.
Imme Drost, Trouw, 25-11-2023
.
Liegen over Sinterklaas, is dat schadelijk voor onze kinderen?
Bijna allemaal doen we eraan mee: het geloof in Sinterklaas. Sommige filosofen vinden het een bedrog dat moet stoppen. Maar is het wel een leugen?
Met een heus journaal en medewerking van onderwijzend personeel, allerhande media, winkeliers en ouders houden we het bestaan van Sint-Nicolaas voor jonge kinderen in stand. Tot zo’n beetje het zevende levensjaar, dan valt de gemiddelde Nederlander van zijn geloof.
Godsdienstpsycholoog Joke van Saane was zes toen haar oudere zus haar voorzichtig inwijdde in het mysterie. “Ze liet me goed naar een Sinterklaas-lp-hoes kijken, met Zwarte Piet erop. Toen zag ik het ook: dat-ie geen zwarte handen had.”
Zo werd ze onderdeel van het complot, vertelt Van Saane. “Ik mocht het sinter-klaasgeloof van mijn jongere zusje overeind gaan houden. Het bijzondere, magische van die leeftijd is dat ik trots was dat ik wist hoe het zat, en tegelijkertijd met mijn kleine zusje een beetje kon blijven meegeloven.”
Voor Van Saane, nu hoogleraar godsdienstpsychologie en rector van de Universiteit voor Humanistiek, was het geen schok. Maar hoe zit het met al die andere grote en kleine kinderen die op zeker moment het ‘complot’ van schoen en wortel gingen doorzien? Was dat een traumatische gebeurtenis, een goeie les voor een leven vol tegenslagen, of een vrolijk toneelstuk?
Die vraag is tamelijk oud. De onderwijs-hervormer Dirk Daalder vroeg het studenten in 1938: wanneer en hoe heb je het verlies van het geloof in Sint-Nicolaas ervaren? Tachtig jaar later herhaalde de Rijksuniversiteit Groningen het onderzoekje. Wat hetzelfde was gebleven: kinderen krijgen rond hun zevende in de gaten hoe het écht zit met de sint en een deel voelt daar ‘teleurstelling, leegte, verdriet en verlies’ bij. Wat wel veranderd was: tegenwoordig hebben zes op de tien kinderen daar last van, anderhalf keer zoveel als in 1938.
Dat verschil valt goed te verklaren, zegt Van Saane. “Ten eerste waren kinderen vroeger meer gewend, teleurstellingen konden ze beter aan. Nu zijn ze snel slachtoffer. Ten tweede: onze wereld is veel rationeler geworden. Dingen zijn waar of niet waar.
De ruimte voor verbeelding, spel, het ongezegde, voor wat niet kan en toch wordt ervaren, is veel kleiner. Als je nu je sinterklaasgeloof kwijtraakt, is dat een groter verlies dan vroeger.”
Waarna Van Saane in rijmvorm de lof van de goedheiligman zingt:
Laat Sinterklaas alsjeblieft in leven /Hoe leren we anders vrees en beven?
Juist dit feest hebben we nodig, licht Van Saane toe. “Om in de ruimte van de verbeelding te leren wat je gedrag is, wie je zelf bent, wat dat grote boek betekent en wat ontzag inhoudt voor wat groot is en misschien wel heilig, zonder dat het veel consequenties heeft. Het is een van de weinige, prachtige plekken om dat op te doen. In onze te rationele tijd is dit een oase van de verbeelding. Hou de sint dus in leven.”
Dat staat haaks op het denken van de nog altijd invloedrijke Duitse filosoof Immanuel Kant. In 1797 schreef hij het essay ‘Over het vermeende recht op een leugentje uit mensenliefde.’
Volgens hem hoor je je zo te gedragen, dat jouw gedrag de norm voor iedereen kan zijn.
Een leugentje ondergraaft in wezen alle communicatie, dus is liegen nooit toegestaan, zelfs niet bij vrees voor eigen lijf en goed. Dan is het nog veel ernstiger als je de verklede buurman ‘Sinterklaas’ noemt en daar collectief allerhande bedrog aan op hangt.
