Tagarchief: kleutereuritmie

VRIJESCHOOL – Euritmie in de 1e zevenjaarsfase (‘Kind danst’ 11)

.

Angelika en Kurt Gach

.

Over de bewegingsontwikkeling van het jonge kind: perspectieven voor euritmie
.

Inleidende opmerking:
Op 18 mei 1974 vond in Hamburg een werkbijeenkomst plaats – georganiseerd door de regionale kring van Noord-Duitse vrijeschoolkleuterscholen – over het onderwerp “Fundamentele en methodologische aspecten van euritmielessen voor jonge kinderen (3–6 jaar)”.
Suse König bracht voor deze bijeenkomst een aantal vragen in, die als volgt kunnen worden samengevat: Hoe ontwikkelen en differentiëren de individuele bewegingspatronen van een kind zich naarmate het etherlichaam zich tijdens de eerste zevenjarige periode begint te ontplooien?
En hoe kunnen deze patronen vervolgens worden waargenomen, begrepen en beoordeeld als basis voor euritmie met kinderen?

De onderstaande tekst is een herziene versie van een lezing over dit onderwerp, gehouden door dr. med. Angelika Gach in haar hoedanigheid als euritmiste.

1. Menselijke perspectieven:

In de derde voordracht van de Arnhemse voordrachtenreeks, “Menskunde, pedagogie en cultuur” (17–24 juli 1924),* beschrijft dr. Rudolf Steiner hoe de fysieke organisatie van het kind tijdens de eerste zevenjaarsperiode de skeletstructuur vormgeeft. Tegelijkertijd geeft het geest-zielenwezen van het kind zich – via waarneming – over aan alle bewegingsvormen in zijn omgeving; door middel van nabootsing neemt het gebaren, houdingen en bewegingspatronen in zich op. Naarmate de mens in de fysiek-aardse wereld opgroeit, ontwikkelt zijn innerlijk leven zich op zo’n wijze dat het – voortkomend uit deze gebaren, houdingen en bewegingspatronen – transformeert tot taal, waaruit op zijn beurt het denken ontstaat.

*GA 310/47   Vertaald/49

Door een kind nauwlettend te observeren — hoe het leert zijn voeten neer te zetten, te lopen, voorwerpen vast te pakken en te spreken — komt al op jonge leeftijd veel aan het licht over zijn aangeboren aanleg en wezenlijke aard. Zo is het bijvoorbeeld veelzeggend wanneer een kind de neiging heeft om zwaar op de hielen te landen, voorwerpen met de hele hand vastpakt, bij het spreken de nadruk legt op medeklinkers en een staccato spreektempo hanteert, en zeer intens reageert op zintuiglijke indrukken. Daarentegen zijn er kinderen die eerder op hun tenen landen, voorwerpen enkel met de vingers in plaats van met de hele hand vastpakken, hun spraak een meer melodieus, klinkerrijk karakter geven en op een speelse, vloeiende wijze omgaan met een grote verscheidenheid aan zintuiglijke indrukken.

Twee kinderen, beide ongeveer twee jaar oud, kunnen hier als voorbeeld dienen. Het eerste is een stevige jongen – de zoon van een van onze medewerkers – op ons instituut voor curatief onderwijs; hij was samen met zijn ouders aanwezig bij een kerstverhaalvertelling in de aula. Hoewel hij aanvankelijk rustig op schoot bij zijn moeder zat en alles om zich heen in zich opnam, schoot hij weg zodra de kerstfiguren in beweging kwamen. Met wijdbeense stapjes waggelde hij door de zaal, viel op zijn billen, duwde zichzelf weer omhoog, rende verder, viel opnieuw, krabbelde weer overeind, enzovoort – en dat alles zonder een woord te zeggen of ook maar enige frustratie te tonen – totdat hij uiteindelijk gehurkt voor de kerststal neerzeeg. Daar kon hij alles niet alleen van heel dichtbij bekijken, maar ook aanraken. Hij benadert alles in het leven met diezelfde energieke, volledige inzet.

Daarentegen is er een meisje — gracieus en alert, als een vogeltje — dat het ene moment hier is en het volgende moment daar, waardoor haar ouders voortdurend naar haar op zoek moeten. Het is lastig om haar lang bij één activiteit te betrekken; ze raakt dingen vaak slechts met haar vingertoppen aan, en zelfs tijdens het eten proeft ze meestal alleen kleine beetjes. Wat taal betreft liep ze ver voor op de jongen, waarbij ze haar woorden vergezelde van een ongewoon genuanceerd palet aan gezichtsuitdrukkingen. Deze uitdrukkingen getuigden echter zelden van een vastberaden wil; in plaats daarvan — aangezien ze snel afgeleid was — weerspiegelden ze een vragende of verlangende reactie op directe zintuiglijke indrukken.

2. Onderzoek naar ontwikkelingsfasen:

Aan het einde van de eerder genoemde voordracht* in Arnhem vond een interessante gedachtewisseling plaats in de vorm van vragen en antwoorden. Een toehoorder merkte op dat er volwassenen zijn die in de fase van een imiterend kind lijken te zijn blijven steken, en vroeg om een ​​verklaring. Rudolf Steiner wees erop dat een mens in elke ontwikkelingsfase kan stagneren; een dergelijke stilstand – of die nu optreedt tijdens de embryonale fase, de periode vóór de tandenwissel of de fase voorafgaand aan de puberteit – manifesteert zich als een afwijking. Het gevolg kan zijn dat iemand een imiterend wezen blijft, of iemand die de aanwezigheid van een autoriteitsfiguur nodig heeft. Alleen bij planten is het uitblijven van de bloeifase – waarbij de plant in het stadium van groene bladeren blijft steken, zoals bij een varen in vergelijking met een boterbloem – geen afwijking.

*GA 310/62    Vertaald/65

Een andere, eveneens verhelderende aanwijzing met betrekking tot de opvatting over plantengroei is te vinden in een toespraak die Rudolf Steiner op 11 augustus 1919 in Dornach hield, ter gelegenheid van een euritmievoorstelling voor kinderen die uit München op bezoek waren („Eurythmie als impuls voor artistieke activiteit en beschouwing”, *). Daarin spreekt Rudolf Steiner over de prachtige goddelijke gave van de taal – die we gewoonlijk alleen met de mond gebruiken –, terwijl de euritmie deze tot uitdrukking brengt door de mens in zijn geheel, waardoor de ziel in de mens zichtbaar wordt.

GA 277B    Niet vertaald

Na deze inleiding, die tot de kinderen was gericht, wendt Rudolf Steiner zich tot de volwassenen en beschrijft hij het zojuist getoonde ‘euritmie-experiment’ als een belichaming van Goethe’s wereldbeeld en kunstfilosofie. Zoals Goethe met zijn bovenzintuiglijke blik de gehele plant waarneemt als niet meer dan een complex gevormd blad – en omgekeerd de hele plant terugziet in elk afzonderlijk blad – zo kunnen ook de activiteiten en bewegingen die het strottenhoofd en de omliggende organen tijdens het spreken uitvoeren, worden gerelateerd aan de mens als geheel; dit vormt in essentie het fundament van de euritmie.

Voor het onderzoek naar ontwikkelingsfasen leidt dit tot het volgende:

Gebied van de                                          
metamorfose                                indv.orgaan              totaalorganisme

plantennatuur                                 blad                totale plant (bloeiplant)
mensennatuur                       strottenhoofd          bewegingsorganisme
mensenziel                              taal/spraak                      euritmie

3. Vergelijkbare ontwikkelingsfasen: plant en mens

Als we ons richten op de kern van ons onderwerp, dan is het doel om te leren hoe we het tevoorschijn komen — of het “vrijkomen” — van “bepaalde krachten van het etherlichaam” (dr. R. Steiner, GA 303/126   vertaald/ kunnen waarnemen in de bewegingen van een kind. Hiermee kunnen criteria worden vastgesteld voor de benadering van euritmie bij kinderen.
Vanuit de antroposofische menskunde wordt verstaan ​​dat de “geboorte” van het etherlijf plaatsvindt tegen het einde van de eerste zevenjaarsperiode; dit komt tot uiting in de eerste grote verandering van de fysieke gestalte en het wisselen van het melkgebit. Gedurende de daaropvolgende zevenjaarsperiode — dus na de geboorte van zowel het fysieke lichaam als het etherlijf — dragen deze twee bestanddelen van de mens het astraallijf nog in hun eigen “schoot”, als het ware. Bijgevolg zijn ze nog niet in staat tot een wisselwerking met hun omgeving die de ziel of de geest werkelijk verrijkt. In plaats daarvan worden alle indrukken slechts verinnerlijkt tot op het niveau van bewegingsgebaren en symbolische beelden. In het werk van dr. Rudolf Steiner, GA 34/309  vertaald -, worden de eerste twee zevenjaarsperioden — tot aan het begin van de puberteit — gezamenlijk aangeduid als de “periode van het etherlijf”.
Deze ontwikkelingsfase van de mens, met haar ontluikende, opkomende en tot bloei komende innerlijk leven, laat zich vergelijken met het plantenrijk in zijn ontwikkeling naar de vorming van complexere bloemen.
Wat de bewegingsontwikkeling van het kind betreft — zeker vanuit het perspectief van de euritmie — moeten we in acht nemen dat de incarnerende ziel-geest-entiteit de impuls geeft aan al deze bewegingen en ze doordringt.
Welk beeld kunnen we ons, in de geest van Goethe’s natuurbeschouwing, vormen van de ontwikkeling van dit innerlijk leven tijdens de periode van het etherlijf, door een vergelijking te trekken met het plantenrijk? 

4.Plantkundige gezichtspunten

Om ons thema voort te zetten, dienen hier enkele perspectieven op de metamorfose van planten – in de zin van Goethe – te worden opgenomen:

De volledig ontwikkelde bloemplant is opgebouwd uit drie elementen: blad, wortel en bloesem.
Van zaad tot loofblad,
van bloemknop tot bloemkroon,
van vruchtbeginsel tot vrucht:
berust de groei ervan op een drieledig ritme van samentrekking en uitbreiding. In dit proces is de oorspronkelijke eenheid van deze metamorfose te herkennen in het groene blad:

In de bladoksel bevindt zich het oog; als rustende knop — vergelijkbaar met een zaadje — die draagt in zich, geconcentreerd op één enkel punt, het potentieel voor toekomstige ontwikkeling.

In de lineaire, opwaarts strevende stengel komt een ontwikkelingsgang die van wortel naar bloesem leidt – of, anders gezegd: van de aarde naar de zon tot uitdrukking. Bij stekken komt dit bijzonder duidelijk tot uiting: het proces van wortelen in ‘Moeder Aarde’ – oftewel de verbinding met een oorsprong die in het verleden ligt – is inherent aan de aard van de stengel zelf.

In het blad breidt de plant zich uit tot een oppervlak, en net als de bloesem richt het zich naar het zonlicht van het huidige moment.

Naarmate een plant zich in de loop van de tijd ontwikkelt – van het zaadje dat ontkiemt en wortel schiet in de vochtige bodem, tot de bloesem die zich in de lucht ontvouwt, doordrenkt van zonlicht en warmte – vindt er een opmerkelijke verschuiving in de levenskrachten plaats. Terwijl de vitaliteit en het regeneratievermogen zich het sterkst concentreren aan de periferie van het wortelstelsel – in het bijzonder in de uiterste wortelharen – en de centrale, verharde wortelstok het nauwst verbonden is met het aardse domein, zijn de bloemdelen van de plant volledig verstoken van een dergelijke vitaliteit; in plaats daarvan geven zij zich over aan hun omgeving door middel van hun stralende kleuren en de geuren die zij in de lucht verspreiden.

De volgende schets beoogt deze botanische perspectieven te verduidelijken (zie ook Herbert Grohmann, *Die Pflanze*, deel I):

5. De vergelijking van zielenstemmingen en planten door dr. Rudolf Steiner:

De opgave om – in de geest van een exacte kunstzinnige verbeeldingskracht – zielestemmingen aan planten toe te wijzen, was door dr. Rudolf Steiner reeds aan de Waldorfdocenten meegegeven; hij voerde dit vervolgens zelf uit tijdens de elfde seminarbespreking op 2 september 1919.( GA 295 zie vertaling op deze blog) Hij vatte zijn beschrijving samen in het volgende overzicht:

“De opeenvolgende psychologische kenmerken die leiden tot seksuele rijpheid kunnen worden vergeleken met het plantenrijk. Voorbij dat punt gaat de vergelijking niet langer op, omdat het kind dan het astrale lichaam ontwikkelt – iets wat een plant niet bezit.”

6. Beschouwingen bij de vergelijking van dr. Rudolf Steiner:

Om een ​​dieper inzicht te krijgen in de observaties van Rudolf Steiner, is het zinvol om specifieke wijzen waarop planten zich manifesteren te onderzoeken en deze te vergelijken met het innerlijk leven van een kind:

— De vorming van gestalte tussen een punt en een vlak (de overgang van een absoluut vlak naar een bol)

— Vitaliteit en het opnemen van aardse substanties (minerale oplossingen, enz.) en buitenaardse invloeden (bijvoorbeeld door fotosynthese)

— De functie binnen de ontwikkelingsreeks van de plantmetamorfose.

Wat hun weefselstructuur betreft, vertonen schimmels geen vorming van vlakken; ze verschijnen veeleer als punten (bij gisten) of als draden (bij schimmels/zwammen). Alleen de vruchtlichamen van hogere schimmels bezitten een driedimensionale, ruimtelijke vorm — de tweede dimensie, die kenmerkend is voor een groen blad, ontbreekt hier. Als saprofyten voeden schimmels zich met stoffen die afkomstig zijn van dieren of planten; in tegenstelling tot groene planten kunnen zij geen koolstofdioxide assimileren. Deze vruchtlichamen hebben de volledige rijpheid van een bloeiende plant nog niet bereikt; in plaats daarvan beschouwen zij de aarde zelf als hun ondersteunende ‘ondergrondse boomstam’. De bloesem en de vrucht zijn gecondenseerd tot de hoed van de paddenstoel, die fungeert als een kelk — echter gericht naar de aarde in plaats van naar het zonlicht.

Op vergelijkbare wijze weerspiegelen de roerselen van de ziel van een zuigeling nog geen indrukken uit de buitenwereld; ze zijn veeleer een ongefilterde uiting van de innerlijke groei en bloei, gevoed door moedermelk en de warmte van de geborgen omgeving. De vreugde in de ziel van een zuigeling manifesteert zich door middel van primaire bewegingen — zuigen, schoppen, grijpen en strekken — lang voordat het kind de wereld buiten zichzelf begint te ontmoeten of te verkennen.

Bij algen en mossen treffen we voor het eerst echte plantelementen aan: algen bestaan ​​volledig uit een groene, bladachtige structuur zonder wortels, terwijl mossen stengels bezitten — voorzien van ondergrondse, haarachtige draden in plaats van echte wortels — evenals kleine, bovengrondse blaadjes die bestaan ​​uit een schede en een bladschijf. Hun vitaliteit is niet geworteld in aardse krachten, noch straalt ze via kleur of geur uit naar de omgeving; ze is daarentegen volledig afhankelijk van een waterrijk, vochtig milieu. In dit stadium zijn er nog geen gedifferentieerde plantvormen ontstaan. Bovendien zijn mossen niet levensvatbaar als individuele planten, maar enkel wanneer ze in matten of tapijten groeien.

In het leven van de psyche treffen we overeenkomstige elementaire toestanden van lust en onlust, vreugde en pijn aan, die zich bijvoorbeeld manifesteren in samenhang met de komst of het vertrek van de moeder, of met het verkrijgen — dan wel het niet kunnen verkrijgen — van een gewenst object of voedingsmiddel.

Bij varens treffen we een levensvorm aan die de essentie van het blad belichaamt, zonder dat er sprake is van een stengel. In tegenstelling tot bloemplanten – waarbij de top van het blad of de scheut, met het groeipunt (vegetatiekegel), zich vanuit de aarde naar buiten in de omringende ruimte uitstrekt – ontspringt het varenblad aan een opgerolde, slakachtige structuur. De groei vindt hier niet plaats vanuit de top zelf, maar vanuit de omtrek van de spiraal, waarbij de beweging zich van de top af en terug naar de aarde toe voltrekt. Varens vormen vaak weelderige rozetten van bladeren die ontspruiten aan overblijvende wortelstokken (rizomen); ze produceren geen bloemen en mijden direct zonlicht. Wanneer ze uit hun vochtige, schaduwrijke leefomgeving worden gehaald, verwelken de varenbladeren snel.

In de menselijke psyche correspondeert dit met ervaringen die nog niet verankerd zijn in de uiterlijke wereld van zintuiglijke waarneming, maar die hun oorsprong vinden in het eigen innerlijk. De wil, die begint te roeren in de gewaarwording, richt zich niet op de buitenwereld, maar keert zich juist naar zijn eigen oorsprong toe. De ervaringen die op deze wijze ontstaan, leiden tot het ontluiken van zelfbewustzijn. Voor de omgeving uit zich dit bijvoorbeeld in de ‘koppigheidsfase’ bij jonge kinderen, of in het spelen binnen een besloten wereld van de verbeelding.

Bij naaldbomen treffen we planten aan waarbij het bladhoudende loof – de naald – een soort verharding ondergaat tot een aardse, mineraalachtige toestand, waardoor de vorm een ​​afspiegeling wordt van geometrische, buitenaardse krachten. In tegenstelling tot de organische groeipatronen van loofbomen, rijzen de zuilvormige stammen van naaldbomen omhoog zonder zich te vertakken; hun zijtakken ontspringen aan de hoofdstam in duidelijk onderscheiden lagen. Van onderaf gezien lijkt een den of spar op een piramide die op de aarde rust, terwijl de boom vanuit vogelperspectief oogt als een kruisvormige, vertakte ster – veelal gelijkend op een sneeuwkristal. Deze polarisatie binnen het loofgedeelte – een verharding van aardse materialiteit enerzijds, en de geometrie van kosmische vormgevende principes anderzijds – strekt zich ook uit tot het wortel- en bloeistadium. In dit ontwikkelingsverloop zien we voor het eerst een uitgesproken wortelstelsel dat de neiging heeft om naar het centrum toe te verharden. Ook het bloeiproces manifesteert zich in een materieel gecondenseerde vorm – als aromatisch geurende hars en etherische oliën – terwijl de zaden onbedekt blijven en verspreid over de boom in houtachtige structuren, zoals dennenappels, worden bewaard. Een werkelijke metamorfose in de richting van de vorming van een bloem ontbreekt.

