daardoor komt ka­rakter in de beweging binnen. Dit binnenbrengen van ka­rakter in de beweging gaat vervolgens over op de toeschou­wer. De toeschouwer voelt dan wel mee.
Nu vragen de mensen bij deze figuren: waar is hier het gezicht en waar het achterhoofd? Dat doet er in de euritmie helemaal niets toe. Het kan wel bij de euritmie eventueel ook zo zijn dat je een beetje in vuur en vlam staat voor een mooi gezicht dat daar aan het euritmiseren is. Maar dat hoort niet bij de mentaliteit van de euritmie.

Dieses Gesicht, das da aussieht, als ob es von Ihnen nach links wäre, ist eigentlich gerade nach vorn gerichtet, und diese Farbe ist gerade als Charakterisierung angebracht, weil der Eurythmisierende sein rechtes Haupt fühlen soll wie leicht durchwellt von eurythmischer Kraft, sein linkes Haupt gespannt durchzogen von innerer Kraft, so daß sich asymmetrisch hier gewissermaßen sein Haupt aufplustert und er hier gespannt sich fühlt. Dadurch wird der richtige Charakter hineingebracht. Hier an diesen Figuren ist gerade das ausgedrückt, was man im Eurythmisieren sehen soll. Unddas sollte eigentlich in allem Künstlerischen sein. Man sollte von dem Stofflichen, von dem Inhaltlichen, von dem Prosaischen absehen können und auf das Künstlerische, Poetische übergehen können. Ein schönes Mädchengesicht ist beim Eurythmisieren wie Prosa. Dasjenige, was sie zustandebringt, daß sie die rechte Seite des Hauptes leicht von Kraft durchzogen hat, die linke Seite gespannt hat, das ist dasjenige, was eigentlich die eurythmische Schönheit gibt. Und so könnte man sich denken, daß auch ein ganz häßliches Gesicht eurythmisch außerordentlich schön würde, und ein ganz schönes Gesicht, verzeihen Sie, eurythmisch ganz häßlich wirken könnte.
Also gerade bei diesem Eurythmischen hat man das im eminentesten Sinne zu sehen, was ja – jeder Künstler wird mir darin recht geben –

Dit gezicht dat eruit­ziet alsof het van u uit gezien naar links zou zijn, is eigenlijk juist naar voren gericht, en deze kleur is juist als karakterise­ring aangebracht omdat de euritmiserende de rechterkant van zijn hoofd voelen moet als licht ‘doorgolfd’ van euritmische kracht, de linkerkant van zijn hoofd gespannen door­trokken van innerlijke kracht, zodat zich asymmetrisch zijn hoofd hier in zekere zin luchtig opbolt en hij zich hier ge­spannen voelt. Daardoor wordt het juiste karakter erin ge­bracht. Hier bij deze figuren is juist datgene uitgedrukt wat je bij het euritmiseren moet zien. En dat zou eigenlijk in al het kunstzinnige zo moeten zijn. Je zou van het stoffelijke, van het inhoudelijke, van het prozaïsche kunnen afzien en op het kunstzinnige, poëtische kunnen overgaan. Een mooi meisjesgezicht is bij het euritmiseren als proza. Wat zij tot stand brengt, dat ze de rechterkant van haar hoofd licht van kracht doortrokken heeft, de linkerkant gespannen heeft, dat is wat eigenlijk de euritmische schoonheid geeft. En zo zou je je kunnen indenken dat ook een heel lelijk gezicht euritmisch buitengewoon mooi zou worden, en een heel mooi gezicht – neemt u me niet kwalijk – euritmisch heel lelijk zou kunnen werken. Dus juist bij dit euritmische moet je dat in eminentste zin zien, wat immers – elke kunstenaar zal mij daarin gelijk geven –

