.
Zie ‘het woord vooraf‘
Bij de gegeven antwoorden is in het Duits telkens de naam van Steiner gegeven.
Ik heb dat niet gedaan, zolang er geen verwarring kan ontstaan.
De voetnoten die in de uitgave op aparte bladzijden staan, v.a. blz. 300, heb ik direct bij het verwijzende woord toegevoegd.
In deze vergadering gaat het over:
Leerboeken zijn (in die tijd, en nu?) niet best. Maar je kan ze beter maken door de manier waarop je ze gebruikt <1>
Huiswerk <2>
10e klas kunstgeschiedenis <3>
Wiskunde 9e, 10e klas <4>
RUDOLF STEINER
.
Konferenzen mit den Lehrern der Freien Waldorfschule in Stuttgart
1919 bis 1924
Zweiter Band
Das dritte und vierte Schuljahr
Vergaderingen met de leerkrachten van de vrije Waldorfschool in Stuttgart
Band 2
Het derde en vierde schooljaar
Van de vergaderingen die de leerkrachten van de eerste vrijeschool in Stuttgart hielden, zijn verslagen bewaard gebleven van díe vergaderingen waarbij Rudolf Steiner aanwezig was.
Konferenz vom Sonntag 21. Sept 1921, 17 Uhr
Vergadering van zondag 21 sept. 1921, 20u
Blz. 37
Dr. Steiner: Die Schule beginnt am 13. Es wäre notwendig, daß wir uns zuallererst, nachdem jetzt die Zahl der Lehrkräfte vermehrt ist, noch einmal über den Schulplan beraten. Nun, gehen wir die Klassen durch. Haben Sie einen Lehrplan hier? Danach können wir uns richten.
Es wird definitiv festgestellt, wer in jeder Klasse den Hauptunterricht geben
soll.
De school begint op de 13e. Nu het aantal docenten is toegenomen, is het noodzakelijk dat we nog eens overleggen over het lesrooster. Laten we de klassen eens langslopen. Heb je hier een leerplan? Dat kunnen we als leidraad gebruiken. We moeten definitief vaststellen wie in elke klas het hoofdonderwijs gaat verzorgen.
Dr. Steiner: Nun würde zuerst die Wiedererrichtung der Hilfsklasse in Betracht kommen. Die ist notwendig. Es fragt sich nur, wer sie übernimmt. Ich wäre sehr froh, Dr. Schubert, wenn Sie diese Hilfsklasse übernehmen würden. Glauben Sie nicht, daß Sie sterben werden, wenn Sie Ihre alte Klasse nicht mehr haben?
Ten eerste moeten we overwegen om de hulpklas opnieuw in te voeren. Dat is noodzakelijk. De vraag is alleen: wie gaat dat doen? Het zou me zeer verheugen, Dr. Schubert, als u de leiding over deze klas op u zou willen nemen. U zal toch niet meteen doodgaan alleen omdat u de oude klas niet meer hebt?
Dr. Schubert: Habe ich es schlecht gemacht?
Heb ik mijn werk dan zo slecht gedaan?
Dr. Steiner: Nein, die Kinder sind sehr angeregt worden. — Dann würde ich meinen, daß Dr. Kolisko eintritt für Dr. Schubert mit Geschichte in den drei obersten Klassen.
Nee, de kinderen werden juist enorm gestimuleerd. — Verder stel ik voor dat Dr. Kolisko de taak van Dr. Schubert overneemt en geschiedenis gaat geven in de drie hoogste klassen.
Ich würde es gerne haben, wenn Dr. Schwebsch in den letzten drei Klassen (8., 9., 10.) eine Art ästhetischen Unterricht, Kunstunterricht, geben würde, so daß zu den bisherigen drei Lehrern für den Hauptunterricht in den oberen Klassen Dr. Schwebsch käme, der da Ästhetik unterrichten würde. Wir haben es zum Teil besprochen. Das würde nicht fortlaufend sein. Das würde ein Unterricht sein, der sich hineingliedert durch einige Wochen. Sie würden sich abwechseln, zu viert.