De psychologische “ervaringen in de latere fase, voorafgaand aan de schoolleeftijd — rond de vier à vijf jaar” — die Rudolf Steiner afzet tegen eerdere ontwikkelingsfasen — volgen eveneens een traject dat voert van zelfbetrokkenheid (geworteld in lichamelijke gewaarwordingen) naar de buitenwereld, met haar indrukwekkende en verrijkende verscheidenheid. Het internaliseren en transformeren van deze indrukken — bijvoorbeeld tot betekenisvolle begrippen — is echter nog niet volledig ontwikkeld; dit verklaart waarom kinderen op deze leeftijd soms de taal van volwassenen overnemen op een manier die wijst op een vroegrijpheid of een “ouderdom” die niet bij hun werkelijke leeftijd past.

Een duidelijke ontwikkelingssprong voert ons naar planten met parallelnervige bladeren en eenvoudige bloemdekbladen: de eenzaadlobbigen (monocotylen). Bolgewassen zijn kenmerkende vertegenwoordigers van deze groep. Net als bij naaktzadigen (coniferen) zijn de wortel- en bloemregionen nog niet van de bladregio onderscheiden door een volledige metamorfose van de krachten die vorm en substantie bepalen. In plaats van aardsgebonden, mineraliserende processen, overheersen hier waterige, slijmachtige processen. Binnen de bol — die is uitgezwollen tot een opslagorgaan — vormen de bladeren in feite hun eigen miniatuur-“Moeder Aarde”, die slechts via kleine wortels met de bredere aarde is verbonden. Eenmaal opgegraven kan een bol worden verplaatst of de winter door worden bewaard; in sommige gevallen kan hij zelfs in enkel water opnieuw tot bloei worden gebracht. De bladeren, die net als de stengel omhoog rijzen, spreiden zich niet horizontaal uit en hebben een uniforme, eenvoudige vorm. Zowel in hun groei als in hun vorm haasten ze zich snel naar de bloem — waarvan het structurele patroon vaak het symbool van de macrokosmos weerspiegelt: de zespuntige ster.

Op psychologisch niveau kunnen we dit vergelijken met de ervaringen van kinderen op de basisschoolleeftijd — zeven, acht, negen of zelfs elf jaar oud. Bij deze kinderen, die de eerste grote ontwikkelingsmetamorfose en de wisseling van het gebit hebben doorgemaakt, heeft de oorspronkelijke, unieke verbeeldingskracht van het zeer jonge kind plaatsgemaakt voor een meer uniform, op de groep gericht innerlijk leven. Hun wereldbeeld behoudt het karakter van voorstellingen — nog enigszins losstaand van de objectieve werkelijkheid — en wordt gevoed door de idealen die zij zich eigen hebben gemaakt.

Rudolf Steiner identificeert de ‘eenvoudige tweezaadlobbigen‘ als de volgende fase in de plantenontwikkeling. Hiermee wordt gedoeld op bloemplanten met een enkelvoudig bloemdek – een categorie die door Gerbert Grohmann in zijn boek *Die Pflanze* (De Plant) wordt beschreven aan de hand van de Ranunculaceae (ranonkelfamilie). Bij deze planten zijn er geen echte kroonbladen in combinatie met een kelk; in plaats daarvan kan het bloemdek zich bijvoorbeeld manifesteren als gekleurde honingklieren – zoals te zien is bij de scherpe boterbloem (*Ranunculus acris*) – of als kelkbladen, zoals bij de dotterbloem (*Caltha palustris*), die in aanleg groen zijn maar tijdens de bloei een gele kleur aannemen. Net zoals hun bloemdek slechts in een eenvoudige vorm is ontwikkeld, vormen de Ranunculaceae zelden sappige of vlezige vruchten, en ontwikkelen ze doorgaans geen houtige wortels. Daarentegen vormen zij het archetype van het tweedimensionale, uiterst gevarieerde blad – een vorm waarvan de rijke verscheidenheid als het ware ‘zweeft’ tussen de polen van licht en zwaartekracht. De Ranunculaceae geven de voorkeur aan vochtige standplaatsen en bloeien doorgaans in de vroege zomermaanden, voordat het weer te heet en droog wordt.

Op psychologisch vlak komen de ervaringen van elfjarigen overeen met dit ontwikkelingsstadium van een plant. Het betreft hier de prepuberale fase: een periode waarin het volledige innerlijke gevoelsleven – dat schommelt tussen uitersten van euforische verhevenheid en diepe wanhoop – nog niet volledig tot ontwaken is gekomen, en waarin het kritisch bewustzijn eveneens nog moet ontstaan. Tegelijkertijd heeft een helder besef van de materiële werkelijkheid al wel postgevat. Het veelzijdige, door de verbeelding gekleurde wereldbeeld wordt nu getemperd door een waarneming die in de realiteit verankerd is – een proces dat vaak gepaard gaat met een subtiel gevoel van twijfel en tragiek.

Het hoogste ontwikkelingsstadium van planten wordt vertegenwoordigd door de tweezaadlobbigen (dicotylen). Deze planten kenmerken zich niet alleen door bladeren met een netvormig nervenstelsel, maar ook door een groene kelk en gekleurde kroonbladen. Het is de plant die echt gemetamorfioseerd is in blad, wortel en bloesem — waarbij de rozenfamilie (Rosaceae) als het meest evenwichtige voorbeeld fungeert. De bladeren, die doorgaans geveerd zijn, vertonen duidelijke en scherp omlijnde contouren; via hun wortelstelsel fungeren deze planten bij uitstek als houtvormers, wat wijst op een diepe verbondenheid met de aarde. De bloesems, met hun symmetrische, vijfvoudige structuur, verwijzen naar het symbool van de microkosmos. Tot deze groep behoren ook de vruchtbomen van de gematigde streken; door hun vermogen om suikers te produceren, zijn zij bijzonder geschikt voor menselijke voeding.

Wat de psychologische of innerlijke beleving betreft, wijst Rudolf Steiner op een ontwikkelingsfase die kenmerkend is voor jongeren tussen de 12 en 15 jaar. Deze periode wordt gekenmerkt door een kritische houding tegenover de wereld — een streven om tot een onafhankelijk oordeel te komen en door eigen inspanning praktische vaardigheden te verwerven. In dit proces krijgt de basis van de innerlijke beleving een specifiek karakter, gevormd door elementen die meer gericht kunnen zijn op zintuiglijke waarneming, wilsontplooiing of het inzetten van het verstand.

7. Perspectieven op euritmie voor kinderen:

Na de fundamentele standpunten van dr. Rudolf Steiner te hebben gepresenteerd, keren we terug naar ons oorspronkelijke doel:

het observeren van de ontwikkeling en differentiatie van de bewegingspatronen van een kind – patronen die kenmerkend zijn voor de geleidelijke bevrijding van “bepaalde krachten van het etherlijf” gedurende de eerste zevenjaarsperiode – en het begrijpen en beoordelen van deze patronen als basis voor euritmie voor kinderen.

Wanneer we dit vergelijken met de ontwikkeling van het innerlijk leven (het zielenleven), suggereren de voorbeelden uit het plantenrijk – afgezien van de eerste, organisch sluimerende fase (vergelijkbaar met paddenstoelen) of de vroege kindertijd – drie afzonderlijke ontwikkelingsfasen: die welke overeenkomen met algen en mossen, varens en naaldbomen.

Bij nadere beschouwing komen deze overeen met de drie fasen die dr. Rudolf Steiner beschrijft in de zevende voordracht van zijn pedagogische cursus, GA 303/126   vertaald/ Deze fasen hebben betrekking op de “geleidelijke bevrijding van bepaalde krachten van het etherlijf vanaf de geboorte tot ongeveer het zevende levensjaar” – een proces dat zich bij de mens voltrekt in de gebieden van het hoofd, de borstkas en het stofwisselings-ledematensysteem.

Wat beweging betreft, worden deze drie fasen al voorbereid tijdens de vroege kindertijd – een fase die, hoewel vergelijkbaar met het stadium van paddenstoelen, in het innerlijk leven van het kind onbewust blijft. Door middel van aangeboren “houdings- en oprichtingsreflexen” – aangestuurd door het vestibulaire systeem (evenwichtsorgaan) in samenhang met de bijbehorende nekspieren – integreert het kind gaandeweg de drie dimensies van de ruimte in het eigen lichaam.

Door bepaalde houdingen van het hoofd ten opzichte van het zwaartekrachtveld van de aarde en vervolgens ten opzichte van de romp ontstaan eerst een volledige buiging of strekking — in de taal van de euritmie: ‘samenknijpen’ en ‘spreiden’ — van alle vier de ledematen en het hoofd (dimensie: voor — achter), vervolgens bij het naar voren buigen van het hoofd een buiging van de armen met gelijktijdige strekking van de benen en omgekeerd (dimensie: boven – beneden) en ten slotte, bij het draaien van het hoofd naar rechts, een strekking van de rechterarm en het rechterbeen bij gelijktijdige buiging naar links en omgekeerd (dimensie: rechts – links).

De evolutionaire sprong van paddenstoelen naar mossen en algen vindt een parallel in de motorische ontwikkeling van het kind: de overgang van zogenaamde ‘overgeërfde’ (aangeboren) motorische patronen naar ‘verworven’ (zelfgeïnitieerde) motorische patronen. Zo beschikken zuigelingen bijvoorbeeld over een ‘kruipreflex’ – die wordt geactiveerd door druk op de voetzool – wat zich uit in een stereotiepe afzetbeweging van het betreffende been en een voorwaartse rekbeweging van de bijbehorende arm; dit leidt echter nog niet tot doelgericht, zelfgestuurd kruipen. Dat laatste ontstaat pas later, als een vermogen om te kruipen dat vanuit het kind zelf voortkomt. Men kan waarnemen hoe een zuigeling, zodra hij een gewenst doel opmerkt, intenser gaat ademen; dit ritme – dat vanuit de ziel wordt aangestuurd – breidt zich vervolgens uit naar de beweging van de ledematen. Zo worden via de intentie van de ziel – bemiddeld door de ademhaling – aangeboren, reflexmatige motorische patronen overstegen en wordt zelfgeïnitieerde beweging verworven. Hieruit kan een fundamenteel leidend principe voor euritmie met kinderen worden afgelezen:

Stimuleer eerst de ademhaling door middel van vreugdevolle indrukken en breng vervolgens de elementaire stemming van de ziel in beweging!

De “geboorte van het bewegingsorganisme” – zoals beschreven door dr. Karl König in zijn boek *De eerste drie levensjaren van het kind* – leidt naar de belevingswijze van de ziel die kenmerkend is voor het “mos-algenstadium”. Gedurende de eerste drie maanden leert het kind het hoofd en de schouders op te tillen en om zich heen te kijken; in de tweede drie maanden leert het rechtop te zitten en voorwerpen met beide handen vast te pakken; en rond de negende maand leert het op de eigen benen te staan ​​– een voorwaarde om te leren lopen. Zoals een kind bij een fysieke geboorte na negen maanden met het hoofd voorop in de wereld verschijnt, zo treedt ook het bewegingsorganisme in de loop van negen maanden het domein van de ruimte binnen, waarbij de ontwikkeling begint met het oprichten van het hoofd. Dit markeert het begin van de ontmoeting van het kind met de “goede en slechte wereld” via de zintuigen – denk bijvoorbeeld aan het ervaren van zoete pap, een hete vlam, enzovoort. De menselijke omgeving – die het jonge kind imiteert, in het bijzonder door zijn eigen bewegingsuitingen – dient “euritmisch” afgestemd te zijn; dat wil zeggen: alle bewegingen moeten werkelijk doordrongen zijn van een bewust innerlijk leven. Voor zuigelingen bestaat euritmie daarom uit de euritmische kwaliteit van de volwassenen die in hun omgeving aanwezig zijn.

De fase in de zielsontwikkeling die vergelijkbaar is met het “varenstadium“, komt overeen met wat Rudolf Steiner beschreef als het middelste deel van de eerste zevenjarige periode, waarin het etherlijf vrijkomt in het gebied van de borstkas. Waar de manier waarop een peuter zich voorheen voortbewoog meer weg had van een gehaast rondscharrelen – met het hele lichaam, licht gebogen armen, kromme benen en naar binnen gedraaide voeten, wat deed denken aan een rollende bol – ontwikkelen jonge kinderen nu een uitgesproken behoefte aan ritmische beweging. Ze beginnen op hun plek te hippen, neuriën flarden van melodieën die ze hebben opgevangen en vragen herhaaldelijk om dezelfde ervaringen, kleine spelletjes of verhalen – zoals bijvoorbeeld het kinderversje “Hop, hop, hop,
Paardje in galop’

Dit vormt het uitgangspunt voor euritmie voor kinderen – een praktijk waarover Rudolf Steiner in zijn eerste voordracht  van GA 294/18   vertaald/29 opmerkte: “Een krachtig ‘ik-gevoel’ – een ‘ik-kracht’ die noch door school, noch door karma op andere wijze tot stand zou kunnen komen – zou bijvoorbeeld kunnen ontstaan ​​als een kind tussen het derde en vierde levensjaar met elementaire euritmie in aanraking komt.”

Het laatste derde deel van de eerste zevenjaarsperiode – de ervaringen in de jaren voorafgaand aan de schooltijd, tussen het vierde en vijfde levensjaar – laat zich vergelijken met de aard van naaldbomen. Een bevestiging van de wereld treedt in de plaats van de eigenzinnige assertiviteit die tot uiting komt in uitroepen als “Nee!”, “Jawel, dat doe ik wel!” of “Ik doe het zelf!”; hiermee ontstaat een verenigde, fundamentele grondhouding die geworteld is in een vanuit de wil voortkomende belangstelling voor de wereld. Er ontwaakt een vreugde in het ontdekken – die zich zelfs uitstrekt tot het onschuldig imiteren van ondeugende streken – en de aangeboren drang van het kind om de wereld te verkennen blijft bestaan; zelfs nadat het antwoord heeft gekregen op uiterst diepzinnige vragen, zal het kind blijven vragen: “En dan…?” Het verstoppertjesspel – waarbij het kind de ogen met de handen bedekt, uitgaande van de logica: “Als ik jou niet kan zien, kun jij mij ook niet zien!” – ontwikkelt zich nu tot een verlangen om onopgemerkt te blijven, waarbij het hele kind betrokken is. De fysieke ontwikkeling van het kind – van de ‘O-benen’ die kenmerkend zijn voor de vroege kindertijd (gericht op de innerlijke wereld) naar de ‘X-benen’ (gericht op de uiterlijke wereld) – illustreert treffend deze nieuwe ontwikkelingsfase; zelfs de wijze waarop het kind tijdens het lopen de voet afwikkelt, laat zien dat het met zijn fysieke ledematen werkelijk op aarde is aangekomen.

Voor euritmie is het essentieel om te beseffen dat op deze kleuterleeftijd de ervaringsbasis voor zowel de individuele wil als de belangstelling voor de wereld weliswaar aanwezig is, maar dat deze twee nog niet met elkaar zijn geïntegreerd. Vergelijkbaar met naaldbomen – waarbij de wortelpool en de bloeipool weliswaar duidelijk gericht zijn, maar nog niet volledig tot afzonderlijke entiteiten zijn ontwikkeld, en het loof uit uniforme, herhalende structuren zonder metamorfose bestaat – vraagt ​​het innerlijk leven van het kind om een ​​benadering via terugkerende, ritmische polariteiten: in zichzelf rusten versus zich naar buiten openen, samentrekken versus uitbreiden, en het verkennen van de kwaliteiten van klinkers en medeklinkers. In dit stadium is het kind echter nog niet in staat om zelfstandig bewegingsvormen vorm te geven, snelle overgangen te begrijpen of frequente ritmewisselingen te volgen. In plaats daarvan resoneert het kind met de oerelementen van het ritme: lange slagen, korte slagen, en de wijze waarop deze naast elkaar worden geplaatst of elkaar afwisselen. Hetzelfde geldt voor klinkers en medeklinkers; deze kunnen nog niet worden ervaren als onderdeel van een reeks binnen een woord, maar dienen afzonderlijk te worden aangeboden – duidelijk, gedenkwaardig en geworteld in beelden – om zo tot nabootsing uit te nodigen. Hierbij moet worden opgemerkt dat het benadrukken van individuele rollen binnen een groep kinderen die euritmie beoefenen, het proces van nabootsing doorgaans belemmert.

Het ontstaan ​​van bloemplanten vereist een matiging van de vegetatieve groeiprocessen, waardoor de vorming van bloembladen mogelijk wordt. Een soortgelijke “ontvitalisering” vindt plaats in het innerlijk leven van het kind bij het ingaan van de tweede zevenjaarsperiode. Verbeeldingskracht en het vermogen tot nabootsing beginnen te vervagen, terwijl de eigen innerlijke wereld van voorstellingen tot bloei komt. Wat voorheen het fysieke en zielenorganisme vormgaf, wordt nu in toenemende mate naar buiten geprojecteerd. Als in een lemniscaat verschuift het proces naar een eindig middelpunt en een oneindig ver verwijderd punt. In beweging komt dit tot uiting in de overgang van een op het eigen lichaam gerichte beweging naar een doelgericht handelen. In het spel is deze verschuiving duidelijk zichtbaar: het ronddraaien, tuimelen en huppelen van het jonge kind ontwikkelt zich tot spellen met regels – zoals tikkertje of achtervolgingsspellen – waarbij sprake is van lineaire versnelling, afremmen, plotselinge richtingsveranderingen, enzovoort.

Tijdens de kleuterjaren dient de focus nog niet te liggen op dit proces van “ontvitalisering” (het afnemen van de levenskrachten). In plaats van uitleg en vermaningen zijn het vooral het fungeren als rolmodel en het imiteren die invloed uitoefenen. In de plaats van afgesproken regels en het streven naar prestaties treft men nuchtere humor aan, evenals een levendige, frisse aanwezigheid in het hier en nu. Dit wordt bevestigd door decennia aan ervaring die euritmisten hebben opgedaan – ervaring die deels stoelt op persoonlijke aanwijzingen van Rudolf Steiner zelf.

Nawoord:

Deze observaties zijn bedoeld als stimulans en als werkbasis voor de verdere ontwikkeling van euritmie voor kinderen. De auteurs gaan uit van de overtuiging dat een aandachtige beschouwing van de metamorfose van planten – in combinatie met een vergelijking, via een nauwkeurige kunstzinnige verbeeldingskracht, met de verschijnselen van de zielsontwikkeling van het jonge kind – zal leiden tot het ‘waarnemend oordeelsvermogen’ dat nodig is voor de toepassing van euritmie gedurende de eerste levensfase van zeven jaar.