blz. 239   vert. blz. 307

für alle Kunst gilt. Der ist nicht bloß ein großer Künstler, der ein schönes Mädchengesicht ansprechend malen kann, sondern der wirkliche Maler muß unter Umständen auch ein altes, verdorrtes, runzeliges Gesicht so malen, daß es in der Kunst schön wirken kann. Das muß aller Kunst zugrunde liegen.
Das wollte ich noch zu der Eurythmie hinzufügen, die in den Vorstellungen hier gegeben worden ist. Ich möchte nur noch sagen, daß die Eurythmie deshalb hineingenommen worden ist in Unterricht und Erziehung, weil sie zu der äußeren Gymnastik ein ganz wunderbares Gegenstück abgibt.Nehmen Sie das, was man in Deutschland Turnen nennt. Die körperlichen Übungen werden durchaus, wie erwähnt, in unserer Waldorfschule genügend gepflegt, aber wenn Sie diese äußere Gymnastik nehmen, so werden Sie die Formen dieser Gymnastik so ausgebildet sehen, daß der Mensch gewissermaßen bei jeder Übung, die er vollführt, den Raum zuerst empfindet, die Raumrichtung. Und die Raumrichtung ist eigentlich zuerst da. Der Mensch fühlt also die Raumrichtung und legt nun seinen Arm in diese Raumrichtung hinein. Es gibt sich also der Mensch turnend gymnastisch an den Raum hin.

niet hij is een groot kunste­naar die een mooi meisjesgezicht bevallig kan schilderen, nee, de echte schilder moet bij gelegenheid ook een oud, verdord, rimpelig gezicht zo schilderen dat het in de kunst mooi kan uitwerken. Dat moet aan alle kunst ten grondslag liggen.
Dit wilde ik nog toevoegen aan de euritmie die in de voor­stellingen hier is gegeven. Ik wil alleen nog zeggen dat de euritmie daarom in onderwijs en opvoeding is opgenomen omdat ze een prachtige tegenhanger van de uiterlijke gym­nastiek vormt. Neem dat wat men in Duitsland de gymles [‘turnen’] noemt. De lichamelijke oefeningen worden, zoals gezegd, beslist gedaan in onze vrijeschool. Maar als u deze uiterlijke gymnastiek neemt, dan zult u zien dat de vormen van deze gymnastiek zo ontwikkeld zijn dat de mens in ze­kere zin bij elke oefening die hij verricht, eerst de ruimte be­leeft, de ruimterichting. En de ruimterichting is er eigenlijk het eerst. De mens voelt dus de ruimterichting en plaatst nu zijn arm in deze ruimterichting. Dus bij het gymmen geeft de mens zich gymnastisch aan de ruimte over.

Das ist die Art und Weise, wie man allein in gesunder Weise gymnastische Übungen finden kann. Der Raum ist nach allen Seiten bestimmt. Unsere abstrakte Raumanschauung, die sieht drei aufeinander- stehende senkrechte Raumrichtungen, die man gar nicht unterscheiden kann. Die gibt es nur in der Geometrie. In Wirklichkeit haben wir oben den Kopf, unten die Beine: das ist oben und unten. Dann haben wir links und rechts. Wir leben in dieser Richtung drinnen, wenn wir die Arme ausstrecken. Da handelt es sich gar nicht darum, wo die absolute Richtung ist: daß wir uns drehen können, darin liegt alles. Und dann haben wir vorne und hinten. Und darauf sind alle übrigen Raumrichtungen orientiert. Sie strecken sich und brechen sich und schieben sich zurück. Und findet man auf diese Weise den Raum, dann findet man die gesunde Bewegung für Turnen und Gymnastik. Da gibt sich der Mensch an den Raum hin.
Wenn er eurythmisiert, dann ist der Charakter der Bewegung aus dem menschlichen Organismus herausgeholt. Dann ist die Frage diese: Was erlebt die Seele, wenn sie diese Bewegung macht, wenn sie jene 