Kants strenge ethiek gaat menigeen te ver, bijvoorbeeld omdat ze wrede gevolgen kan hebben. Toch snijdt zijn ethische kritiek hout, schrijft de Nijmeegse politiek filosoof Mathijs van de Sande op het filosofenblog Bij Nader Inzien. “Want de jongste generatie groeit op in een wereld waarin ‘de waarheid’ onder druk komt te staan. ‘Fake news’, schaamteloos liegende politici, en een wildgroei aan samenzweringstheorieën maken dat zowel ons kritisch denkvermogen als ons vertrouwen in de medemens structureel op de proef worden gesteld.”
Van de Sande was trouwens ontgoocheld toen hij de ware aard van Sinterklaas ontdekte. “Ik voelde me bedonderd. Mijn (groot)ouders, leraren, media: iedereen had al die tijd samengespannen om me in de waan te laten over iets dat helemaal niet bestond.”
De vierkante veroordeling van dat ‘samenspannen’ vindt steun in een artikel van twee psychologen in The Lancet Psychiatry -A Wonderful Lie (2016). De strekking is dat ‘de magische kant van de kersttraditie’ – het geloof in Santa Claus – een ‘zwarte zijde’ heeft. Meer leugen dan schoonheid dus. Het bedrog kan het kinderlijk moreel kompas in ontwikkeling ‘blijvend beschadigen’. En: ‘Ook als het om iets leuks gaat kan liegen tegen kinderen het vertrouwen in ouders ondermijnen. Als ouders hierover zo overtuigend en lang kunnen liegen, waar liegen ze dan nog meer over?’
Dat beaamde de Vlaamse wetenschapsfilosoof Maarten Boudry in De Morgen. We stappen te makkelijk over het sinterklaastoneel heen, terwijl het toch een ‘georganiseerde leugen’ is. “Kinderen worden jaar op jaar bedrogen en voorgelogen door zowat iedereen die ze vertrouwen. Hun lichtgelovigheid wordt schaamteloos uitgebuit, hun kritische vragen worden met smoesjes afgewimpeld.”
Staak de verlakkerij die Santa Claus heet, betoogt de Amerikaanse hoogleraar godsdienstfilosofie David Kyle Johnson al jaren. In Psychology Today legde hij uit waarom. De kerstmanleugen genereert wantrouwen en bevordert ‘goedgelovigheid’. Wat slecht is voor een kritische burger in wording. Johnson noemt het zelfs een ‘belangrijke factor in de achteruitgang van de Amerikaanse beschaving’.
De vernietigende filosofenkritiek gaat voorbij aan het gegeven dat in A Wonderful Lie wordt gewaarschuwd voor de mogelijke gevolgen voor een beperkte groep kinderen, niet voor alle. Daarom wilde hoofdauteur Chris Boyle, zei hij in een vraaggesprek met The Guardian, niet de straat op gaan om te folderen tegen de Kerstman. Sterker nog, als hij zelf kinderen had gehad had hij het vermaledijde spel gewoon meegespeeld.
Daarmee zijn de scherpe kantjes van Kants kritiek eraf. Toch blijft de kern van zijn bezwaar tegen liegen overeind: eigenlijk mag het niet. En juist dat hindert Joke van Saane. “Het maakt voor kinderen tot een jaar of tien helemaal niet uit of iets waar is of niet. Ook sprookjes kunnen ze makkelijk in het gewone leven inpassen, dat loopt door elkaar. Pas vanaf die leeftijd leer je als kind logische verbanden zien, wat letterlijk is en wat figuurlijk.”
Als je al vindt dat mensen nooit mogen liegen, dan geldt dat voor kinderen vanaf, zeg, twaalf jaar, zegt Van Saane. “Die kunnen abstract denken en snappen causaliteit. Maar op die leeftijd zijn ze al van hun sinterklaasgeloof gevallen. Daarvóór is van voorliegen geen sprake en telt het bezwaar van Immanuel Kant dus niet.”