.

‘Het kind danst’: inhoudsopgave

Rudolf Steiner over euritmie: alle artikelen

Euritmie: alle artikelen

Peuter en kleuter: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: peuter- en kleuterklas

.

3641-3431

.

.

.

.

 

 

VRIJESCHOOL – Euritmie in de 1e zevenjaarsfase (‘Kind danst’ 10)

.

Nora von Baditz
.

sprookjes- en arbeidsspel als stimulans voor de euritmie

.

Om je werk telkens opnieuw met een gevoel van frisheid en moed te benaderen, zijn nieuwe ideeën nodig. Laten we beginnen met het bekijken van enkele suggesties van Rudolf Steiner:

‘En als de mens in onze tijd wordt opgeroepen om als het ware de goden in zijn eigen zielenkrachten op te nemen, zodat hij niet maar gelovig afwacht tot de goden hem dit of dat brengen, maar integendeel wil handelen alsof de goden in zijn handelende wil leefden, dan is dit het tijdstip – als de mensheid het wil beleven – waarop de mens in zekere zin van de uitwendig geschapen, objectieve kunsten moet overgaan naar een kunst die in de toekomst nog heel andere dimensies en vormen zal aannemen: naar een kunst die het bovenzinnelijke direct uitbeeldt.

En wat de pedagogisch-didactische toepassing betreft: deze zal gaandeweg individuen vormen die, dankzij een in deze richting georiënteerde opvoeding, als vanzelfsprekend beschouwen dat zij bovenzintuiglijke wezens zijn; zij bewegen immers hun handen, armen en benen op een zodanige wijze dat de krachten van de bovenzintuiglijke wereld in die bewegingen werkzaam zijn. Het is in feite de menselijke ziel — de bovenzintuiglijke ziel — die in de euritmie overgaat in beweging. Het is de levende uitdrukking van het bovenzintuiglijke die zich in euritmische bewegingen manifesteert.”

En de pedagogisch-didactische toepassing van de euritmie zal mettertijd mensen opvoeden die het door deze opvoeding vanzelfsprekend zullen vinden dat ze bovenzinnelijke wezens zijn, omdat ze hun handen, hun armen en benen zo bewegen dat daarin de krachten van de bovenzinnelijke wereld werken. Het is immers de ziel van de mens, de bovenzinnelijke ziel, die bij de euritmie tot beweging overgaat. Het is immers een levende manifestatie van het bovenzinnelijke die in de euritmische bewegingen aan het licht treedt.’
GA 271/201
Vertaald/186

‘We keren terug naar de oerbewegingen wanneer we euritmie doen.’
GA 279/57
Niet vertaald

We zetten dan bewust de weg van de goden voort doordat we het werk van de goden hebben overgenomen – het afdrukken van het denken in de hersenen – doordat we van het boven­zinnelijke van de euritmie, van de bovenzinnelijke euritmie, de zintuiglijke maken. Deden we dat niet, dan zou de mensheid langzamerhand in een zielendromen vervallen; ze zou in slaap gaan vallen. Het zou zó worden dat uit de geestelijke wereld wel allerlei in het Ik en het astrale lichaam van de mens binnen zou stromen, maar dat zou altijd in slaaptoestand gebeuren, en bij het wakker worden zou het nooit op het fysieke organisme worden overgebracht. Opdat de ontwikkeling van de mensheid kan voortgaan, moeten we dit proces – waarbij het bovenzinnelijke naar het domein van het zintuiglijke wordt gebracht – bewust in eigen hand nemen.”
GA 302A/48-50
Vertaald/51-52

Maar dat wat in de waarneming wordt ervaren, niet zintuiglijk maar spiritueel, wordt in de euritmie gegeven. Daarom zou men, bij het observeren van de bewegingen van de euritmist, werkelijk overal de natuur moeten kunnen voelen. En zij die de natuur voelen – maar dan de geest in de natuur – ervaren euritmie op de juiste manier. Stel je bijvoorbeeld voor dat iemand zegt: “Ik zie een euritmische beweging; het doet me denken aan de indruk die een spar op me maakte tijdens een wandeling in het bos. Een spar die in de wind bewoog of juist niet.” Maar als het niet bij dit gevoel blijft, als de persoon in kwestie bij zichzelf zegt: “Ja, nu verduidelijkt de euritmie me echt de spar, want de spar staat daar niet zomaar; de spar is een letter in dat wat stroomt en weeft door de wereld, in de eeuwige, oneindige woorden van de wereld. En euritmie verduidelijkt me over hoe de spar spreekt.” Euritmie kan me ook verduidelijken hoe de lente spreekt, euritmie ook over hoe de bliksem spreekt, enzovoort.’

We moeten onze verbeelding in beweging brengen – waarbij we putten uit alles wat in ons leeft – als we, vanuit een geest van liefde, het geheim van de spirituele essentie die in elk ding en elk proces besloten ligt, tot uitdrukking willen brengen. Pas wanneer we in staat zijn om vanuit de natuur iets te scheppen dat bij ons op zijn beurt een gevoel van verwondering oproept over wat het universum door ons, met ons en in ons vormgeeft, stijgen we op naar het werkelijk artistieke – naar die kunstvorm waaruit alle kunst in de menselijke geschiedenis is voortgekomen. Vanuit een dergelijke gemoedstoestand zullen we ook in staat zijn om op de juiste wijze een nieuwe kunstvorm, zoals euritmie, te ontwikkelen.
GA 277D/41  niet oproepbaar
Niet vertaald

Maar de euritmie bedient zich van de gehele mens als haar uitdrukkingsmiddel. Toch moet voor zo’n voorstelling tegenwoordig nog steeds aan de welwillendheid van de toeschouwer geappelleerd worden. Elke kunst moest ooit een beginstadium doormaken. Dat moet de euritmie ook. Zij staat aan het begin van haar ont­wikkeling. Maar omdat zij zich van het meest volmaakte in­strument bedient dat denkbaar is moet zij onbegrensde ont­wikkelingsmogelijkheden in zich hebben. Het menselijke organisme is dit meest volmaakte instrument; het is in wer­kelijkheid de microkosmos, die alle wereldgeheimen en wereldwetten geconcentreerd in zich draagt. Brengen we door euritmische bewegingsvormen tot openbaring wat zijn we­zen omvattend in aanleg in zich draagt als een taal die licha­melijk het totale beleven van de ziel laat verschijnen, dan moeten we daardoor de wereldgeheimen op artistieke wijze veelomvattend tot uitbeelding kunnen laten komen.
GA 307/278
Vertaald/355

“Door ons volledig onder te dompelen in het menselijk innerlijk — door de innerlijke roerselen te volgen, door te dringen in het denken, voelen en willen, en door alles te verkennen wat tot uitdrukking kan komen via spraak en zang — zijn we in staat om ‘bewegende beeldhouwkunst’ te creëren. Men zou kunnen zeggen dat wanneer we een beeldhouwwerk scheppen, het gehele, uitgestrekte universum samenkomt in een wonderbaarlijke synthese. Dat wat diep in de mens geconcentreerd is — als in een enkel punt van de ziel — streeft naar buiten, de kosmos in, en neemt de vorm aan van bewegingen die de mens vanuit zijn innerlijk voortbrengt op een euritmische wijze. In de kunst van de euritmie — deze ‘bewegende beeldhouwkunst’ — vormt de mens de bijbehorende tegenpool. We zien hoe de uitgestrekte sferen van het universum zich naar de aarde wenden en samenkomen in de rustende menselijke gestalte: dit is wat de beeldhouwkunst inhoudt. Omgekeerd, door ons in het menselijk innerlijk te verdiepen — door ons er geestelijk in onder te dompelen — nemen we waar hoe de mens uitreikt naar de kosmische krachten die vanuit alle richtingen toestromen om de menselijke vorm gestalte te geven; we zien wat vanuit de mens naar elk punt aan de periferie van het universum uitstroomt — en in die zin geven we vorm aan de euritmie.
Ik zou dit willen zeggen: het universum stelt ons voor een grote opgave, en de oplossing voor deze opgave is de schone menselijke gestalte. Ook het innerlijk wezen van de mens stelt ons voor een grote opgave. We putten uit oneindige diepten wanneer we ons, met een blik vol liefdevolle innigheid, verdiepen in het menselijk innerlijk. Toch streeft dit menselijk innerlijk ook naar buiten, de weidsheid in; het tracht – door middel van vloeiend soepele en ritmische bewegingen – datgene tot uitdrukking te brengen wat, in zielstermen, in één enkel punt is geconcentreerd. Op dezelfde wijze tracht de sculpturale menselijke gestalte – die, in verhouding tot de kosmos, slechts een enkel punt is – alle geheimen van de kosmos te omvatten. De menselijke gestalte, zoals die in de beeldhouwkunst tot uitdrukking komt, is het antwoord op de grote vraag die het universum aan ons stelt. En wanneer menselijke beweging kosmisch wordt – wanneer een mens in zijn eigen bewegingen iets van kosmische aard schept, zoals bij euritmie het geval is – dan ontstaat er vanuit de mens zelf een soort universum; althans, in eerste instantie in een imaginaire zin.’
Antroposofie mag de geheimen van de menselijke ziel niet louter theoretisch beschouwen; zij moet ook de volledige tragiek van de menselijke ziel ervaren, evenals haar uitbundige vreugde en alles wat daartussenin ligt. Bovendien moet zij in staat zijn om niet alleen datgene waar te nemen wat tragisch of vreugdevol is — of wat zich in het gebied daartussen bevindt — maar ook om hetgeen in de menselijke ziel wordt aanschouwd, tot uitdrukking te brengen door middel van uiterlijke bewegingen. Zoals de sterren in de beeldentaal van vroegere tijden helder werden waargenomen, en zoals de vormende krachten van de sterren in de ziel konden worden opgenomen, zo moet men ook datgene wat men in de menselijke ziel aanschouwt, naar buiten brengen — en dit door middel van uiterlijke bewegingen tot uitdrukking kunnen brengen —; dan ontstaat er euritmie.

GA 82/107-109
Niet vertaald

In de pedagogische euritmie is het de bedoeling om door middel van euritmie bewegingen met het lichaam uit te voeren die de ziel verder helpen – op moreel, cognitief en emotioneel vlak.
GA 279/252
Niet vertaald

“Door de euritmische bewegingen naar voren te brengen, wordt een grotere mate van vrijheid bereikt dan het geval zou zijn als ze niet naar voren werden gebracht.”
Het lijkt erop dat von Baditz een paar gezichtspunten heeft gecombineerd; het citaat als zodanig heb ik in de GA’s niet kunnen vinden.

Euritmie voor de kleine kinderen
.

“We bereiken ons doel niet!” zo luidde het oordeel van dr. Steiner tegenover het docententeam van de Vrije Waldorfschool, na enkele jaren van uiterst intensieve arbeid. “De ontwikkeling van de kinderen is al verstoord tegen de tijd dat ze op school komen; we moeten eerder beginnen — we moeten een kleuterschool oprichten.” Deze woorden — of woorden van gelijke strekking, doordrenkt van de diepe ernst van de spreker — raakten de leerkrachten tot in het hart.

Hieraan vooraf ging een bespreking tijdens een conferentie, waarin dr. Steiner uiteenzette hoe het beoefenen van euritmie met een kind vóór de tandenwissel een kracht van het “Ik”  bevordert – een kracht die noch door school, noch door het lot (karma) kan worden geboden.

Het ‘Ik’ en het astrale lichaam worden echter van onderop ontwikkeld wanneer de mens in zijn totaliteit bij het opvoedingsproces wordt betrokken. Een sterk ‘Ik’-gevoel – oftewel een besef van het eigen zelf – zou bijvoorbeeld kunnen ontstaan ​​als een kind tussen de drie en vier jaar oud in aanraking komt met elementaire euritmie. Het individu raakt hierdoor volledig betrokken, en een waarachtig ‘Ik’-gevoel dringt door tot in de kern van zijn wezen.

De volgende dag begon ik met deze elementaire euritmie bij de kinderen van de leraren. Het verbaasde me enorm om te zien hoe natuurlijk de eenvoudige euritmiebewegingen voor jonge kinderen zijn; ze bootsen ze na met een ongekunsteld, vanzelfsprekend gemak. De weg van een jong kind is een proces van incarnatie – niet alleen in het eigen fysieke lichaam, maar ook in de omstandigheden van het aardse bestaan. Deze gerichtheid op de aarde laat haar sporen na in de wijze waarop het onderricht wordt gegeven.

De basis voor de les wordt gevormd door sprookjes, die op ritmische wijze in hun eenvoudigst mogelijke vorm zijn gestructureerd. Dr. Steiner benadrukte met klem dat sprookjes uitsluitend via ritme zouden moeten worden gegeven. De ervaring leerde dat een elementaire versie van het sprookje ‘Doornroosje’ bijzonder geliefd was onder de kleintjes:

Von Baditz behandelt nu een sprookje. Aangezien het Duits is, zijn niet alle voorbeelden ook geldig voor het Nederlands.
Naast een vertaling van de tekst, heb ik ook het Duits weergegeven.

Dornröschen war ein gutes Kind.
Doornroosje was een goed kind.

Bij het tot uitdrukking brengen van liefdevolle vriendelijkheid worden twee langgerekte bewegingen uitgevoerd: met de nadruk op een ‘U’-[oe]vorm en de handen tegen elkaar gedrukt, beweegt men langzaam — vervuld van de diepste, meest oprechte liefdevolle vriendelijkheid — naar het midden toe.

Dornröschen war ein liebes Kind.
Doornroosje was een lief kind.

Dezelfde lengte, maar nu doortrokken van liefde; de ​​B – binnen de ‘zone van de liefde’ – wordt vervolgens vertolkt met oprechte, innerlijke warmte.

Dornröschen war ein schönes Kind.
Doornroosje was een mooi kind

Deze ‘langen’ worden in een iets hoger tempo gedaan, vooruitlopend op het moois dat nog komen gaat. Bij de “Ö” maakt men een sprong van vreugde – en dat zelfs meermaals.

Bij een jong kind is het “vermogen om gebaren waar te nemen” actief; het kind kan eenvoudige begrippen of vermaningen uitsluitend via gebaren begrijpen. Daarom moet elk element uit de inhoud van een sprookje worden vertaald naar beweging.

Dan verschijnen de koning en de koningin, gehuld in een purperen mantel en getooid met een gouden kroon. Hun majestueuze verschijning geeft dit alles werkelijk gestalte. De koning spreekt vervolgens met grootse, meeslepende ‘langen’ die uit de hoogte lijken neer te dalen:

Dornröschen nimm dich ja in acht vor einer bösen Fee.
Doornroosje pas op voor een boze fee.

De spanning van de ervaring wordt verlicht door een kort, luchtig intermezzo waarin alle kinderen veranderen in ‘goede feeën’ die geschenken verzamelen voor Doornroosje. Ze vragen aan de zon, de sterren, bloemen, mensen, enzovoort: “Geef mij een geschenk” – en rennen vervolgens naar het midden van de ruimte om het aan Doornroosje aan te bieden, waarbij ze een zacht, schenkend gebaar maken. (Het maakt niet uit of er daadwerkelijk een voorwerp aanwezig is of niet; de verbeelding vult dit aan.)

Dan ga je met de kinderen naar een hoek – daar woont de boze fee; je wringt je lichaam in de onnatuurlijke, vreemde houding van een heks, stampt met je voeten en balt je vuisten. Met een zware, hese stem spreekt ze – waarbij elke lettergreep wordt benadrukt door een krachtige stoot van haar gebalde vuisten naar beneden –:

Dornröschen schlafe hundert Jahr. Und alle mit!
Doornroosje slaap honderd jaar. En iedereen!

Nu liggen alle kinderen op de grond te slapen. (Al gluren ze wel even om te zien wat er gebeurt.) Met weidse, levendige en bezielde gebaren laat de leerkracht een haag groeien rondom de kinderen die op de grond liggen.

Da wuchs die Hecke riesengroß. Und umgab das Schloß.
Toen groeide de haag reuzengroot en omsloot het kasteel.

Het zijn de enkelvoudige klinkers die op een wijze worden gevormd die leven uitstraalt. (De ‘I’ wordt weggelaten, aangezien deze nog niet passend is voor deze leeftijd.)

Vanuit een andere richting arriveert de prins – rijdend op een gouden paard, voortbewegend in een vlot tempo en zonder te stoppen; het gekletter van hoeven is hoorbaar – galop, galop – waarna de muziek kan beginnen, bij voorkeur gespeeld op een lier. Dit zonnige, vrolijke tafereel kan desgewenst ook in tijdsduur worden verlengd.

Hecke auf! Hecke auf!
Open de haag! Open de haag!

Hecke auf! Hecke auf!
Open de haag! Open de haag!

Daarmee suist het gouden zwaard neer op de doornen. De combinatie van de ‘H’ — die vanuit de hoogten van de hemel neerdaalt — en de ‘K’ — die naar beneden slaat en de materie overwint — creëert een levensechte beweging voor de prins, waarmee de leerkracht met veel energie meedoet. Nadat de prins om de slapenden heen is gelopen en met zijn zwaard heeft toegeslagen, komt hij tot stilstand en vormt hij een grootse, jubelende en liefdevolle ‘A’ — of wellicht een ‘AU’:

Dornröschen wache wieder auf
Und alle mit!

Doornroosje wordt wakker
en iedereen!

dan vele grote L-vormen — met de jubelende kreet van bevrijding, van verlossing. De prins pakt de handen van de prinses; de kinderen en de leerkracht dansen, in paren of in grotere groepen, waarbij ze naar rechts ronddraaien en vervolgens weer naar links draaien.

Da feiern sie ein Hochzeitsfest
Ein großes Fest!

Toen vierden ze bruiloft.
Een groot feest!

Onder begeleiding van muziek gaat deze zalige uitbundigheid door – totdat er plotseling iets heel anders gebeurt: misschien sta je doodstil, klap je drie keer in je handen, til je drie keer je voeten op – telkens met een korte pauze tussendoor – en verberg je vervolgens je handen terwijl je om je heen kijkt en vraagt: “Waar zijn ze?” – om ze daarna weer tevoorschijn te toveren. De kleintjes vinden het prachtig. Hun voeten bewegen – één, twee, drie – en met een vingertop geef je aan dat ze stil moeten zijn: “Blijf nu maar heel rustig staan.” Op deze manier ontstaat er een heel eenvoudig, ritmisch effect dat tot rust brengt.