Dat is de wijze waarin je alleen op gezonde wijze gymnas­tiekoefeningen kunt vinden. De ruimte is naar alle kanten bepaald. Onze abstrakte opvatting van de ruimte, die ziet drie loodrecht op elkaar staande ruimterichtingen, die men hoegenaamd niet onderscheiden kan. Die bestaan alleen in de meetkunde. In werkelijkheid hebben we boven het hoofd, onder de benen: dat is boven en onder. Verder hebben we links en rechts. We leven midden in deze richting wanneer we onze armen uitstrekken. Dan gaat het er helemaal niet om waar de absolute richting is: dat we ons kunnen draaien, daarin zit alles. En dan hebben we voor en achter. En daar­op zijn alle overige ruimterichtingen georiënteerd. Ze strek­ken zich en breken af en schuiven terug. En vind je op deze wijze de ruimte, dan vind je de gezonde beweging voor tur­nen en gymnastiek. Dan geeft de mens zich aan de ruimte over.
Wanneer hij euritmiseert, dan is het karakter van de be­weging uit het menselijk organisme gehaald. Dan is de vraag: wat beleeft de ziel wanneer ze die beweging maakt? —

blz. 240   vert. blz. 308

Bewegung macht? – Dadurch kommen ja die einzelnen Laute in der Eurythmie gerade zustande. Was kommt zustande, wenn Sie Ihre Kraft in die Glieder hineingießen? Während wir durch die äußerlich gymnastischen Übungen den Menschen in den Raum sich hineinlegen lassen, lassen wir den Menschen in der Eurythmie seiner Wesenheit gemäß nach außen die Bewegung so ausführen, wie sie der Organismus
selber fordei`t. Das Innere nach außen sich bewegen lassen, das ist das Wesen des Eurythmischen. Das Äußere vom Menschen ausfüllen, so daß der Mensch sich verbindet mit der Außenwelt, das ist das Wesen der Gymnastik.
Will man ganze Menschen erziehen, so kann man gerade dieses Gymnastische vom anderen Pole ausgehen lassen, von dem, wo die Bewegung des Menschen ganz aus dem Inneren geholt wird in der Eurythmie. Aber jedenfalls muß das Eurythmische immer, wenn es im Unterricht verwendet wird, herausgeholt sein aus dem künstlerisch Erfaßten der Eurythmie.

Daar­door komen de afzonderlijke klanken in de euritmie juist tot stand. Wat komt er tot stand wanneer u uw kracht in de ledematen laat stromen? Terwijl we door de uiterlijke gym­nastiekoefeningen de mens zich in de ruimte laten plaatsen, laten we de mens in de euritmie overeenkomstig zijn wezen naar buiten toe de beweging zo uitvoeren als het organisme die zelf verlangt. Het innerlijke zich naar buiten laten bewe­gen, dat is het wezen van het euritmische. Het uiterlijke van de mens vullen zodat de mens zich verbindt met de buiten­wereld, dat is het wezen van de gymnastiek.
Wil je de hele mens opvoeden, dan kun je juist dit gym­nastische van de andere pool laten uitgaan, van de pool waar de beweging van de mens helemaal uit het innerlijke wordt gehaald in de euritmie. Maar in elk geval moet het euritmi­sche steeds wanneer het in het onderwijs wordt gebruikt, gehaald zijn uit het kunstzinnig opgevatte element van de euritmie.

Meine Überzeugung ist, daß die besten Gymnastiklehrer diejenigen sind, die ihre Gymnastik an der Kunst gelernt haben. Die Griechen haben die Anregungen und Impulse zu ihrer Schulgymnastik, zu ihren Olympischen Spielen von der Kunst geholt. Und wenn man die Konsequenzen des Auseinandergesetzten voll einhält, alles im Schulmäßigen aus dem Künstlerischen herauszuholen, dann wird man dasjenige, was ich an dem Beispiel der Eurythmie gezeigt habe, schon auch für die anderen Zweige des Lebens finden. Man wird nicht etwas Besonderes für den Unterricht erfinden, sondern das Leben in die Schule hinein- tragen wollen. Dann wird das Leben in der sozialen Ordnung auch wieder aus der Schule herauswachsen können.