Ook het risico op het verstoren van de morele ontwikkeling of op het beschadigen van het vertrouwen tussen ouders en kinderen wuift Van Saane weg. “Dat laatste is in pathologische gevallen een gevaar, bij een slechte hechting, maar dat is hoogst uitzonderlijk.”
Van Saane ziet wel een ander probleem: bij kinderen die opgroeien in gelovige gezinnen. “Niet omdat ze een deel van hun geloof, namelijk in Sinterklaas, moeten opgeven en vervolgens het onderscheid met de rest van hun geloof- in Jezus of God – niet meer kunnen maken. Maar omdat ze vanaf een bepaalde leeftijd gedwongen kunnen worden om te geloven wat evident niet waar is. Dan lezen ze in de Kijk dat de aarde niet in zes dagen geschapen is, 6000 jaar geleden. Als ze dat dan toch moeten geloven, vind ik dat gevaarlijke, opgelegde fictie.”
Waar iedereen het wel over eens is, is dat één facet van de decembertraditie niet te verdedigen valt. Het gaat dan om de rol van Kerstman of Sinterklaas als hulp in de opvoeding. Beter gezegd: om de inzet van die fictie voor het dresseren van kinderen.
In de Amerikaanse traditie is daar een nieuw speeltje voor: de elf on the shelf. Dit Kabouter Puntmuts-achtige knuffeltje, bedacht in 2005, wint snel aan populariteit. Zittend op een plank houdt hij jou in de gaten. Net voor Kerstmis vliegt hij naar de Noordpool om Santa Claus te vertellen over je goede en foute gedrag. Aan de hand van het klikbericht besluit de Kerstman of je cadeautjes krijgt, en zo ja, dure of goedkope.
In de Nederlandse en Vlaamse sinterklaastraditie kunnen het boek van de sint, diens afluisterpiet en de juten zak met ‘Spanje’ erop dezelfde disciplinerende rol vervullen. In het lied Zie ginds komt de stoomboot is dit bondig samengevat: ‘Wie zoet is krijgt lekkers, wie stout is de roe’.
Het kan een effectief dreigmiddel zijn, weten ouders die kinderen in de opwinding van de winterfeesten wat willen dempen en sturen. Met zulke ouders maakt psycholoog Boyle korte metten. “Je zet als ouder in de stress je kinderen onder druk, en dat is niet de beste opvoedmethode. We hebben het hier over een mythisch wezen dat beslist over of jij wel of geen cadeautjes krijgt.” Filosoof Johnson is nog stelliger. Zwaaien met iets lekkers of met de roe is ‘lui opvoeden’ en geeft een kind de verkeerde morele instructie, namelijk dat het zich goed moet gedragen uit eigenbelang. “Kinderen horen juist te leren dat je het goede doet omdat het goed is, niet om een beloning te krijgen of straf te ontlopen.”
Joke van Saane deelt dat bezwaar. “Dit is het enige kwalijke aspect van de sinterklaas- of kerstmantraditie. Ouders moeten uitleggen en in gesprek gaan over wat goed is en wat niet. Dat mag je niet uitbesteden aan een externe autoriteit, een poppetje op een plank, het boek van Sinterklaas of God. Zo leer je een kind namelijk geen afwegingen te maken hoe het kan kiezen tussen goed en fout, en wat de nuances zijn. Het is zwart of wit – lekkers of de roe. Daar zit niets tussenin. Het is een mal die een goede opvoeder niet past. Dat deugt ethisch niet.”
Zie op deze blog o.a. Sinterklaas bestond écht
Sint-Nicolaas bestaat niet
Teleurstelling wordt of is – naar blijkt – met dit verhaal voorkomen:
Hoe Sinterklaas stierf en toch voortleefde
Sint-Nicolaas: alle artikelen
Jaarfeesten: alle artikelen
Vrijeschool in beeld: Sint-Nicolaas
.
3644-3433
.
.
.
.