Het is een vreugde voor de kleintjes wanneer zij, na wat zonnige, vrolijke muziek, plotseling het interval van een kwint horen en de beweging imiteren die hun is voorgedaan – een beweging die doorwerkt in de rugzijde en de palm van de hand. Binnen de pentatonische toonladder is de fundamentele kwaliteit van de kwint al werkzaam in de mens: “De wereld vormt de mens…” en ontvouwt zo het proces van het “worden tot een vrij mens.”

Het is voor deze leeftijd – dat wil zeggen, tot aan de tandenwissel – van groot belang dat het kind geborgen kan blijven in de dromerige beleving van het eigen lichaam. Men dient te vermijden dat er voortijdig begrippen worden geïntroduceerd; zo is het bijvoorbeeld raadzaam om nog geen versjes te gebruiken waarin wordt gewezen op lichaamsdelen, zoals: “Dit is mijn oog… mijn oor… mijn mond.” Dergelijke zaken zijn pas op hun plaats wanneer het kind in de eerste klas zit – het moment waarop het ‘etherlijf’ is geboren. Tot die tijd moet het kind de ruimte krijgen voor sprookjesachtig spel en praktisch, handelingsgericht spel. Bovendien mogen er in deze jaren nog geen formele geometrische vormen – zoals vijfhoeken of soortgelijke figuren – worden aangeboden. Volgens het leerplan horen dergelijke vormen thuis in de eerste, tweede en derde klas; een fase waarin het kind zich via verschillende geometrische vormen in de ruimte leert oriënteren.

In de euritmie zoals die door jonge kinderen wordt beoefend, worden enkel de basiselementen van de euritmie ingezet. Er is de grote pas – de reus, die over enorme, krachtige krachten beschikt; er zijn de vele lichte stappen op de toppen van de tenen, met vreugdevol geheven armen of handen die snelle, schietende bewegingen maken – de elfen; en er is de dwerg, die met zware voetstappen en vuisten die tegen elkaar slaan, “goud en zilver smeedt”. Deze variatie in beweging dient als een proces van incarnatie voor deze levensfase. De ritmische elementen helpen het kind om op een gezonde manier op aarde aan te komen – het doel is niet om het kind door een overdaad aan beelden – elfjes, engeltjes, dwergjes en dergelijke – van de aarde weg te tillen, maar juist om het op een speelse en luchtige wijze vertrouwd te maken met de aardse omstandigheden. Wat houden kinderen van zo’n ontmoeting!

Füchslein wollte Vögel fangen
Ist dann in den Wald gegangen,
Vöglein flogen alle fort,
Füchslein blieb allein am Ort.

Kleine vos wou vogels vangen,
Is toen naar het bos gegaan.
Vogeltjes zijn weggevlogen,
Kleine vos bleef eenzaam staan.

Eerst loopt loop je op de ‘langen’ richting het bos, vergezeld door het vosje; dit kan even duren en mag gerust een paar keer herhaald worden. De vogeltjes vliegen vrolijk weg, waarbij ze luid een ‘L’-klank laten horen. (Je kunt ook stoelen in de ruimte neerzetten, waar de hele groep omheen fladdert.) Het vosje zakt ineen met een ‘O’-klank – een heerlijk moment van teleurstelling. De kinderen zijn tevreden en spelen het spel maar al te graag nog een keer.

Häschen in der Grube Saß und schlief.
Saß und schlief.
Armes Häschen bist du krank,
Daß du nicht mehr hüpfen kannst?
Has‘ hupf, Has‘ hupf, Has‘ hupf!

Haasje in de legerstee (of: in de groeve) zat en sliep,
Zat en sliep.
Arm klein haasje, ben je krank,
Dat je niet meer huppen kunt?
Haasje hup, haasje hup, haasje hup!

Een kind hurkt neer, helemaal toegedekt, en doet alsof het een haasje is. De anderen komen dichterbij; ze bewegen met lange, aangehouden passen of – in het geval van de oudere kinderen – met een ritme van ‘lang-kort’ (— ◡). Dan springt het haasje plotseling op en huppelt iedereen in het rond, waarbij ze wellicht ook een korte (◡) tel verwerken. De kleintjes vinden dit een geweldig leuk spel.

“De verjaardag van het haasje” is een uitstekende manier om een ​​voorproefje te krijgen van de diversiteit op aarde..

Es war einmal ein Häschen,
Das hat ein stumpfes Näschen.

Dit is niet direct rijmend te vertalen. Je moet hiervoor zelf iets bedenken: bv.
Er was er eens een paardje,
dat had een heel mooi staartje

Ein kleines a, ein ä wie ein Häschen, u nach innen über die Nase, ä auch.
Met de bijbehorende klanken, zoals het Duitse voorbeeld.

Da Häschen heut’ Geburtstag hat,
Findet große Gesellschaft statt.

Vind iets eigens en daarop, staand, de lange klanken.

Da kommt der Vetter Muckelchen
Mit seinem krummen Buckelchen

Daar komt neefje …..
Met zijn ………

In het Duits komt hier een ‘haasje’ met sprongen en pasjes op de beklemtoonde lettergrepen, de armen uitgebeeld als pootjes. Grotere kinderen kunnen misschien een paar klanken maken – hier de oe bij Muckelchen. Al huppend komt het bij het haasje dat in het midden zit.

Da kommt die liebe Tante Reh Auch von des Berges Höh’.
Dan komt lieve tante ree,
die neemt haar kleintjes mee.

Lichte pasjes, armen omhoog.

Mit seinem stattlichen Geweih
Kommt der Onkel Hirsch herbei.

Met zijn statige gewei,
komt ook oom hert erbij.

Stampend, met gebalde vuisten en armen in een dreigende houding, nadert deze manifestatie van aardekracht.

Und die liebe kleine Maus
Kommt aus ihrem Loch heraus.

En het lieve kleine muisje,
komt uit haar kleine huisje.

Ze schiet naar voren met kleine, snelle pasjes.

Dan vieren ze de verjaardag.
Een groot feest, trala, trala, trala.
Alles danst.

Dit spel kan je een paar jaar spelen (ook nog in de 1e of 2e klas op verjaardagen)

Staven spelen slechts een ondergeschikte rol; het corrigeren van de lichaamshouding door middel van oefeningen met een staaf is doorgaans alleen aan de orde in een therapeutisch-pedagogische context. Niettemin kunnen bepaalde elementen worden toegepast: denk bijvoorbeeld aan het langzaam omhoog brengen van de staaf, het dragen ervan op de rug tijdens een mars met zware passen, het ‘bereiden van een maaltijd’ via de staafoefening ‘Zo is het nu eenmaal’,[Duits So ist es] of kinderen laten knielen en hen als dwergen laten hameren: zilver, goud, zilver, zilver, goud.

Elementaire arbeidsspelletjes

Naast traditionele sprookjesspelen – zoals *Doornroosje*, *Sneeuwwitje*, enzovoort – vormen ‘arbeidsspelen’ de basis van het lesuur. Door middel van de archetypische bewegingen die inherent zijn aan menselijke arbeid, bevorderen zij een gezonde incarnatie. Het bezwaar dat men in onze moderne, technologische tijd geen activiteiten meer kan zien zoals maaien, zaaien, dorsen of het smeden van hoefijzers, is ongegrond. Net zoals we de opvoeding van een kind niet beginnen met wereldgeschiedenis, beginnen we evenmin met de technologische vooruitgang – oftewel met machines. In plaats daarvan laten we de bewegingen die verbonden zijn met menselijke arbeid dienen als hulpmiddelen op de weg van het kind naar wording en ontplooiing hier op aarde.

Ook hier is de benadering fundamenteel. Dr. Steiner legt uit hoe men de dynamiek die inherent is aan arbeidsbewegingen op kunstzinnige manier kan vatten en gebruiken om ‘arbeidsspelen’ te creëren. Met andere woorden: uit de bewegingen die gepaard gaan met zaaien, maaien, smeden, melken, enzovoort, worden heel eenvoudige woorden afgeleid – woorden waarvan de klanken de specifieke dynamiek van elke afzonderlijke activiteit tot uitdrukking brengen.

Kom kinderen.
kom dichterbij,
ik maak voor jullie een goede schoen.

De schoenmaker zit daar in een brede, stevige houding; hij spreekt met een vriendelijke, krachtige en ongekunstelde stem, terwijl zijn handen – nog steeds aan het werk – op zijn dijen rusten. De kinderen zitten op stoelen of banken – niet op de grond – en ervaren een weldadig gevoel, voortkomend uit de kracht die van hem uitgaat. De twee ‘oe’-klanken worden langgerekt en dalen langzaam vanuit de hoogte neer richting de schoenen. Sommige kleintjes staren vol verwondering naar het schoeisel. Dan begint het werk. De dynamische beweging van de vingers komt tot uitdrukking in de ‘L’-klank, die de uiterste vingertoppen activeert:

Ik geef hier alleen de Duitse tekst van het spelletje . Zoek zelf een passend Nederlands rijm, met de bijbehorende klanken, zoals hier voor het Duits.

Lege kleine Nägelein

Het is vaak prachtig om het leven te zien dat zich in die kleine vingertjes openbaart!

In die weichen Sohlen fein.

Hier brengt men vier ‘N’-klanken voort – zachtjes, met liefdevolle zorg; men kan ze ook als een lichte aanraking laten klinken. In deze klank, die verbonden is met het noodlot, geeft men de liefde voor het aardse rijk de ruimte.

Schlage mit dem Hämmerlein
Alle Nägel schnell hinein.

Sla nu met de rechterhand op de linkerhand. (Zorg ervoor dat de rechterhand de actieve rol vervult; dit dient als preventieve maatregel of als correctie voor linkshandigheid.[1]) Je kunt beginnen door twee vingers tegen twee vingers te tikken, vervolgens wijsvinger tegen wijsvinger, en ten slotte — met een scherpe, doelgerichte beweging — de hele hand op de andere hand te laten neerkomen. Deze ritmische, harmonieuze interactie met het eigen lichaam kan werkelijk worden ervaren als zinvolle bezigheid, wat de kinderen grote vreugde schenkt. Hun hele wezen wordt geactiveerd. Tik daarna speels rondom het hoofd met snelle, scherpe, ritmische bewegingen — waarbij het tempo gaandeweg toeneemt. De kleintjes zullen vol verwondering uitroepen, alsof ze beseffen: “O, wat is het toch prachtig om hier op deze aarde te mogen werken!”

Klopfe, klopfe, klopfe schnell
Klopfe alle Näglein‘rein.

De voltooide schoenen worden in een rugzak gestopt en naar mensen gebracht die geen schoenen hebben. Wat een vreugde beleven de kinderen eraan om schoenen te geven aan een oude man, een vrouw of een kind! Daarna gaan ze vol enthousiasme aan de slag om weer nieuwe paren te maken.

Nog een spel: De postbode. — Het gegeven dat je iets bij je draagt, komt tot uiting in het lopen. Eerst gaat iedereen voor de deur staan ​​en klopt zachtjes aan: “Bel, bel, klink maar luid!”
Ze kijken om zich heen: doet niemand de deur open?
Dit wordt herhaald, maar dan met een harde klop. De derde keer kloppen ze heel hard, en de deur zwaait open:

Viele Briefe bringt die Post.

Al dragend en slepend – wat het hele lichaam op dynamische wijze activeert – stapt iedereen voort:

Pakketten, dozen, zakken….

De kinderen roepen en eisen steeds zwaardere dingen, totdat een jongen schreeuwt: Een piano! En dus slepen en tillen ze die met grote inspanning met zich mee.

Staand:
Een brief voor vader.
Alleen een grote A.

Een brief voor de lieve moeder – iedereen voegde bij de [oe] spontaan kleine kusjes aan de brief toe.

Een zak noten voor omama

De vele m’s zijn  leuk

Een piano voor opapa

De grote P’s

Een pruimenpit voor jou.
De kinderen rennen naar elkaar toe, al juichend.Veel brieven brengt de post

Klappend wordt er rondgedanst.

Hartelijk dank,
hartelijk dank.

Met de A oprecht uiting geven aan dankbaarheid in je innerlijk is essentieel, want dankbaarheid is de fundamentele deugd van deze levensfase.

Rum-pum-pum, rum-pum-pum,
de post gaat ergens anders heen.

En dan verder op de ‘langen’.

Het is een prachtige ervaring voor de kinderen om, na afloop van zo’n stuk, prinses Doornroosje te begeleiden in volkomen stilte, met de armen eerbiedig over de borst gekruist. Ik hanteerde deze vorm van “ootmoed” uitsluitend op dit specifieke moment, omdat het — mits met de uiterste terughoudendheid toegepast — iets diepgaands oproept. Het te vaak kruisen van de armen over de borst leidt tot een afstomping voor dit gevoel van ootmoed (hierop moet gedurende de gehele schooltijd strikt worden toegezien!).

Er zijn vele manieren om een ​​kind de wereld in te begeleiden. De kleermaker naait, de boerin melkt de koe, de houthakker velt bomen in het bos, enzovoort. Dit alles werkt orgaanvormend, versterkend en bevordert de gezondheid.

De stem van de leerkracht dient natuurlijk te zijn (vermijd een te hoge toonhoogte, of een gekunstelde dan wel kinderachtige wijze van spreken!). Alles wat onnatuurlijk is, werkt irriterend op het kind en verstoort de maag; dergelijke zaken kunnen zelfs de oorzaak zijn van maagklachten die zich op latere leeftijd manifesteren. Over het algemeen vereist deze vorm van instructie de grootst mogelijke oprechtheid. Er is geen ruimte voor speelse of fantasierijke elementen – niets dat niet past bij de leeftijd van het kind. Men mag geen vreemde elementen – zoals stenen of linten – in de beoefening introduceren, aangezien dit de basis, die van zuiver euritmische aard is, aantast.

In een uur dat vervuld is van warmte en liefde, en van oprechte vreugde, kan een kind een vorm van genezing in zich opnemen – een tegenmiddel voor de vele schadelijke invloeden die op het kind afkomen via televisie, radio, auto’s en dergelijke. Ons werk moet krachtig en fris zijn om een ​​effectief tegenwicht te bieden en zo het zich ontwikkelende menswezen te beschermen! Hoe eerder een kind de zegeningen van euritmie ervaart, des te beter is dat voor het kind.
Toen een moeder aan dr. Steiner vroeg of het zinvol zou zijn voor haar achttien maanden oude dochter om privélessen euritmie te volgen, antwoordde hij: “Ja, dat is goed. Men kan niet vroeg genoeg met euritmie beginnen.”
Daarom is het zeker aan te raden om vóór het derde levensjaar met groepslessen euritmie te starten.
Denk aan deze woorden van dr. Steiner: “Euritmie versterkt de werking van die krachten die vóór het derde levensjaar in het kind werkzaam zijn.”
Om welke krachten gaat het hier? Het is de kracht van de Christus, die tot het derde levensjaar in het kind verblijft. Laat de euritmie voor het jonge kind daarom in Zijn dienst staan, zodat het kind, in alle nederigheid, naar de “nieuwe Heer van de Aarde” wordt geleid. [2]

Samenballen en uiteengaan

Het in de euritmie bekende ‘ballen und spreizen’ heeft als kern dat iets zich samentrekt en weer uitbreidt. Een mooi voorbeeld is een groep kinderen in een cirkel staand, die zich allemaal naar het middenpunt van de ruimte bewegen en weer teruggaan naar de periferie..

De omstandigheden van deze tijd werken, meer dan wat ook, verlammend en verstikkend op het vrije initiatief van de mens. Het individu lijdt onder een onvermogen om beslissingen te nemen. In het gehele maatschappelijke organisme is er een wijdverbreid gebrek aan individuen die in staat zijn tot het nemen van initiatief.

Dr. Steiner introduceerde een oefening die bestaat uit het ballen en spreiden van de handen – een werkwijze die verlichting kan bieden bij dit specifieke probleem. Het is de bedoeling dat het kind deze oefening uitvoert in steeds complexere variaties: vanaf de vroegste jaren in de euritmie – beginnend in de peuterleeftijd – tot en met de twaalfde klas en zelfs in de euritmie voor volwassenen. Jonge kinderen genieten van het beeld waarbij de vingers en handen zo worden samengebracht dat ze een vogelnestje vormen met een kleine opening; daarin liggen zeven eitjes. Het is helemaal stil – dan klinkt er een zacht gepiep – een vogeltje is uit een eitje gekropen. Eén, twee, drie – allemaal! Plotseling vliegt een vogeltje omhoog, richting de zon, met gespreide en bewegende vingers; een ander volgt, keert dan terug naar het nest, waarna ze allemaal vrolijk omhoog vliegen, om vervolgens weer af te dalen naar de vader- en moedervogel. Het hele verloop – een afwisseling tussen het ballen en spreiden van de handen – ontvouwt zich in een rustgevend, ritmisch samenspel.

Bij de eerste klas kun je de kinderen in rijen tegenover elkaar opstellen, of de groep in een kring laten stampen — zonder de stappen te tellen — waarbij de nadruk uitsluitend ligt op een geconcentreerde krachtsinspanning, met gebalde (maar niet gekruiste) handen; laat hen vervolgens uitbarsten in een wijde, ruimtelijke beweging, gevolgd door een snelle ren.

Het doel van deze oefening is om de afwisseling tussen contractie en expansie te leren beheersen – oftewel: om door middel van een innerlijke kracht van de ene toestand naar de andere te bewegen. En waar bevindt deze kracht zich – de kracht die telkens opnieuw het bevel kan geven om los te breken uit een van deze uitersten, uit deze tegengestelde polen?

Iedere euritmist die de diepe mysteriën van de oefeningen van dr. Steiner begrijpt, kan in een geest van eerbied geleidelijk doordringen tot de wezenlijke diepten van zo’n oefening. En wat ontdekt men dan? De mens, die worstelt, maar tegelijkertijd naar beneden wordt getrokken – door de verhardende, beklemmende afgronden van Ahriman – naar een toestand beneden het menselijke niveau. Men ervaart zichzelf als een gevangene in de greep van de zwaartekracht. Wat schenkt dan de kracht om zich te bevrijden? De verlossende kracht van het midden, van het evenwicht – de Christus! Door Zijn milde hulp is men in staat om eerst de vingers uit hun verkrampte toestand te bevrijden – vervolgens de handen, de armen, de borst, de rug – de gehele mens.