Het is mijn overtuiging dat de beste gymnastiekleraren diegenen zijn die hun gymnastiek van de kunst hebben ge­leerd. De Grieken hebben de inspiratie en impulsen voor hun schoolgymnastiek, voor hun olympische spelen uit de kunst gehaald. En als men zich houdt aan de konsekwentie van het hier naar voren gebrachte, namelijk om alles in de school uit het kunstzinnige te halen, dan zal men dat wat ik met een voorbeeld uit de euritmie heb laten zien, ook wel voor de andere takken van het leven vinden. Men zal niet iets bizonders voor het onderwijs bedenken, maar het leven de school in willen brengen. Vanuit de school zal dan het le­ven ook weer kunnen uitgroeien in de sociale orde.
GA 307/235-240
Vertaald/303-309

blz. 275

Einleitende Worte zu einer Eurythmievorstellung
14. August 1923

Eurythmie soll eine Kunst sein, deren Ausdrucksmittel gestaltete Bewegungsformen des menschlichen Organismus an sich und im Raume sowie bewegte Menschengruppen sind. Es handelt sich aber dabei nicht um mimische Gebärden und auch nicht um Tanzbewegungen, sondern um eine wirkliche, sichtbare Sprache oder einen sichtbaren Gesang. Beim Sprechen und Singen wird durch die menschlichen Organe der Luftstrom in einer gewissen Weise geformt. Studiert man in geistig- lebendiger Anschauung die Bildung des Tones, des Vokals, des Konsonanten, des Satzbaues, der Versbildung und so weiter, so kann man sich ganz bestimmte Vorstellungen bilden, welche plastischen Formen bei den entsprechenden Sprach- oder Gesangsoffenbarungen entstehen. Diese lassen sich nun durch den menschlichen Organismus, besonders durch die ausdrucksvollsten Organe, durch Arme und Hände, nach- bilden. Man schafft dadurch die Möglichkeit, daß, was beim Singen, Sprechen gehört wird, gesehen werden kann.

vert. blz, 353 vert.

INLEIDENDE WOORDEN BIJ EEN EURITMIEVOORSTELLING         14 augustus 1923 (Referaat van Steiner zelf)

Euritmie moet een kunst zijn waarvan de uitdrukkingsmid­delen vorm gegeven bewegingsvormen van het menselijke organisme op zich en in de ruimte evenals bewogen groepen mensen zijn. Het gaat daarbij echter niet om mimische ge­baren en ook niet om dansbewegingen, maar om een werke­lijke, zichtbare taal of een zichtbaar zingen. Bij het spreken en zingen wordt door de menselijke organen de luchtstroom op een bepaalde manier gevormd. Bestuderen we met gees­telijk-levende waarneming de vorming van de toon, van de klinker, van de medeklinker, van de zinsbouw, van versvor­ming enzovoort, dan kunnen we ons heel bepaalde voorstel­lingen ervan maken welke plastische vormen bij de overeen­komstige spraak- of zangopenbaringen ontstaan. Deze laten zich nu door het menselijke organisme, in het bijzonder door de meest uitdrukkingsvolle organen, door armen en han­den, nabootsen. Je creëert daardoor de mogelijkheid dat wat bij het zingen, spreken gehoord wordt, gezien kan worden.

Weil die Arme und Hände die ausdrucksvollsten Organe sind, besteht die Eurythmie in erster Linie in den gestalteten Bewegungen dieser Organe; es kommen dann die Bewegungsformen der anderen Organe unterstützend hinzu wie bei der gewöhnlichen Sprache das Mienenspiel und die gewöhnliche Gebärde. Man wird sich den Unterschied der Eurythmie von dem Tanz besonders dadurch klarmachen können, daß man auf die eurythmische Begleitung eines Musikstückes sieht. Dabei ist, was wie Tanz erscheint, nur die Nebensache; die Hauptsache ist der sichtbare Gesang, der durch Arme und Hände zustande kommt.
Man soll nicht glauben, daß eine einzige Bewegungsform der Eurythinie willkürlich ist. In einem bestimmten Augenblicke muß als Ausdruck eines Musikalischen oder eines Dichterischen eine bestimmte Bewegungsform erzeugt werden, wie im Singen ein bestimmter Ton, oder in der Sprache ein bestimmter Laut. Der Mensch ist dann ebenso gebunden in der Bewegungssprache der Eurythmie, wie er im Singen 