Een toestand van evenwicht ontstaat uit oneindig bevrijdende krachten.

Voor de belangstellende leek is onderstaande niet eenvoudig te begrijpen. Zowel de intervallen als ‘Ich denke die Rede’ zijn onderwerpen van de opleiding tot euritmist en krijgen m.n. door het beoefenen en door de tijdsduur dat je ermee bezig bent, hun verdere verdieping.
Wat von Baditz van Steiner citeert is allesbehalve makkelijk en veronderstelt een bepaald weten van Steiners verdere gezichtspunten.

Uit de tooneuritmie: intervallen

De kwint.
In de pedagogische euritmie krijgt de tooneuritmie een geheel andere betekenis. Het interval van de kwint fungeert bijvoorbeeld als een soort verzorger, behoeder en beschermer voor het kind. Vanaf de vroegste jaren vergezelt deze beweging van de kwint het kind; ze vormt en boetseert het. “Door de ervaring van de kwint voelt het kind zich een mens in de wereld.” De wereld — het goddelijke — vormt de mens. Het is een “ontwaken tot het eigen mens-zijn binnen de goddelijke wereldorde.” “Zich verankeren in het goddelijke.” “De engel zingt in mij…”

Het kind wordt gevormd. Het kind voelt zich op zijn gemak en beleeft vreugde aan deze resonerende beweging. Voor de leerkracht brengen de intervallen een grote verantwoordelijkheid met zich mee: het begeleiden van de impuls – die bij het sleutelbeen ontstaat – naar het punt waar het interval moet klinken. Dit moet zo feilloos en zuiver gebeuren dat elk kind de klank kan waarnemen en imiteren. Men spreekt met kinderen niet over de mechanica van deze impuls. Maar wanneer de leerkracht een kwint laat klinken – waarbij de aandacht in een flits wordt gericht op de binnenzijde van het rechter sleutelbeen en de omliggende spieren, dit vervolgens aan de linkerzijde wordt herhaald, en deze muzikale energie ten slotte naar de hand wordt geleid om haar tot levendige expressie te brengen – dan volgt het kind dit voorbeeld. Zo krijgt de vormende, mensvormende kracht van dit interval de kans om in het kind werkzaam te zijn. “De kwint is de mens. Het is alsof een mens tot aan de eigen huid naar binnen reikt, die huid vastpakt en daarmee zijn eigen grenzen bepaalt. De kwint is de huid die de mens definieert. En nimmer kan een mens zich door middel van muzikale tonen zo diep menselijk voelen als wanneer hij de kwint ervaart in verhouding tot de grondtoon.”

Het is daarom gemakkelijk te begrijpen waarom de vormende kracht van dit interval – het enige interval dat zo’n invloed op het kind uitoefent – ​​werkzaam blijft tot de leeftijd van negen jaar. Op de lier of de piano kan de kwint het beste als een gebroken interval worden gespeeld; dat wil zeggen dat de tonen na elkaar klinken in plaats van tegelijkertijd. Het is waardevol om het kind dit al vroeg te laten horen, te leren herkennen en uiteindelijk ook zelf te laten voortbrengen. Zo wordt het interval als een vriend, een vertrouweling voor het kind – een vormende aanwezigheid die door de jaren heen blijft bestaan.

De terts.
Naarmate het negende levensjaar nadert, wordt het leven voor het kind lastig. Dr. Steiner spreekt van een “crisis”. Rond deze tijd worden kinderen die doorgaans rustig zijn vaak onrustig, terwijl kinderen die juist onrustig zijn, stiller kunnen worden. Er ontstaat een spanning – die vaak gepaard gaat met een intense pijn die zich zelfs fysiek kan uiten – naarmate het ‘zelf’ van het kind naar voren treedt en zich losmaakt van zijn omgeving. Dr. Steiner beschrijft hoe het kind op dit punt naar iets “verlangt”. Waarnaar verlangt het? Naar datgene wat de kleine en de grote terts bieden: een gevoel van stabiliteit in het eigen zelf – precies het fundament dat nodig is om voet aan de grond te krijgen in het aardse leven.

Wie er diep van overtuigd is dat alles wat we kinderen – in de vorm van muzikale tertsen – aanreiken tussen hun negende en twaalfde levensjaar, dient als een waarborg tegen instabiliteit in het leven en als een pantser tegen schadelijke invloeden, die zal in staat zijn een schat aan oefeningen te bedenken die de kinderen zowel boeien als verlevendigen…

Platvoeten en spreidvoeten: preventie bij jonge kinderen

De volgende korte oefening, die kinderen erg leuk vinden, helpt bij het voorkomen van platvoeten en spreidvoeten. Laat de kinderen halverwege de sessie – bijvoorbeeld na een sprookjesspel – in een rij gaan staan, elkaars hand vasthouden en voorzichtig hun rechtervoet optillen, waarbij ze op de toppen van hun tenen balanceren: “Ze vieren een bruiloftsfeest – een groots feest!”

Elk van de vier stappen wordt uitzonderlijk goed uitgevoerd – we zijn aan het “dansen”. Daarna schiet je razendsnel richting de muur: woesj!

Iedereen tikt vrolijk tegen de muur, draait zich vervolgens om, en het “dansen” begint in de andere richting. Deze vlotte, opgewekte beweging van de muur af dient als een welkome onderbreking, aangezien de langzame passen — die de kinderen met grote concentratie uitvoeren — behoorlijk inspannend zijn voor de kleintjes. Door op de toppen van de tenen te balanceren, krijgt de voetboog vorm; wanneer de voet daarna langzaam weer wordt neergezet, wordt deze gemasseerd en geactiveerd.

Hoe wordt en blijft men geschikt voor het werk?
TAO en “Ich denke die Rede.”

Hoe maak ik mezelf geschikt voor deze grote taak? Dat is een vraag die menig euritmist zich stelt. En… hoe blijf ik fris en creatief?

Het “TAO” is de ene weg. Dr. Steiner zei: “U zult zien dat u in het TAO een prachtig middel bezit om uw innerlijke lichamelijkheid soepel, innerlijk flexibel en artistiek vormbaar te maken voor de euritmie; want als u het werkelijk uitvoert — als u een septiem en een sext, zoals ik ze heb gegeven, terugvoert naar de E en de D, waardoor u bij het interval van een secunde uitkomt — dan zult u merken dat dit u een innerlijke kracht schenkt die u vervolgens in al uw euritmie kunt inzetten. Het is een esoterisch instrument. En het beoefenen ervan betekent mediteren binnen de euritmie. — Wat ik hier aanreik, is in feite een esoterisch intermezzo dat wijst in de richting van euritmische meditatie. En men moet ver teruggaan in de tijd — helemaal tot in het oude China — wil men tot deze vorm van meditatieve euritmie kunnen komen.”

Degenen die vele jaren met deze meditatie leven, ervaren oneindige zegeningen voor hun werk. Ter inspiratie volgt hier een passage uit een voordracht die in 1906 werd gehouden:

De Atlantiër nam in de natuur een fundamentele grondtoon van het Goddelijke waar; hij ademde zijn God als het ware in en uit. Zou men dit waargenomene in woorden moeten vatten, dan zou men het kunnen samenvatten in een klank die verwant is aan het Chinese ‘Tao’. Voor de Atlantiër was dit de klank die de gehele natuur doordrong. Of hij nu een blad aanraakte of een bliksemschicht aanschouwde, het was alsof hij het gewaad van het Goddelijke aanraakte.

Wanneer de intuïtieve kracht van de septime – actief en vurig wordt ingezet in de vingertoppen, kan er, in alle nederigheid, de werkelijke ervaring ontstaan ​​die door dr. Steiner in verband met intuïtie wordt beschreven: “In deze toestand dompelt een mens zich als het ware onder in verschillende entiteiten en identificeert zich daarmee. Men kan één worden met welk wezen dan ook. Daarbij doet men onvermijdelijk ervaringen op die voorbij ons zonnestelsel reiken. Het perspectief verruimt zich dan van een bewustzijn van een specifiek stelsel naar een bewustzijn van de kosmos – intuïtie voert de mens voorbij de grenzen van individuele zonnestelsels.”

De “septime-ervaring” is een kwestie van uit jezelf stappen – want in wezen is het een tevoorschijn komen van binnenuit. En wie ‘septimen’ ervaart – mits diegene de ervaring beleeft – zal weten wat intuïtie is.’

Vervolgens komen we, vanuit een meditatieve benadering, bij het interval van de sext. “Wie sexten ervaart, weet wat inspiratie is.” De volheid, de rijkdom van de sext, stroomt naar beneden. “Gedurende de nacht dompelt de mens zich onder in de muziek der sferen; terwijl deze tonen door hem heen klinken, ontwaakt hij ’s ochtends verfrist en versterkt. En wanneer een mens dit in zijn bewustzijn opneemt, treedt hij in een staat van inspiratie – waardoor hij in staat wordt alles waar te nemen wat binnen zijn zonnestelsel bestaat.”

De overvloed, die via de septiem en de sext wordt overgebracht, daalt door middel van de grote terts af in het menselijk zelf. Vervolgens wordt deze volledig verinnerlijkt door de aanhoudende secunde. De mens heeft ontvangen! Wanneer men deze reeks intervallen toepast op de bijbehorende intervalvormen — waarbij de septiem en de sext worden samengevoegd — en deze herhaaldelijk uitvoert met zowel moed als toewijding, voelt men zich tot in de diepste kern verrijkt, verfrist en opgewassen tegen de taken die voorhanden zijn.

Een tweede manier om dieper in de euritmie door te dringen, is via de houdingen die horen bij de zin: “Ich denke die Rede.” Dr. Steiner merkte op dat deze oefening een harmoniserende en opbeurende werking heeft – en voegde daar, met een glimlach, aan toe terwijl hij naar de euritmiste wees die op de personen in de houdingen afkwam: “U zult zien hoe vrolijk juffrouw… over twee uur zal zijn!”

Helaas zijn er in de loop der jaren fouten in deze houdingen geslopen. Het is mij toegestaan ​​– sterker nog, ik voel mij genoodzaakt – om dit te vermelden, aangezien ik zelf deelnam aan de oefening toen deze voor het eerst werd gepresenteerd, en ik mij herinner hoe dr. Steiner de stand van mijn armen en voeten corrigeerde.

Ich denke die Rede.
Je beweegt rechtstreeks – zonder een eerdere houding  – naar de positie met gekruiste armen, waarbij de rugkant van je handen naar boven wijst.

Ich rede.
De spraakstroom breekt door – waarbij deze zich uiteraard altijd voorwaarts beweegt – en de armen en handen zijn actief betrokken terwijl deze spraakstroom naar voren stroomt. Hoe vaak sprak dr. Steiner niet over dit voorwaarts gerichte karakter van de spraakstroom!

Ich habe geredet.
De armen dalen tot de hoogte van het hart.

Ich suche mich in meinem geistigen Ursprung.
Ik stond op deze plek toen dr. Steiner de houdingen demonstreerde; hij liet mij deze houding aannemen en bracht er correcties in aan: de handpalmen naar boven gericht, de voeten ver uit elkaar geplaatst.

Ich fühle mich in mir.
De handpalmen blijven naar boven gericht, en de armen en handen dalen — op een ontvankelijke wijze — af tot op hoofdhoogte.

Ich bin auf dem Wege zum Geiste, zu mir.
De handpalmen blijven naar binnen gericht, terwijl de armen en handen in een smalle lijn omhoog zijn gestrekt..

Wanneer ze op een rustige wijze worden uitgevoerd – waarbij men de tijd krijgt om erbij stil te staan ​​en zich onder te dompelen in de ervaringen die ze in het diepere zelf oproepen – hebben deze houdingen een enorm herstellende en verenigende uitwerking.

Uit een manescript „Über die pädagogische Eurythmie für Unterrichtende“

[1] Er was een tijd in het Nederlandse onderwijs, dat linkshandigheid ‘verkeerd’ was en moest worden afgeleerd, dan wel voorkomen. Deze tekst lijkt daarop.
Steiner heeft over linkshandigheid gesproken en bv. in de jaren 1970 werd er in de vrijescholen serieus naar linkshandigheid gekeken. Er werd allerlei onderzoek gedaan of het kind wel ‘echt’ linkshandig was of niet en of het van waarde zou kunnen zijn het ‘rechts’ te stimuleren (of niet).
Hoe daar anno-nu naar gekeken wordt, is mij niet bekend.

[2] Deze gezichtspunten vragen eigenlijk om nadere uitleg.
Die kan hier niet zomaar gegeven worden.

‘Het kind danst’: inhoudsopgave

Rudolf Steiner over euritmie: alle artikelen

Euritmie: alle artikelen

Peuter en kleuter: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: peuter- en kleuterklas

.

3639-3429

.

.

.

.

 

VRIJESCHOOL – Euritmie in de 1e zevenjaarsfase (‘Kind danst’ 9)

.

Nora von Baditz

.

euritmie voor kleine kinderen

.

Euritmie met de kleine kinderen onder de zeven begon met de woorden van Dr. Steiner: “Als je euritmie doet met kleine kinderen onder de 7 jaar, dan krijg je een Ik-kracht die noch school noch karma kunnen doen ontstaan.”

De dag nadat deze opmerking was gemaakt, begon ik met een aantal jonge kinderen te werken. De enige richtlijn voor het vormgeven van een les voor deze leeftijdsgroep was dat men zich moest bezighouden met “eenvoudige euritmie”.

Dr. Steiner deed ooit een algemene uitspraak over euritmie: dat zij een mens verbindt met de krachten die werkzaam zijn in een kind tot de leeftijd van drie jaar.
Voor iedereen die heeft nagedacht over deze eerste drie levensjaren – en die bijvoorbeeld het boek GA 15, de blz. 15-23 *De geestelijke leiding van de mens en de mensheid* heeft bestudeerd – komen deze twee ideeën samen. Ze tonen aan hoe enorm waardevol het is om een ​​kind zo vroeg mogelijk met euritmie in contact te brengen.

Men begint rond de leeftijd van drie jaar – of zelfs iets eerder, als het kind uit eigen beweging wil meedoen – met het introduceren van de eerste ritmische elementen in een vorm die past bij deze leeftijd: beelden die voortkomen uit vreugde en liefde. Kleine elfjes* fladderen lichtvoetig voorbij – de kinderen zetten kleine, snelle pasjes op hun tenen, begeleid door verfijnde, heldere muziek, terwijl hun handen korte, ritmische gebaren maken. Daarna lopen ze, voorovergebogen als dwergen*, stampend voort en hameren ze met gebalde vuisten op zilver en goud; de muziek wordt krachtiger.

Als leerkracht ontdekt men al snel dat kinderen in hun snelle bewegingen een bijna hemelse, stralende lichtheid kunnen bezitten – en dat men als volwassene moet binnentreden in deze zorgeloze, zonovergoten wereld van beweging. Hoewel dr. Steiner benadrukte dat leerkrachten alle persoonlijke zorgen en beslommeringen achter zich moeten laten voordat ze aan een les beginnen, is dit voor juist deze uren van essentieel belang. Men dient een gevoel van opgewektheid uit te stralen – een creatieve vreugde die geworteld is in een vitaal, bijna sanguine vermogen tot innerlijke transformatie – zonder daarbij ooit specifieke prestaties van de kleintjes te verlangen of – wat al helemaal uitgesloten is – hen te willen corrigeren. Het is simpelweg de bedoeling dat zij vreugdevol kunnen leven binnen de wereld van de euritmie.

De term “eenvoudig” — zoals in “eenvoudige euritmie” — herinnert ons eraan hoe eenvoudig alles zou moeten zijn. Het was een uitdagend proces om te ontdekken wat dit precies inhield, maar de kleintjes lieten zelf zien wat bij hen paste; men leert door het leven te observeren. Alles wat een grotere mentale inspanning vereiste — zoals tellen of complexe cognitieve taken — werd afgewezen; met andere woorden: ze konden het simpelweg nog niet. Ik leerde deze les toen ik probeerde een reeks van “kort, kort, lang” te introduceren: sommige kinderen voerden vier korte bewegingen uit, terwijl anderen drie korte bewegingen deden, gevolgd door twee lange. Ik besefte toen dat men dergelijke dingen niet van hen kan vragen; in plaats daarvan moet men bij de basiselementen blijven — strikt vasthouden aan óf “kort” óf “lang”. Zodra ik dat deed, verliep alles uitstekend. De “lange” bewegingen werden reuzen die met trage, krachtige passen voortschreden, terwijl de “korte” bewegingen kleine dwergen werden die behendig rondhuppelden. De kinderen waren dolenthousiast! Ik concludeerde dat men hen volledige vrijheid moet geven, zodat elk kind zich op zijn eigen manier in de ervaring kan onderdompelen. Het behoud van de wil — die fundamenteel is voor deze levensfase — moet tijdens deze uren worden gerespecteerd; de kinderen mogen nooit tot iets worden gedwongen. Men dient uitsluitend te vertrouwen op de kracht van imitatie — een nabootsing van bewegingen die voortkomt uit een oprecht, liefdevol plezier in de activiteit zelf.
Toen hem werd gevraagd waarom de allerkleinsten en de kinderen in de eerste klassen slechts één keer per week euritmie zouden moeten krijgen, antwoordde dr. Steiner: “De kinderen moeten in een vreugdevolle verwachting leven; ze moeten uitkijken naar de les. Het zou schadelijk zijn als dat niet zo was – als ze als het ware overvoerd zouden worden met eurythmie.”
Deze vreugdevolle verwachting kan worden ervaren door iedereen die de allerkleinsten op de juiste wijze laat kennismaken met deze bewegingen – bewegingen die voor hen net zo natuurlijk en vertrouwd aanvoelen als thuis zijn.

Zonder de afzonderlijke klanken ooit bij hun naam te noemen, verweeft men ze met de gebeurtenissen van het moment. De activiteiten van jonge kinderen bestaan ​​hoofdzakelijk uit spel dat op werk is gebaseerd, en uit sprookjes. Toen ik dr. Steiner vroeg of het passend zou zijn om sprookjes te verwerken in de eurythmie voor deze leeftijdsgroep, antwoordde hij: “Ja, dat is heel goed – alleen moeten de sprookjes in een ritmische vorm worden gebracht, nooit in proza.” Zo worden korte, ritmische versies van sprookjes – zoals *Doornroosje*, *Sneeuwwitje*, *De kikkerkoning*, enzovoort – uitgebeeld, waarbij de nadruk sterk op het ritme ligt en er slechts enkele specifieke klanken worden gebruikt.

De op arbeid gebaseerde spelletjes die in de kleuterklas worden aangeboden, krijgen in de euritmie een nieuwe vorm. De dynamiek van alledaagse arbeid komt tot uitdrukking via ritme en klank – denk bijvoorbeeld aan de schoenmaker die met snelle, lichte tikjes spijkers in een schoenzool slaat, of de postbode die met een weloverwogen, zware tred zware pakketten draagt. Zonder de klanken zelf te kunnen benoemen, bootsen de kleintjes ze na – gedreven door een natuurlijke neiging tot imitatie – en verweven ze zo in hun spel. Net zoals kinderen op deze leeftijd nog niet hoeven te leren lezen of schrijven, horen ze ook niet in aanraking te komen met een intellectuele, op het verstand gerichte benadering van klanken en tonen. In plaats daarvan leven ze erin, waarbij ze zich laten dragen door het oerelement van het ritme.

De voeding voor de ziel die sprookjes bieden, in combinatie met de kracht die schuilt in doelgerichte fysieke bewegingen – bewegingen die het kind verankeren in de aardse werkelijkheid – is bijzonder heilzaam voor kinderen jonger dan zeven jaar. In deze context speelt het muzikale interval van de kwint een fundamentele rol. De kinderen krijgen de gelegenheid om dit interval te horen; ze reageren op de muziek, merken de kwint op, luisteren aandachtig, beleven vreugde aan het herkennen ervan en voeren enthousiast een mooie, ronde beweging uit. Men zou het zelfs de “gouden poort” kunnen noemen – een benaming die tijdens deze uren op natuurlijke wijze ontstond en waar de jonge kinderen werkelijk van houden. De begeleider begrijpt echter de vormende betekenis die de kwint heeft voor een kind tot de leeftijd van negen jaar: het weerspiegelt het idee dat “de wereld de mens vormt” en dat “de mens bestaat binnen het goddelijke”. In de ervaring van de kwint wordt de mens zich bewust van zijn eigen plek binnen de goddelijke orde van de wereld.

En men doet het voor met eerbied en een gevoel van grootsheid.

De suggestie van dr. Steiner dat jonge kinderen regelmatig het euritmiegebaar voor de klank “B” zouden moeten oefenen, opent vele mogelijkheden voor creatieve activiteiten. Hij beschrijft de euritmische “B” als een beweging waarbij men de armen – beschermend en liefdevol – om iemand heen slaat (hij noemt hierbij een jong kind). Wat vinden kinderen het heerlijk om dit te doen! Eén kind staat in het midden, terwijl de anderen hun armen en handen om hem of haar heen leggen en zo bescherming en een schuilplaats bieden. Buiten kan een storm woeden (uitgebeeld door de leerkracht), of het kan regenen; wanneer de kinderen gaan kijken, zien ze dat het kind in het midden geen last heeft gehad van de wind – en iedereen juicht! Wanneer ze tijdens de “regen” kijken, merken ze dat het kind niet nat is geworden. De vreugde en uitbundigheid zijn enorm. Ieder kind verlangt ernaar om op deze manier geborgen te zijn. Het is gemakkelijk te begrijpen hoe deze klank – die verbonden is met het sterrenbeeld Maagd – werkt als een blauwe mantel uit de hemel, die de kinderen omhult terwijl zij worstelen met de uitdagingen van de incarnatie.
Een bijkomende aanwijzing is dat men de ‘B’-vorm ook om een ​​voorwerp heen kan slaan. Ik pakte dus een kussen en gooide het over; een kleintje ving het op, en inderdaad: zijn kleine armpjes omsloten het kussen in een perfecte ‘B’-vorm. Wat een vreugde! Iedereen wilde het kussen beschermen. Als het op de grond viel, schreeuwde hij (of ik) het uit, en het gaf veel voldoening om het weer op te pakken, dicht tegen zich aan te drukken en te koesteren. De ‘B’-vorm kan op vele verschillende manieren worden gevormd.

Het idee dat men op deze leeftijd het gebaar voor “I” moet vermijden – met als argument dat dit egoïsme in de hand zou kunnen werken – is eenvoudig in de praktijk te brengen: men laat het simpelweg achterwege. Dit wordt begrijpelijk wanneer men beseft dat, tot het moment waarop het blijvende gebit doorbreekt, dankbaarheid de fundamentele deugd – de voornaamste kracht – in het leven van een kind behoort te zijn. Uit deze dankbaarheid zal later de liefde voor het Goddelijke voortkomen. Dankbaarheid dient met het kind mee te groeien, net zoals het lichaam groeit. In deze fase is er geen ruimte voor een nadruk op het “Ik” door middel van het euritmiegebaar voor “I”.

Aangezien op deze leeftijd alles gericht is op de gezonde ontwikkeling van het fysieke lichaam – op het wegnemen van obstakels voor die groei – is de les zo opgezet dat euritmie, zonder dat het kind dit merkt, in elk deel van het lichaam doordringt, het verlevendigt en versterkt. De vitale, etherische overvloed die inherent is aan euritmie stroomt door de voeten, wat helpt om platvoeten te voorkomen; ze stroomt door de vingers; ze leidt overtollige levensenergie weg van het gebit – energie die anders tot tandbederf zou kunnen leiden; ze verruimt de borstkas, reguleert de ademhaling en stimuleert de stofwisseling. Kortom: ze bevordert de gezondheid. De leerkracht is zich tijdens het vreugdevolle werk voortdurend bewust van dit effect. Hij of zij zorgt ervoor dat licht, frisheid en liefde de eigen ziel vervullen, zodat uitsluitend gezondheidsbevorderende krachten de kinderen bereiken – want de emotionele impulsen uit de omgeving werken als opbouwende of juist afbrekende krachten bij de ontwikkeling van de organen, weefsels, bloedsomloop en andere lichaamsstructuren.

Het is noodzakelijk om drie afzonderlijke fasen in het leven van een kind te onderscheiden. Rond de leeftijd van 2 jaar en 4 maanden is de ontwikkelingsfase van de organisatie van het hoofd voltooid. Omstreeks de leeftijd van 4 jaar en 8 maanden maakt het etherlichaam zich los van het ritmische systeem van de borstkas. En rond het zevende levensjaar is het stofwisselings- en ledematensysteem door het etherlichaam vormgegeven.

Wanneer kinderen naar euritmie worden gebracht, bevinden zij zich in een levensfase waarin het ritmische systeem door middel van dansachtige bewegingen ontwikkeld dient te worden. Rijmpjes waarin het ritme – meer nog dan de inhoud van de woorden – de boventoon voert, zijn volgens dr. Steiner vormend voor het kind. (Dergelijke rijmpjes zijn terug te vinden in zeer oude verzen.) Ze kunnen bovendien worden ingezet om lange en korte maatdelen aan te geven, of om bij te klappen of te tikken. De gehele bijeenkomst mag doordrenkt zijn van deze ritmes..

Naarmate kinderen hun vijfde levensjaar naderen, gaan ze op zoek naar intensievere fysieke activiteiten, wat in lijn is met de ontwikkeling van hun ledematen. Hier kan rekening mee worden gehouden door deze oudere kinderen taken te geven die meer inspanning vereisen.

Wie euritmie geeft aan kinderen van deze leeftijd, doet er goed aan de opmerkingen in de pedagogische voordrachtenreeksen te bestuderen – in het bijzonder in het boek GA 34/309, vertaald *De opvoeding van het kind* – om daar inspiratie uit op te doen. De gehele onderwijsaanpak is gebaseerd op het inzicht dat warmte – oprechte, liefdevolle warmte – essentieel is voor de gezonde ontwikkeling van het jonge kind. Daarbij komt nog vreugde – een soort innerlijke verlichting – waarin lichaam, ziel en geest kunnen opbloeien.

Het spreekt voor zich dat men, naast sprookjes en spelletjes, nog veel meer kan aanbieden – de verbeelding krijgt immers alle ruimte. Zo kan men kinderen veel meegeven aan de hand van een mooi, oud gedicht, zoals:

Wenn die Kinder schlafen ein,
Wachen auf die Sternelein,
Und es schweben Engelein,|
Nieder aus der Ferne.
Halten wohl die ganze Nacht
Bei den frommen Kindern Wacht.

Wanneer de kinderen in slaap vallen,
Ontwaken de kleine sterren,
En dalen kleine engeltjes neer,
Van heel ver weg.
De hele nacht houden zij de wacht,
Over de zachte, vrome kinderen.

(Automatische vertaling)

Wat houden de kleintjes ervan om hun armen over hun borst te kruisen, in een gebaar van toewijding! Het korte versje “Er was eens een klein konijntje…” is een bron van grote vreugde voor alle kinderen. Daarna – op een eenvoudige en basale manier – kun je de bewegingen van ‘verzamelen’ en ‘verspreiden’ [samenballen en loslaten, het bekende begrip ballen und spreizen] verkennen door met beide handen een vogelnestje te vormen. Binnenin liggen de vogeltjes rustig; ze zijn nog niet uit hun eieren gekomen. Je gluurt door de kleine opening en luistert: alles is stil. Plotseling klinkt er een geluidje: *tjilp… tjilp…* Eén vogeltje fladdert even naar buiten (de vingers bewegen speels en vrolijk) om vervolgens weer terug te keren naar zijn moeder. Daarna vliegen twee vogeltjes omhoog, richting de zon, terwijl ze vrolijk kwetteren. Dit prille ontwaken van het vermogen tot eigen initiatief is voor iedereen een bron van pure vreugde. Een andere keer kunnen de vogeltjes misschien rondhuppelen op een koperen staaf – de vingers dansen dan langs het metaal, al klinkt er op dat moment nog geen “getjilp”. [het qui, qui].

Op deze leeftijd zijn vaste vormen nog niet passend. Geometrische figuren – zoals driehoeken of vijfhoeken – evenals spiralen en achtvormen, maken deel uit van het lesprogramma voor de eerste klas. Laat de kleintjes daarom vrij rondspringen en handelen met een ongekunstelde eenvoud.

Laat je niet afschrikken door het vooruitzicht om met een zeer groot aantal kinderen tegelijk te werken. Ik begon met 15 kinderen en kwam uiteindelijk uit bij een groep van wel 80 jonge kinderen. Dat leverde geen enkel probleem op; ze volgden allemaal de leiding van de leerkracht en beleefden veel plezier aan het beoefenen van euritmie. Naarmate de groep bleef groeien, moest ik deze uiteindelijk opsplitsen vanwege een gebrek aan ruimte. Hoe moediger, natuurlijker en steviger je eigen houding is, des te enthousiaster en oprechter zullen de kleintjes zich in hun activiteit storten.

*Zie over ‘het gebruik’ van elementairwezens deze opmerking aan het begin van het artikel.

.

‘Het kind danst’: inhoudsopgave

Rudolf Steiner over euritmie: alle artikelen

Euritmie: alle artikelen

Peuter en kleuter: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: peuter- en kleuterklas

.

3637-3427

.

.

.

.

VRIJESCHOOL – Euritmie in de 1e zevenjaarsfase (‘Kind danst’ 8)

.
Traudel Zwieauer

Over eurITmie met jonge kinderen 

De volgende opmerkingen zijn bedoeld om ervaringen te delen die zijn opgedaan met euritmie bij kinderen in de kleuterleeftijd. Iedereen die werkzaam is in een kleuterklas of bij groepen jonge kinderen, weet dat de ervaringen van een ander slechts als inspiratiebron kunnen dienen; elke activiteit met jonge kinderen is immers zo nauw verbonden met het directe moment – ​​met de gemoedstoestand van de kinderen op dat ogenblik, de sfeer in de ruimte en talloze subtiele, ongrijpbare factoren.

Deze reflecties zijn daarom bedoeld als een bescheiden aanzet voor het werken met euritmie – een praktijk die ieder individu telkens opnieuw en op vruchtbare wijze kan vormgeven, afgestemd op de specifieke omstandigheden van het moment.

Dit voortdurende, spontane proces van telkens iets nieuws scheppen, roept een innerlijke gesteldheid op die lastig in woorden te vatten is, maar die zich als volgt laat omschrijven: op momenten dat het – met hulp van de kinderen – lukt om iets nieuws tot stand te brengen, is het alsof je in een bron van jeugd duikt en met de pure vreugde van een ontdekkingsreiziger onverwachte schatten ontdekt en hanteert. Deze innerlijke houding bepaalt ook de blik op de euritmie zelf: de jonge kunstvorm van de euritmie – die bruist van de krachten van de kindertijd – ontmoet de prachtige, natuurlijke gebaren van de kleintjes. Wanneer kinderen hun handen opheffen, doen zij dat niet omdat ze zich herinneren dat ze dat gebaar ooit hebben geleerd; het ontstaat veeleer vanuit een direct, creatief proces van nabootsing en beleving. Een dergelijke innerlijke vreugde kan een bijeenkomst met kinderen veranderen in een waar feest.

Wanneer men de volgende woorden van Rudolf Steiner over euritmie voor jonge kinderen in overweging neemt — en de innerlijke kern van deze uitspraak afzet tegen de gebeurtenissen van onze tijd — begin je de betekenis en de hedendaagse relevantie van pedagogische euritmie in de kleuterklas te begrijpen: “Een krachtig ‘ik-gevoel’ (ik-bewustzijn) zou bijvoorbeeld kunnen ontstaan ​​als je een kind tussen de drie en vier jaar oud laat kennismaken met elementaire euritmie. Het kind zou er volledig in opgaan, en een werkelijk ‘ik-gevoel’ zou tot in de diepste lagen van zijn wezen doordringen.”
Nora v. Baditz, die na 1919 als eerste deze vorm van elementaire euritmie bij jonge kinderen introduceerde, merkt daarover nog op: “De weg van het jonge kind is een weg van incarnatie — niet alleen in het eigen fysieke lichaam, maar ook in de uiterlijke levensomstandigheden op aarde. Deze gerichtheid op de aarde drukt een specifiek stempel op de wijze waarop het onderwijs wordt vormgegeven.”

Euritmische gebaren kunnen bijdragen aan het ontwikkelen van een “gezond zelfgevoel” en het kind op een passende wijze helpen zijn weg te vinden in de omringende wereld; tegen deze achtergrond dienen de volgende praktische suggesties te worden beschouwd.

Het integreren van euritmie in het dagritme van een kleuterklas vormt vaak een zekere uitdaging. De euritmist komt één keer per week langs – de kinderen zijn zich daarvan bewust – en de kleuterleerkracht heeft die ochtend wellicht al de ruimte voorbereid door de stoeltjes opzij te zetten. De wijze waarop de euritmist binnenkomt, en haar vermogen om snel aan te sluiten bij de actuele situatie van de kinderen, zijn van groot belang. Wanneer de kinderen verdiept zijn in hun vrije spel, kan zij – om hen niet abrupt uit hun concentratie te halen – thema’s uit hun spel oppakken en zo op een natuurlijke wijze de overgang naar de nieuwe activiteit begeleiden.

Laten we een klein voorbeeld bekijken: de meeste kleintjes zitten dicht bij elkaar in een speelhuisje dat ze zelf hebben gebouwd. Een meisje roept: “Tante, we komen er vandaag niet uit – we zijn in de kerk!” Na een moment antwoordt de euritmist: “Daar in het bos is ook een kerk – daar kunnen jullie allemaal de klokken luiden!” Eén kind begint: “Ding, dong…” en kruipt naar buiten; langzaam volgen de anderen, terwijl ze “ding, dong” zingen. De euritmist zegt dan misschien: “Nu luiden de kleine klokjes – ding, ding!” Ze pakt een klokkenspel, en terwijl de klokjes klinken, volgen de kinderen het geluid; moeiteloos brengt ze hen samen in een kring. De les begint, en de kinderen verheugen zich telkens weer wanneer het motief van de klokjes terugkeert.
Hier is nog een anekdote – een spel waar de kinderen nooit genoeg van kregen en dat ze keer op keer wilden herhalen. De kleuterleidster zit of staat met de groep in de ochtendkring wanneer de deur opengaat en de euritmist binnenkomt. De leidster fluistert: “Wees heel stil – misschien zoekt ’tante’ wel naar ons!” De euritmist komt binnen, vermijdt bewust om naar de kinderen te kijken – die zo vol verwachting zitten dat ze nauwelijks stil kunnen blijven zitten – en vraagt: “Waar zijn mijn kleintjes vandaag?” Ze zoekt rond, kijkt in kasten en achter de kachel. Dan – zorgvuldig erop lettend de betovering niet te verbreken door te veel de aandacht op zichzelf te vestigen – pakt ze iets op dat voorhanden is, bijvoorbeeld een pop of een handpop zoals Jan Klaassen. Ze vraagt ​​aan de pop of hij weet waar de kinderen zijn gebleven. De geliefde Jan Klaassen “vindt” de verborgen kinderen, die – hun opwinding nauwelijks kunnen bedwingen – luid juichen zodra ze “ontdekt” worden. Ze springen misschien allemaal op en rennen naar de euritmist toe, die vervolgens inspeelt op deze intense, groeiende verwachting en een vrolijke aanpak maakt het gemakkelijk om de aandacht van de kinderen erbij te houden. Het was elke week weer een bijzondere ervaring om te zien met hoeveel onvermoeibare energie dit spel zich ontvouwde – waarbij telkens variaties werden aangebracht, zodat het voor iedereen elke keer weer als een compleet nieuwe belevenis aanvoelde.

Zodra de kring is gevormd, teken ik – op voorstel van juffrouw Thetters – met krijt kleine “huisjes” op de vloer. Elk kind kiest zelf wat zijn of haar huisje voorstelt: een zon, een maan, een jagershut – of zelfs een krokodil, tot groot vermaak van iedereen. De kinderen kijken met verbazingwekkend veel geduld toe hoe de huisjes worden getekend, en ieder kind krijgt een eigen plekje toegewezen. Hierdoor kan de euritmist de orde bewaren, zelfs nadat de kinderen hebben rondgerend en gesprongen; ze keren maar al te graag terug naar hun eigen “huisje”, waar ze zich veilig en geborgen voelen.