Omdat de armen en handen de meest uitdrukkingsvolle organen zijn bestaat de euritmie in eerste instantie in de vor­mende bewegingen van deze organen; daar komen dan de bewegingsvormen van de andere organen ondersteunend bij, zoals bij het gewone spreken de mimiek en de gewone gebaren. We kunnen het verschil tussen euritmie en dans in het bizonder duidelijk krijgen door naar de euritmische be­geleiding van een muziekstuk te kijken. Daarbij is wat als dans verschijnt alleen maar het bijzaak; de hoofdzaak is het zichtbare zingen, dat door armen en handen tot stand komt. Je moet niet geloven dat een afzonderlijke bewegingsvorm van de euritmie willekeurig is. Op een bepaald ogenblik moet als uitdrukking van iets muzikaals of iets dichterlijks een bepaalde bewegingsvorm voortgebracht worden, zoals bij het zingen een bepaalde toon of bij het spreken een be­paalde klank. De mens is dan net zo gebonden aan de bewe­gingstaal van de euritmie, als hij bij het zingen

blz. 276  blz. 354 vert.

oder Sprechen an Ton und Laut gebunden ist. Er ist aber ebenso frei in der schönen, kunstvollen Gestaltung der eurythmischen Bewegungsformen, wie er dies bei der Sprache oder dem Gesange ist.
Man ist dadurch in der Lage, ein Musikstück, das gespielt wird, eurythmisch, in einem sichtbaren Gesange, oder eine rezitierte oder deklamierte Dichtung in einer sichtbaren Sprache zugleich darzustellen. Und da Sprache und Musik aus dem ganzen Menschen stammen, so erscheint ihr innerer Gehalt erst recht anschaulich, wenn zu dem hörbaren die sichtbare Offenbarung hinzukommt. Denn eigentlich bewegt alles Gesungene und Gesprochene den ganzen Menschen; im gewöhnlichen Leben wird die Tendenz zur Bewegung nur zurückgehalten und in den Sprach- und Gesangsorganen lokalisiert. Die Eurythmie bringt nur zur Offenbarung, was in diesen menschlichen Lebensäußerungen als Tendenz zur Bewegung stets veranlagt ist, aber in der Anlage verborgen bleibt. – Man erhält dadurch, daß zur instrumentalen Musikdarbietung und zur Rezitation oder Deklamation eurythmisiert wird, eine Art orchestralen Zusammenwirkens des Hörbaren und Sichtbaren.

of spreken aan toon en klank gebonden is. Maar hij is net zo vrij in de mooie, kunstzinnige vorming van de euritmische bewe­gingsvormen als hij dit bij het spreken of het zingen is.

We zijn daardoor in staat om een muziekstuk dat gespeeld wordt euritmisch, in een zichtbaar zingen, of een gereciteerd of gedeklameerd gedicht gelijktijdig in een zichtbare taal neer te zetten. En omdat spraak en muziek uit de gehele mens stammen, verschijnt dus hun innerlijke gehalte pas goed duidelijk wanneer bij de hoorbare de zichtbare open­baring komt. Want eigenlijk beweegt al het gezongene en gesprokene de gehele mens; in het gewone leven wordt de tendens om te bewegen alleen teruggehouden en in de spraak-en zangorganen gelokaliseerd. De euritmie brengt slechts tot openbaring wat in deze menselijke levensuitingen als ten­dens tot beweging steeds aangelegd is, maar in de aanleg ver­borgen blijft. – We krijgen doordat er bij de instrumentale muziekopvoering en bij de recitatie of deklamatie ge-euritmiseerd wordt, een soort orkestraal samenwerken van het hoorbare en zichtbare.

Für die Rezitation und Deklamation, die im Zusammenhange mit der Eurythmie zur Darstellung kommen, ist zu beachten, daß diese in einer wirklich künstlerischen Gestaltung des Sprachlichen auftreten müssen, Rezitatoren oder Deklamatoren, die nur den Prosainhalt der Dichtung pointieren, können in der Eurythmie nicht mitwirken. Wahre künstlerische Dichtung entsteht nur durch die imaginative oder musikalische Gestaltung der Sprache. Der Prosainhalt ist nicht das Künstlerische; sondern nur der Stoff, an dem sich das Bildhafte der Sprache oder auch Takt, Rhythmus, Versbau und so weiter offenbaren sollen. Jede dichterische Sprache ist schon eine verborgene Eurythmie. Der Rezitator und Deklamator muß durch das Malerische, Plastische oder Musikalische der Sprache das aus der Dichtung herausholen, was der Dichter in sie hineingelegt hat. Diese Art der Rezitations- und Deklamationskunst hat Frau Dr. Steiner seit Jahren besonders ausgebildet. Nur eine solche Sprachkunst kann zusammen mit der Eurythmie auftreten, weil nur dann der Rezitator in Tongestaltung und Tonplastik das für das Ohr bietet, was der Eurythmist für das Auge darstellt. 