De activiteit begint met de gezamenlijke klankenreeks “I-A-O” (ie-aa-oo), waarbij de kinderen hun hoofdjes verstoppen. “Waar zijn jullie hoofdjes?” “Hier!” “Ik zie jullie beentjes niet – waar zijn die?” “Daar!” “En wat doen jullie armpjes?” “Zo!” – ze steken hun armen omhoog en vormen zo een ronde zon. Als ik merkte dat de aandacht van de kinderen verslapte, voegde ik vóór de “I-A-O” een eenvoudige oefening in – bijvoorbeeld een ademhalingsoefening, of het ballen en weer strekken van de handen, afhankelijk van wat er op dat moment nodig was. We bewegen allemaal naar het midden van de kring – naar het “huisje van de dwerg” – en dan luisteren we (*ch*) [het Duits heeft ‘horchen’, vandaar de ch]: komt er iemand aan? Langzaam staan ​​we op, de kring wordt groter, en we springen op en rennen terug naar onze eigen huisjes, waarbij we onze armen uitstrekken en naar elkaar lachen. De kinderen zijn dol op lachen – en dat doen ze dan ook vaak – waarbij ze hun handjes gebruiken: ze lachen met hun handen hoog in de lucht, laag bij de grond, of door de ene of de andere hand te gebruiken. Of we kunnen ons in de struiken verstoppen, waarbij we het gebaar voor de letter ‘B’ maken, terwijl de euritmist roept: “Kleine kabouter, waar ben je? Kleine kabouter, waar word je wakker? Kleine kabouter, waar slaap je?” “Hier!” roepen ze, terwijl ze opspringen.

Na dit eerste moment van samenkomen ontvouwt de euritmieles zich – een les die in de praktijk overigens geen vol uur kan of hoeft te duren. Het uitgangspunt is altijd om aan te sluiten bij de actuele situatie: de seizoenen, een verjaardag, of misschien simpelweg het feit dat het buiten sneeuwt. Dit vereist van de euritmist een grote alertheid en het vermogen om de ideeën van de kinderen te omarmen, zonder daarbij de rode draad van de les uit het oog te verliezen. Iedereen die met kinderen heeft gewerkt, weet dat je van hen kunt leren hoe je het huidige moment naar een hoger niveau tilt.

Euritmie plaatst de mens in de wereld door middel van gebaren voor spraakklanken, muzikale elementen en ritmen; er is niets in de euritmie dat niet al in de wereld of in de mens zelf aanwezig is. Dit is een fundamentele ervaring die je bij kinderen kan waarnemen: er is slechts een klein duwtje in de rug nodig om datgene wat al in de mens verankerd ligt, tot bloei te laten komen.
In dit licht wordt een opmerking van Rudolf Steiner – uit zijn voordrachtenreeks *Algemene menskunde als basis voor de pedagogie* – begrijpelijk: “Wanneer is een mens zinloos bezig? Wanneer hij alleen zo bezig is als zijn lichaam het verlangt. Zinvol handelt hij, wanneer hij doet wat de omgeving van hem vraagt en niet alleen zijn eigen lichaam. Daar moeten we bij kinderen rekening mee houden. Enerzijds kunnen we de lichamelijke activiteit van een kind meer en meer sturen in de richting van puur lichamelijke beweging, van gymnastiek, turnen; daarbij wordt alleen het lichaam gevraagd welke bewegingen gedaan moeten worden. – En anderzijds kunnen we de uiterlijke bewegingen van een kind sturen in de richting van zinvolle bewegingen, bewegingen die geheel en al
van zin doordrongen zijn; dan dartelt het kind met zijn bewegingen niet in het geestelijke rond, maar volgt het de richtingen van de geest.
GA 293/191
Vertaald/182

De algemene opzet van een euritmieles wordt gevormd door de aanwijzingen van Rudolf Steiner voor het onderwijs op vrijescholen: begin elke les met een zekere ernst en sluit deze af met een vrolijke stemming. Bij jonge kinderen kan deze aanvankelijke ernst zich uiten als een verhoogde, geconcentreerde activiteit; het einde van de les kan vervolgens overgaan in een vrolijke, ontspannen vorm van spel, die uitmondt in een moment van volkomen stilte – waarbij echter ook op dat moment een luchtige, ontspannen sfeer behouden blijft. Een diepe, volledige ademhaling bij de kinderen getuigt van een gezond welbevinden – een toestand die nooit mag worden getemperd door de zware, sombere ernst die volwassenen nogal eens met zich meebrengen.

Er is vaak gezegd dat het verloop van een euritmieles een afgerond geheel moet vormen – vergelijkbaar met een reis door een andere wereld – en dat het ritmische sprookje daarvan een kernonderdeel is. Ik ben echter van mening dat er in dit proces juist een grote verscheidenheid moet heersen. De uitbundigste vreugde bij kinderen – en het is prachtig wanneer euritmie met zoveel enthousiasme wordt ontvangen – ontstaat wanneer er met contrasten wordt gewerkt. Denk bijvoorbeeld aan dwergjes die zo zachtjes met hun vingertjes – hun zilveren hamertjes – tikken dat niemand hen hoort; en die vervolgens met een heel grote hamer slaan (waarbij ze met hun voeten stampen). Nergens is de sfeer zo verstild en geheimzinnig als juist na een moment van uitbundige activiteit. Het principe van samentrekking en uitbreiding – zowel in de les als geheel als in de kleinste oefeningen – werkt simpelweg heilzaam. Ik heb vaak gezien hoe volwassenen proberen een bepaalde stemming bij kinderen op te roepen, of vanuit de stilte iets tot stand proberen te brengen en telkens weer wordt deze stilte doorbroken; er zijn kinderen die het simpelweg niet kunnen verdragen. Na een periode van levendige beweging — “Over stok en over steen, rent mijn kleine kabouter heen” — voelt de daaropvolgende stilte even natuurlijk aan als een inademing; op dit moment, waarin adem wordt gehaald, kan de euritmist de kleintjes — die zich nu in een staat van luisteren bevinden — op een geheel nieuwe wijze bereiken.

In de euritmie zoekt een kind naar volledige overgave; het kind wordt aangesproken binnen zijn eigen bewegingssfeer, en dat moet je te respecteren. Een kind is altijd volledig opgegaan in een bepaalde belevingswereld — het leeft daarbinnen. Ook de euritmist dient de oefening of de spraakklank met een dergelijke volledige, onbevangen en totale toewijding te beleven; het kind zal dit vervolgens met vreugde imiteren.

Wie probeert door te dringen tot wat bij jonge kinderen als een ontwikkelingsrealiteit kan worden waargenomen — en wie de ontplooiing van de mensheid beschouwt als een evolutie, zoals Lessing dat doet in zijn *De opvoeding van het menselijk geslacht* — die ziet bij het jonge kind iets wat volwassenen zijn kwijtgeraakt, maar wat in vroegere tijden wellicht bestond als een oorspronkelijke, poëtische kwaliteit. Het betreft hier de natuurlijke en onverbrekelijke eenheid van het talige, het muzikale en het ritmische.
J. G. Herder — wiens ideeën over volksliederen en balladen een grote inspiratiebron vormden voor de jonge Goethe — omschrijft deze “natuurlijke staat van poëzie” als: “Levendige gewaarwording, uitgedrukt in woorden en vergezeld van een volledige expressie door middel van gebaren.”
Bij het kiezen van teksten of liedjes voor kinderen is het daarom raadzaam te zoeken naar voorbeelden waarin het talige en het muzikale op natuurlijke wijze met elkaar verweven zijn. Kinderrijmpjes — in het bijzonder de oudere exemplaren — bezitten dit in de hoogste mate; daarin leeft zowel het creatieve taalgevoel als datgene wat Herder de “volledige expressie door middel van gebaren” noemt.

Bijvoorbeeld:
Klopfe, klopfe Ringelchen,
da gehn zwei arme Kinderchen,
gib ihnen was und laß sie gehn,
das Himmelreich wird offen stehn, 

“Klop, klop, ringetje, 
twee arme kindjes komen aan;
geef ze wat, laat ze gaan,
de hemelpoort zal wijd opengaan” – of:

Es regnet, es schneiet,
es weht ein kalter Wind,
es frieren alle Stäudelein
und alle kleinen Kind.

“Het regent, het sneeuwt,
een koude wind waait;
alle plantjes bevriezen,
en de kindjes ook.”

Het eerste versje neigt meer naar het lyrische en muzikale, terwijl het tweede rijmpje een ervaring beschrijft die geworteld is in medeklinkers – een wisselwerking met de omringende wereld.
Wat betreft de euritmische expressie van taal voor kinderen, geldt het advies van Rudolf Steiner: “Gebruik veel medeklinkers.”
Dit wijst opnieuw op de natuurlijke wijze waarop kinderen de krachten in hun omgeving in zich opnemen – krachten die het kind vormen en tegelijkertijd als vormgevende machten in de wereld werkzaam zijn.
Kinderen beleven groot plezier aan het voortbrengen van de ‘W’-klank – het waaien van de wind – of het sissen en fluiten van de ‘Fff’, vaak met zoveel overgave dat een gordijn kan gaan bewegen of een lamp begint te trillen. En wat een vreugde ontstaat er wanneer de euritmist doet alsof hij – bijna – door die kracht wordt omvergeblazen! Het is duidelijk dat de kleintjes deze gebaren niet slechts “uitvoeren”; ze leven erin. Ze hoeven alleen maar hun kleine armpjes op te tillen, want ze bevinden zich in een elementaire wereld waar de betekenis van wat wordt uitgesproken rechtstreeks voortkomt uit de klanken – uit de medeklinkers zelf. Deze wereld van scheppende taalbetekenis vormt en boetseert het kind, zeker wanneer het zich er met vreugdevolle, creatieve ijver aan overgeeft. Het kan een hoogtepunt van een euritmieles zijn wanneer de kinderen – misschien als reuzen die zware boomstammen voortrollen, of als dwergjes die op hun kleine rode rijdieren rondspringen – volop genieten van de klank van de letter ‘R’.

In eerste instantie zullen de kinderen willen meedoen – vaak nogal luidkeels – en dat moet je hen zeker niet verbieden. Met een beetje slimheid kan je echter uitnodigen tot een gebaar zonder dat daar geluid bij hoeft te worden gemaakt; denk bijvoorbeeld aan dit bekende liedje:

Johann, spann an,
zwei Katzen voran,
zwei Mauserin vorauf,
den Blocksberg hinauf!

“Johann, span het span maar in –
twee katten voorop,
twee muizenvangers erbij,
naar de Blocksberg trekken wij!”

Misschien komt Johann niet opdagen; dan roep je: “Johann!” Maar hij verschijnt nog steeds niet – roep nog eens… hij heeft het niet gehoord. Laten we het nu eens met onze armen proberen – kijk, daar is Johann, en de katten en muizenvangers schieten al vooruit.

Terwijl de kinderen zich enerzijds bezighouden met de medeklinkers, de taal en de vormgeving, vormt het muzikale element – ​​een wereld waarin de kleintjes zo natuurlijk en gelukkig vertoeven – de andere kant. Ritme – de eigenlijke hartslag van het leven – is in beide aanwezig. De meest oorspronkelijke vorm is het lied: het samen zingen met de kinderen. Wanneer de kinderen helemaal opgaan in het muzikale, hoef je hen niet apart te instrueren om specifieke geluiden te maken of armgebaren toe te maken.

Aan de kinderen is duidelijk te merken dat één en dezelfde persoon niet tegelijkertijd kan zingen en euritmische gebaren kan uitvoeren*; de kinderen worden moe en verliezen hun belangstelling – de dubbele belasting is voelbaar. Wel kan je tijdens het zingen een kleine kringdans vormen, of – in de eenvoudigste vorm – de kinderen langs “rechte en gebogen” lijnen laten bewegen. Een kort voorbeeld kan dit verduidelijken:

Rudolf Steiner GA 278/108
Niet vertaald

Schmied, Schmied, Schmied,
nimm dein Hämmerlein mit!

Smid, smid, smid,
breng je hamertje mee!

De smid staat in het midden van de kring; de kinderen lopen naar hem toe, maken een hamerende beweging en lopen dan weer terug. Daarna lopen ze in een kring rond, terwijl ze zingen:

Willst du mir mein Ross beschlagen,
mußt dein Hämmerlein mit dir tragen.

Wil je mijn paard beslaan,
dan moet je met je hamertje komen!

Zodra het liedje is afgelopen, kan je zeggen: “Laten we het de smid nu eens op een andere manier vertellen!” – waarna je, stilstaand en zonder melodie, activiteiten kan ondernemen die zich richten op de medeklinkers van de taal.

Het zingen kan worden ondersteund – of zelfs vervangen – door de klanken van een lier of fluit; zo kan je bijvoorbeeld dwergen uitbeelden die snel voortbewegen of huppelen, of zelfs de dwergenkoning die met een kroon op zijn hoofd door het bos trekt. Er zijn talloze variaties te bedenken, zeker wanneer je muzikale elementen integreert – en als het op de juiste wijze wordt aangepakt, zullen de kinderen zelf meedoen met het bedenken ervan!

Wat betreft de vraag welke melodieën geschikt zijn voor een jong kind, wil ik erop wijzen dat de meeste traditionele kinderliedjes een pentatonische structuur hebben, al worden lang niet altijd alle vijf de tonen gebruikt. Doorgaans bestaan ​​deze melodische patronen uit figuren van drie tonen. Er zijn vier specifieke drietonige figuren die steeds weer opduiken in kinderliedjes van over de hele wereld – of ze nu uit Hongarije, Duitsland of Zweden komen. Deze patronen bewegen zich binnen een middenregister – een kwart of een kwint – en het blijkt dat kinderen zich heel natuurlijk binnen dit bereik van een kwint (meestal van D tot A) bewegen.

Aan het einde van de les kan de kring worden opgeheven voor een levendig spel, zoals “De wolf en het duifje”. Omdat alle kinderen de rol van wolf, vos of reus willen spelen, ontstaat er een uitbundige, bijna dionysische sfeer. Zodra de rust is weergekeerd, kan je op de lier een kwint aanslaan – de “gouden klok” – en het gebaar van deze kwint laten doorklinken. Als de kinderen enthousiast raken, kan je zeggen: “Mijn klok is van zilver!” – wat anderen uitnodigt om met hun eigen klokken in te vallen – wit, groot of klein – totdat ze volledig zijn omhuld door de klank van kwinten. Dit interval, waarin de binnen- en buitenwereld in volmaakt evenwicht verkeren, brengt het ritmische proces van uitademen en inademen in een harmonieuze balans. Aan het slot van de les is het goed om met muziek of een liedje af te sluiten, zodat de ruimte waar de euritmie plaatsvond weer haar alledaagse karakter terugkrijgt.

Dit zijn slechts kleine suggesties, die op elk moment kunnen — en zelfs behoren te — worden aangevuld met andere soorten ervaringen. Het behoeft nauwelijks toelichting dat er sessies met kinderen zijn waarna je je rijkelijk beloond voelt; maar er zijn ook dagen waarop niets wil lukken — dagen die pijnlijk duidelijk maken hoeveel werk en leerproces er nog in het verschiet liggen. Het komt erop aan te leren van het directe moment, op een wijze die past bij de situatie, om zo steeds meer gestalte te geven aan het mensbeeld dat Rudolf Steiner ons door middel van zijn inzichten opnieuw heeft geschonken. Dit mensbeeld komt bovendien tot leven door het bezielde gebaar — de euritmie — en het zijn de kinderen die aan onze zorg zijn toevertrouwd, die ons dit kunnen leren.

.

‘Het kind danst’: inhoudsopgave

Rudolf Steiner over euritmie: alle artikelen

Euritmie: alle artikelen

Peuter en kleuter: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: peuter- en kleuterklas

.

3632-3422

.

.

.

.

 

 

VRIJESCHOOL – Euritmie in de kleuterklassen

.

Philia de Vries
.

Euritmie in de kleuterklassen

Als euritmiedocente geef ik alle klassen op school euritmieles.
Het komende jaar zal ik in de schoolkrant in een aantal artikelen toelichten, wat er zo bijzonder aan dit vak is.
Welke menskundige aspecten uit het leerplan worden hier in dit bewegingsvak geoefend en hoe ondersteunen die daarmee de processen van het kind in zijn ontwikkeling enerzijds en anderzijds ook in zijn leerproces bij de aangeboden leerstof en periode-inhoud?

In dit artikel ga ik jullie vertellen hoe dit in de kleuterklassen vorm krijgt en wat de euritmie in deze lessen voor de kleuters kan betekenen.
Een aantal ouders zijn hier al mee bekend door de open lessen die zij in eerdere jaren hebben kunnen bijwonen.

Het ophalen van de kinderen in de klassen en hoe we de les beginnen

De vier kleuterklassen bij ons op school hebben verdeeld op donderdag- of vrijdagochtend elk een half uur euritmieles.
Ik haal de kinderen op in de klassen, waar ze hun euritmieschoentjes meestal al aan hebben.
Soms zitten de kinderen klaar, soms zijn ze nog aan het knutselen.
We stemmen ons af en langzamerhand vormt zich een rij, waarbij voor drie klassen geldt, “met twee enthousiaste hulpjes voorop” die mij helpen de klapdeuren in de gang open te houden.
We zingen een lied dat bij het verhaal of seizoen hoort, terwijl we op weg gaan naar de zaal.
Meester Ward (onze pianist!) zit al in de zaal achter de piano en laat voorzichtig de begintoon horen, waarna we die overnemen en naar goede gewoonte, al vrolijk huppelend (en met onze armen in een geopend gebaar) de zaal binnen komen. Soms blijft er een nieuwe of wat zieke kleuter bedremmeld staan en wacht op zijn of haar juffie om aan te sluiten.
Al zingend vormen we onze kring, waarna achtereenvolgens de “zon”, meester Ward, de juffen en alle kinderen met onze voeten en armen worden begroet. Soms verstild ons lied tot een steeds kleiner wordende beweging, zoals bijvoorbeeld een klein klokje dat naast ons oor klingelt.

Vast ritueel in de lessen zijn drie stijgende kwinten aan het begin van het verhaal en drie dalende aan het einde.
Rudolf Steiner gaf drie aanwijzingen voor de kleutereuritmie waaronder deze kwint.
De kwint (dit is het interval van grondtoon naar de 5e toon erboven of eronder), zou voor het kind als een omhulling zijn tussen zijn eigen sfeer en die daarbuiten.
Het kwintgebaar bij de kleuters ziet er als volgt uit: De handen openen zich naar boven en eindigen als een open O rondom het hoofd. Wij noemen dit “de zon die gaat opkomen”!
Zelf ben ik deze gebaren steeds meer gaan beleven als het openen van een sfeer, waarin het verhaal kan klinken en ook weer afgesloten wordt. Het zien van al die armpjes die vol aandacht dit mee vormen, is vaak een wondermooi en ontroerend moment.
Terwijl wij dat doen, probeer ik ook om hen heen dat gebaar te leggen, zodat ze omhuld zijn in het meebewegen daarna: het gezamenlijk bewegen wordt dan welhaast tot één bewegingsgebaar.