Voor de recitatie en deklamatie die in samenhang met de euritmie tot uitbeelding komen, moet in acht worden geno­men dat deze in een werkelijke kunstzinnige vorming van de spraak moeten optreden. Recitatoren of deklamatoren die alleen de proza-inhoud van het gedicht beklemtonen, kunnen in de euritmie niet hun medewerking verlenen. Waar kunstzinnig dichtwerk ontstaat alleen door de imaginatieve of muzikale vorming van de spraak. De proza-inhoud is niet het kunstzinnige; maar alleen de stof aan de hand waarvan zich het beeldende van de spraak of ook maat, ritme, vers­bouw enzovoort verder moeten openbaren. Elk dichterlijk spreken is al een verborgen euritmie. De recitator en deklamator moeten door het schilderkunstige, plastische of muzi­kale van de spraak datgene uit het dichtwerk te voorschijn halen wat de dichter erin gelegd heeft. Deze vorm van reci­tatie- en deklamatiekunst heeft mevrouw Marie Steiner sinds jaren bizonder ontwikkeld. Alleen een dergelijke spreekkunst kan samen met de euritmie optreden, omdat alleen dan de recitator in de vorming van de toon en het plastische van de toon het oor aanbiedt wat de euritmist voor het oog opvoert.

blz. 277  blz. 355 vert.

Durch ein solches Zusammenwirken wird aber erst vor die Seele des Zuhörers und Zuschauers gebracht, was wirklich in der Dichtung lebt.
Die Eurythmie ist nicht für ein mittelbares Verständnis des Intellektes, sondern für die unmittelbare Wahrnehmung veranlagt. Der Eurythmist muß die sichtbare Sprache Form für Form lernen, wie der Mensch sprechen lernen muß. Aber die Wirkung der von Musik oder Sprache begleiteten Eurythmie ist eine solche, die unmittelbar durch die bloße Anschauung empfunden wird. Sie wirkt wie das Musikalische auch auf den Menschen, der die Formen nicht selbst gelernt hat.
Denn sie ist eine natürliche, eine elementare Offenbarung des menschlichen Wesens, während die Sprache immer etwas Konventionelles hat.
Die Eurythmie ist in der Gegenwart so entstanden, wie, zu ihren entsprechenden Zeitepochen, alle Künste entstanden sind. Diese gingen daraus hervor, daß man einen Seeleninhalt durch entsprechende Kunstmittel zur Offenbarung brachte. Wenn man dazu gekommen war, gewisse Kunstmittel so zu beherrschen, daß man in ihnen zur sinnlichen Offenbarung bringen konnte, was die Seele erlebt, dann entstand eine Kunst.

Door zo’n samenwerken wordt echter pas voor de ziel van de toehoorders en toeschouwers gebracht wat wer­kelijk in het dichtwerk leeft.
De euritmie is niet voor een indirekt begrijpen door het intellekt, maar voor de direkte waarneming aangelegd. De euritmist moet de zichtbare spraak vorm voor vorm leren, zoals de mens moet leren spreken. Maar de werking van de door muziek of spraak begeleide euritmie is zodanig dat die enkel en alleen door het aanschouwen ervaren wordt. Ze werkt, net als het muzikale, ook op de mens die de vormen niet zelf geleerd heeft. Want ze is een natuurlijke, een ele­mentaire openbaring van het menselijke wezen, terwijl de spraak altijd iets konventioneels heeft.
De euritmie is in de tegenwoordige tijd zo ontstaan zoals alle kunsten zijn ontstaan in de erbij passende tijdperken. Deze kwamen te voorschijn uit het feit dat men een ziele-inhoud door daarmee overeenkomende middelen van de kunst tot openbaring bracht. Wanneer men zover gekomen was bepaalde middelen van de kunst zo te beheersen dat men daarin tot zintuiglijke openbaring kon brengen wat de ziel beleeft, dan ontstond een kunst.