Ieder kind zijn eigen weg

De kleuter beweegt nog sterk vanuit de nabootsing, zijn wil is daarop gericht.
Er zijn kinderen waarbij dat heel vanzelfsprekend is en voor anderen weer totaal niet. Ook vraagt het geheel een concentratieboog in het volgen van het verhaal en het meebewegen daarbij. Ieder kind stapt daar dan ook op zijn manier in. Voor het ene kind is alles wat we doen vanaf de eerste minuut vanzelfsprekend en stroomt met de gebaren en bewegingsoefeningen vol mee, voor de ander is de
kracht die ervan uitgaat te overdonderend en kijken ze eerst toe! Maar er zijn ook kinderen die lange tijd “innerlijk meebewegen” en daarbij gewoon meelopen in de stroom.
Het gaat erom dat het kind zich stukje bij beetje thuis gaat voelen in zijn eigen levens- en bewegingselement, ieder op zijn manier!
Daar gebeuren soms echt wonderen: Het ene kind sluit ineens met zijn armen bij een gebaar aan van wat hij vanuit zijn omgeving waarneemt, het andere kind begint ineens mee te huppen en vandaar uit mee te bewegen.
Er zijn ook kleuters die zo wegdromen in het verhaal, dat ze af en toe aangespoord moeten worden, door ze uit te nodigen mee te helpen bij een beweging. Anderen hebben last van te veel beweging en moeten eerst tot rust komen in de stroom.

Het moment waar het kind geheel instapt in de stroom en vol erbij is, is veelal een moment van gezamenlijke waarneming tussen de juffies. Na het verhaal zeggen we als juffies dan voorzichtig – zonder direct de naam te noemen- dat er vandaag weer een kindje was dat “getoverd” heeft. Het betreffende kind weet dit meestal zelf ook; alsof er iets “wakker geworden” is!
Dit ogenblik als juffen mee te maken is elke keer weer adembenemend mooi!

Door de euritmie leren omgaan met je eigen levenskrachten

In de eerste zeven jaar (na de geboorte) bouwt het kind zijn erfelijk lichaam om tot zijn eigen huis, tot in de organen toe!
Euritmie werkt op en met de levenskrachten van de mens. Met de gebaren en
bewegingen boetseert hij niet alleen de beeld-, klank- en ritme-wetmatigheden van de gesproken tekst of laat zich dragen door muzikale motieven, maar de gehele mens ademt a.h.w. mee.
Door het meevormen van de klankgebaren, boetseert het kind mee aan zijn eigen levenskrachten en ….(hierop duidde R. Steiner), kan het kind zijn eigen organen “doorlichten”.
Rudolf Steiner geeft aan dat de innerlijke souplesse in de kinderjaren hierdoor gevormd, het kind kan helpen in zijn verdere leven, zijn levensimpulsen door zijn lichaam – als instrument van zijn vermogens – beter te realiseren.
Tevens is belangrijk in de kleuterjaren, dat in alle processen van innerlijke groei, fantasie en  strekking van de romp en ledematen -naarmate het kind schoolrijp wordt- een zekere harmonie ontstaat. Voelt het kind zich thuis in zijn lichaam, kan het het gaan bewonen?
R. Steiner geeft aan dat rond de schoolrijpheid, de omvormingsprocessen van het eigen lichaam afgerond worden, waarbij meestal de tandenwisseling deze periode inluidt: Dezelfde levenskrachten zullen vanaf de basisschool voortaan ingezet gaan worden in de leerprocessen: Zo wordt op een ander niveau het opnemen van de wereld, omzetten en eigen maken, voortgezet!
Pedagogisch gezien werk je dus met de kinderen niet zomaar aan een verhaaltje, maar kijk je naar de klanken, gebaren of bewegingen, die vanuit het beeld passend, het kind gezond maken, d.w.z. kan het aansluiten bij zijn eigen levensstroom? Hoe help je het kind daarbij, dat het zich geplaatst voelt tussen waar zijn oorsprong ligt (het sterrenland) en zijn komst op aarde, waar we
“aan het werk gaan”.

De klankgebaren en -bewegingen in de euritmie zijn hierbij een hulp.
Elke klank heeft zijn kwaliteit: Hoe verschillend is een A t.o.v. een E.
In de euritmie is het A-gebaar openend, in de E kruisen de armen dit gebaar en komt dat wat zo geopend tegemoet getreden was, tot bewustzijn; de I wil zich daar weer uit oprichten, de O alles omvatten en de U brengt samen, enigszins streng, maar ook met warmte.

De medeklinkers zijn daarnaast meer vormend: De B omhult, “vormt voor het kind zijn huis”, zegt R.Steiner bijvoorbeeld.
Hoe verschillend kan je de B met het woord boom, berg, bos enzovoort vormen en verbinden!
De M tast, de D duidt, maar laat het tastende gebaar ergens heen ook
aankomen. L wil in beweging zijn, R wil rollen, de K, de T….
De klanken vertellen een verhaal op zich en het kind leert zich in deze kwaliteiten bewegen. Ze stimuleren zijn taal gevoel, in plasticiteit, maar ook in ordening en al bewegend (doende), maakt het kind zich dit met zijn wil, gevoel en waarneming eigen.
Euritmie is in feite boetseren in de lucht!
De taal om en door ons heen leren bewegen, maakt ook dat we groter of meer zijn dan een skelet met botjes, spieren, hersenen en allerlei mechanische processen. Die processen worden door onze levenskrachten doordrongen, en de euritmie kan helpen dat we daardoor in innerlijke harmonie komen met ons zelf
en onze processen.
Voor het kleine kind is het levensplezier en de warmte van de omgeving in de vorm van liefde en geborgenheid en een verzorgde omgeving voorwaarde zich met zijn omgeving te verbinden, het zet hem aan tot bewegen en wil om het te leren kennen. Bij de kleuter, ontstaan voor het eerst innerlijke beelden, die door fantasie groter, kleiner, veranderlijk in vorm gekleurd worden. Het concrete aan
vormen en gebeuren om het kind heen verinnerlijkt zich in een enorme beeldenrijkdom, die het met eenvoudige middelen uitbouwt door al spelende deze verder te ontwikkelen. Het oefent hiermee zowel zijn fysieke grenzen, als die aan zijn denken ontwikkelende fantasie.
Met de euritmie, zetten we deze processen voort en stimuleren het kind in zijn bewegings- en levensgevoel. Hierdoor ontstaat er een innerlijk evenwicht dat hem sterk maakt.

Kan het straks die levensenergie als het schoolrijp is inzetten in zijn leerprocessen? Dit onderzoeken, aftasten van het kleine kind, helpen hem de brug te slaan tussen zijn eigen innerlijk zijn en de wereld waarin het leeft!
Van de volwassene vraagt dit vooralsnog, om een wereld om hem heen te creëren, die veiligheid biedt tot nabootsen. Vreugde en plezier en hier en daar wat ernst, zijn de benodigde “kruiden” daarbij.

Het ge-euritmiseerde verhaal

Zo zijn ook de verhaaltjes op gebouwd die we doen met de kleuters. Plezier aan de bewegingen en de tekst staan voorop. Spreken de beelden en de daarbij gevormde klanken de fantasie aan van het kind, kan het zich daarin bewegen?
In de 1e klas worden de bewogen klanken tot klankletter en komt de geschreven taal tot leven en het bewogen ritmegevoel richt zich op het rekenen.
De structuur van het “bewogen verhaal” is zo opgebouwd, dat er steeds een “eilandje” is waarin een beeld of handeling wordt verteld met de klankgebaren, dan bewegen we ons langs de kring met een toepasselijke beweging zoals, huppelen, springen, sluipen enz. naar het volgende beeld.
Ook het ademen van de kring in het naar elkaar toegaan en weer wijder worden van de kring gaf R. Steiner aan als belangrijk element voor de kleuters en voor de euritmie in het algemeen als oefening.
Mooie gebaren wisselen af met grapjes, zoals bij het verhaal van Hansje Stoffel, een sprong met A van Hansje en een T op het hoofd bij Stoffel.. Hier zijn de kleuters soms vaardiger dan je denkt! Ze gieren het soms uit van de pret en het helpt ze tevens “wakker” te worden, want voor je het weet is zo’n moment al voorbij. Zulke gebaren te herhalen is dan behalve leuk, zinvol tegelijk!
Een sprookje is een beeld, maar samen een sprookje of verhaal opbouwen of uitbouwen heeft zijn eigen kwaliteit.
Zo hebben we Olle’s skitocht of Repelsteeltje steeds verder uitgebouwd en konden zelfs de jongere kinderen goed mee komen en een half uur meebewegen, door de boeiende bewegingsafwisseling!

Repeterende verhalen (zoals bakersprookjes), zijn ook heerlijk!
Het verhaal wordt afgesloten met de zon die ondergaat, de maan aan de hemel, en de sterren, waarvan bijvoorbeeld een sterretje bij ons hartje naar binnen gaat, gevolgd door de drie kwinten.

Het uit laten klinken van het verhaal d.m.v. spel en het afsluiten van de les

R. Steiner gaf bij voorstellingen aan dat na een ernstig deel voor de pauze, een meer humoresk gedeelte, gezond zou werken op de toeschouwer.
Dat idee heb ik ook bij de kleuters.
Na onze afsluitende kwinten gaan we zitten.
En met de muziek verdiepen we nog eens een aspect uit het verhaal, hoe loopt de slak, hoe danst de trol. Hier kan het verhaal “uitklinken” en verinnerlijkt worden. Als het dan tot rust is gekomen pakken we onze handen vast en verlaten al zingend in optocht de zaal terug naar de klas.

Alleen de kleuterklas die dicht bij de zaal zit, heeft de kunst afgekeken van de onderbouwklassen.
Ooit sloot ik af met de nu 5e klas. Bij het handen geven, sprongen ze ineens! Vanaf die dag zit ik er bij de kleuterklas bij de zaal aan vast, dat de kinderen springend de zaal verlaten! Op zich een prachtig gegeven, hoe licht kan je jezelf maken en tevens ook weer goed landen!

De euritmie als leermiddel en het kind als inspiratiebron voor de lesvorm en inhoud

Euritmie wordt ook wel eens “zielengymnastiek” genoemd.
De gebaren en bewegingen die we met de kinderen doen zijn een hulpmiddel om de bewegingsvaardigheden ook innerlijk te doordringen, tot innerlijke vaardigheden. We willen voor de kleuter een harmonie creëren, waarin het kind zich een met de wereld en zich zelf ervaart.
Het steeds weer vinden van balans blijft in ieders leven een proces dat bij ontwikkeling hoort.
Voor de kleuter geldt, dat het zich straks gaat openen voor andere leerprocessen. Hoe meer het het kind gelukt is om zijn gestalte goed om te vormen tot zijn eigen huis, hoe beter het de nieuwe leerprocessen aan kan gaan. Het heeft a.h.w. zijn aandacht vrij om dit op te nemen en eigen te maken. Ieder kind gaat daarin geheel zijn eigen proces.
Voor de gehele vrijeschoolpedagogiek geldt in principe, dat de kinderen zelf de inspiratiebron zijn bij hoe we de leerstof aanbieden. Ik luister wat nodig is en zet dat om naar mijn vermogens, de kinderen pakken op wat voor hen wezenlijk is. Zo is elk verhaal dan ook elke keer weer een beetje anders in de klanken en uitvoering. Samen met de pianist wordt door mij en in onze samenwerking,
telkens weer naar de ideale vorm gezocht. Juist dit samen “scheppen” aan het verhaal in het doen met de kinderen, is de voorwaarde voor levende pedagogiek! De euritmie als kunst om dit te beoefenen is een prachtig middel: In gezamenlijkheid breng je iets tot stand, waardoor de inhoud en vorm even samen komen. Het is als een schaal, waarin op zulke momenten a.h.w. een gouden glans opgevangen wordt!
Deze “rijkdom” kan je niet zien, maar wel ervaren.

.
Euritmie: alle artikelen

Peuter en kleuter: alle artikelen

Opvoedingsvragen: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: alle beelden

.

3365-3164

.

.

.

.

VRIJESCHOOL – Euritmie in de kleuterklas

.

Andreas Deibele, Erziehungskunst. Frühe Kindheit, herfst 2016
.

KLEUTEREURITMIE: PLEZIER BIJ HET NABOOTSEN

.
Iedere dinsdag komt juf Fischer naar onze kleutergroepen toe en doet met wel bijna honderd kinderen euritmie.
Maar eerst doen de kinderen hun euritmiejakje en hun euritmieschoentjes aan.
Zittend in de kring wachten ze op haar.
Maar ze komt niet alleen! Puck, Pitt en Puckeltje komen ook mee. Dat zijn dwergen en goede vrienden van juf Fischer. Ze zijn er niet altijd allemaal bij. Maar er valt altijd wel iets van hun belevenissen en avonturen te vertellen.

Met steeds hetzelfde liedje dat we met elkaar zingen gaan we naar het euritmielokaal en vormen een kring – de zon. In de versjes die volgen worden zon en aarde gegroet en de handen en de voeten, de benen worden wakker gemaakt.
Er wordt een huis ‘gebouwd’. In versjes worden kleine verhaaltjes verteld en vergezeld van grote en kleine bewegingen. Het jonge haasje huppelt sneller dan het oude; het reetje komt aangesprongen; het hert schrijdt waardig verder; de beer stapt zwaar en plomp en de slak heeft veeeeeeel tijd nodig!

De woorden van juf Fischer worden op bepaalde plaatsen door verschillende instrumenten muzikaal begeleid: door de xylofoon, het klokkenspel en de lier.
Er zijn verhaaltjes die elke week verteld worden en verhalen die bij het jaargetijde passen en elke vier weken veranderen. Er is voor alle kinderen veel te doen; en er zijn speciale opdrachten voor de ‘schoolkinderen’.
Op het laatst doen we alle ‘deuren en ramen’ dicht en boven elk kind straalt een ster die in het hart wordt meegenomen.
Voor de kinderen die jarig zijn is er een extra ‘jarigenster’.

Dan leidt juf Fischer de kinderen en de kleuterjuffen weer uit de kring en nadat er afscheid genomen is, ook van de dwergen natuurlijk, gaat juf Fischer weer weg.

Waar gaat het om?

Euritmie met kleine kinderen begon met de woorden van Rudolf Steiner: ‘Wanneer je met kleine kinderen onder de zeven, euritmie doet, dan krijgen ze een Ik-kracht die de school, maar ook hun levenslot hen niet kan geven.’
Deze woorden waren aan Nora von Baditz gericht die daarop met ‘elementaire’ euritmie voor kleine kinderen begon. Dat was in 1919. Ze begon met vijftien kinderen, maar al gauw waren het er tachtig in een les bij elkaar.

Zij had een paar kernpunten:

*Wie euritmie geeft moet vóór het lesuur – euritmie duurt 20 tot 30 minuten – alle zorg aan kant zetten die bij het persoonlijke leven hoort.
*De lessen moeten vrolijk zijn en plezier oproepen.
*Je hoeft van de kinderen geen prestaties te verlangen of ze te verbeteren. De kinderen hoeven alleen maar met plezier in de euritmieles te zijn.
*Kleine kinderen kunnen nog niet echt tellen. Daarom kan je niet ‘kort-kort-lang’ doen, maar alleen ‘kort’ of  ‘lang’. De ‘langen’ worden grote reuzen die machtig en langzaam verder lopen en de ‘korten’ kleine kabouters die levendig rondlopen.
*De kinderen hoeven niets, laat alleen de nabootsing werken – het liefdevol nadoen van de bewegingen door het plezier.
*Bij de arbeidspelletjes wordt de dynamiek van het werk door ritme en klank voorgesteld, zoals bijv. bij de schoenmaker die kleine spijkers in de schoenzool slaat of het snijden van een tak met denkbeeldige kleine en grote messen of het beschilderen van paaseieren met verschillende kleuren.
*Zonder dat de kleintjes de klanken benoemen, doen ze nabootsend de activiteiten mee.
‘Net zo min als je deze jaren met schrijven en lezen bezig bent, net zo min laat je de kinderen met hun hoofd de klanken, de tonen begrijpen, maar je doet ze gewoon, leeft ze voor en laat ze gedragen zijn door het oerelement van het ritme’, geeft Nora von Baditz aan.
*Het ‘zielenvoedsel’ van de sprookjes en de activiteit van de arbeidsbewegingen die met de aarde verbonden zijn, zijn voor de kinderen onder de zeven een bijzonder ontwikkelingsproces. Daarbij komt vaak de kwint voor.
*In de beleving van de kwintstemming worden we gewaar dat de mens binnen een goddelijke wereldorde leeft’, zei Rudolf Steiner.

Als begeleider met muziek kan ik de kinderen goed waarnemen. Euritmie helpt in deze ontwikkelingsfase het kind goed ‘in zijn lijf’ te komen. De etherkrachten (de levenskrachten) bouwen aan het lichaam en de ontwikkeling daarvan. Steeds weer houden kinderen midden in het bezig zijn op om bijv. naar hun vingers te kijken, als ontdekten ze die voor de eerste keer om meteen daarna weer op te gaan in de euritmie. Dat zijn prachtige ogenblikken.

Maar ook voor het sociale samenleven kan de euritmiste behulpzaam zijn.

Toen op een dag juf Fischer met de kinderen het euritmielokaal binnenkwam, waren ze zo druk dat het niet mogelijk was om in een kring te beginnen. Toen zei juf Fischer rustig en vriendelijk: ‘Wat heerst er hier een onweersstemming. We moeten het eerst maar eens flink laten donderen!’ En ze stampte met haar voeten stevig op de grond. Ik hamerde op de xylofoon en de kinderen stampten geestdriftig mee. Een reuzenspectakel!
Maar toen hield het onweren op, het begon te hagelen, te regenen, te druppelen en toen…kwam de zon weer tevoorschijn.
Alle kinderen weer in de kring. Allemaal weer tot zichzelf gekomen, met hun armen de zon uitbeeldend.

.
Nora von Baditz, Anregungen für den Eurythmie-Unterricht,
In »Kind tanzt«, Studienmaterial der Internationalen
Vereinigung der Waldorfkindergärten, Heft 10

Rudolf Steiner:  over euritmie

Peuters en kleuters: alle artikelen

Vrijechool in beeld: alle beelden

.

2253-2116

.

.

.

.