Die Eurythmie entsteht nun dadurch, daß man das edelste an Kunstmitteln, den menschlichen Organismus, diesen Mikrokosmos, selbst als Werkzeug gebrauchen lernt. Dies geschieht in der mimischen sowohl wie in der Tanzkunst nur in bezug auf Teile des menschlichen Organismus. Die Eurythmie bedient sich aber des ganzen Menschen als ihres Ausdrucksmittels. Doch muß immer vor einer solchen Darbietung gegenwärtig noch an die Nachsicht der Zuschauer appelliert werden. Jede Kunst mußte einmal ein Anfangsstadium durchmachen. Das muß auch die Eurythmie. Sie ist im Beginne ihrer Entwickelung. Aber weil sie sich des vollkommensten Instrumentes bedient, das denkbar ist, muß sie unbegrenzte Entwickelungsmöglichkeiten in sich haben. Der menschliche Organismus ist dieses vollkommenste Instrument; er ist in Wirklichkeit der Mikrokosmos, der alle Weltgeheimnisse und Weltgesetze konzentriert in sich enthält. Bringt man durch eurythmische Bewegungsgestaltungen das zur Offenbarung, was sein Wesen umfassend veranlagt enthält als eine Sprache, die körperlich das ganze Erleben der Seele erscheinen läßt, so muß man dadurch umfassend die Weltgeheimnisse künstlerisch zur Darstellung kommen lassen können.

De euritmie ontstaat alleen daardoor dat we het edelste van alle middelen van de kunst, het menselijke organisme, deze mikrokosmos, zelf als in­strument leert gebruiken. Dit gebeurt zowel in de mimische kunst als in de danskunst alleen met betrekking tot delen van het menselijke organisme. Maar de euritmie bedient zich van de gehele mens als haar uitdrukkingsmiddel. Toch moet voor zo’n voorstelling tegenwoordig nog steeds aan de welwillendheid van de toeschouwer geappelleerd worden. Elke kunst moest ooit een beginstadium doormaken. Dat moet de euritmie ook. Zij staat aan het begin van haar ont­wikkeling. Maar omdat zij zich van het meest volmaakte in­strument bedient dat denkbaar is moet zij onbegrensde ont­wikkelingsmogelijkheden in zich hebben. Het menselijke organisme is dit meest volmaakte instrument; het is in wer­kelijkheid de mikrokosmos, die alle wereldgeheimen en we-reldwetten gekoncentreerd in zich draagt. Brengen we door euritmische bewegingsvormen tot openbaring wat zijn we­zen omvattend in aanleg in zich draagt als een taal die licha­melijk het totale beleven van de ziel laat verschijnen, dan moeten we daardoor de wereldgeheimen op artistieke wijze veelomvattend tot uitbeelding kunnen laten komen.

blz. 278  blz. 356

Was gegenwärtig Eurythmie schon bieten kann, ist erst ein Anfang dessen, was nach der angedeuteten Richtung in ihren Möglichkeiten liegt. Aber weil sie sich der Ausdrucksmittel bedient, die eine solche Beziehung zu Welt- und Menschenwesen haben können, darf man hoffen, daß sie in ihrer weiteren Entwickelung als vollberechtigte Kunst neben den anderen sich erweisen werde.

Wat tegenwoordig euritmie al kan bieden is pas een be­gin van datgene wat naar de aangeduide richting in haar mo­gelijkheden ligt. Maar omdat zij zich van de uitdrukkings­middelen bedient die zo’n relatie met het wezen van wereld en mens zouden kunnen hebben, mogen we hopen dat zij in haar verdere ontwikkeling met het volste recht als kunst naast de andere kunsten zal komen te staan.
GA 307/275-278
Vertaald/353-357

.

Rudolf Steiner: over euritmie

Rudolf Steiner: alle artikelen

.

1378-1289

.

.