Ik zou graag willen dat dr. Schwebsch een vorm van esthetisch onderwijs – kunstonderwijs – verzorgt voor de laatste drie klassen (de 8e, 9e en 10e klas). Dit zou betekenen dat dr. Schwebsch zich bij de drie docenten voegt die momenteel de hoofdonderwijslessen in de bovenbouw verzorgen, om daar esthetica te doceren. We hebben dit al enigszins besproken. Het zou geen doorlopende cursus voor het hele jaar zijn, maar veeleer een onderdeel van het curriculum dat gedurende een aantal weken wordt aangeboden. De vier docenten zouden elkaar hierin afwisselen.
X.: Das hätte zur Folge, daß einer von uns eine Zeitlang frei wäre.
X: Dat zou betekenen dat een van ons tijdelijk vrij zou zijn.
Dr. Steiner: Das macht nichts. Für die oberen Klassen ist das eine
Notwendigkeit.
Jetzt müssen wir die Sprachen durchnehmen.
Es wird über die Verteilung des neusprachlichen Unterrichts gesprochen.
Dat doet er niet toe. Voor de bovenbouw is dit een noodzaak. Laten we nu kijken naar het talenonderwijs.
(Er volgt een discussie over de verdeling van het onderwijs in moderne talen.)
Dr. Steiner: Im Lateinischen und Griechischen sollte Dr. Schubert die jüngeren Kinder übernehmen. Dann würde ich Fräulein Dr. Röschl bitten, den übrigen lateinischen und griechischen Unterricht zu besorgen. Wie wir ihn besorgen, darüber will ich noch reden.
Wat Latijn en Grieks betreft, zou dr. Schubert de jongere leerlingen onder zijn hoede moeten nemen. Ik wil dr. Röschl vervolgens vragen om het overige onderwijs in Latijn en Grieks op zich te nemen. De precieze invulling daarvan bespreek ik later nog.
X.: Ist es nicht erwünscht, daß man die Schüler für Lateinisch und Griechisch
den Klassen entsprechend zusammennimmt?
X: Zou het niet beter zijn om de leerlingen voor Latijn en Grieks in te delen op basis van hun respectievelijke leerjaar?
Dr. Steiner: Bei dem Kuddelmuddel kann das nur nach und nach erzielt werden. Wir können anstreben, daß wir bis zum 16., 17. Jahr eine Gleichmäßigkeit erreichen. Wir wollen das morgen um Zwei besprechen. Die im Lateinunterricht entlasteten Lehrer könnten in der Lehrerbibliothek helfen.
Es war heute die Rede davon, daß man einen Bibliothekar anstellen will, was ich für einen Wahnsinn halte. Wenn Sie sich damit beschäftigen, dann können Sie mit der ganzen Bibliothek fertig werden. Ich halte es für einen Wahnsinn. Das Ganze halte ich im Handumdrehen so in Ordnung, daß nichts vorkommt, in drei Stunden in der Woche.
Wir müssen trachten, ein wenig zu sparen in diesen Zeitläuften. Ich denke mir, das Lehrerkollegium tut gut daran, sich der Sache zu widmen. Wir können nicht eine solche Sache machen, einen Bibliothekar anzustellen, der mindestens ein Haus mit vielen Stockwerken haben müßte. Hier ist die Rede von einem phantasievollen Gebilde.
Ein Mensch wie der Dr. R., der würde 30 000 Mark kosten. Diese 30 000 Mark können Sie ersparen, wenn Sie Ihre Freistunden auf die Schnackerlbibliothek verwenden. Ich denke, daß es so am besten gehen wird; es handelt sich um das Rationelle.
Gezien deze verwarrende toestand kan de situatie slechts geleidelijk worden rechtgezet. We moeten ernaar streven om tegen de tijd dat de leerlingen 16 of 17 jaar oud zijn, een consistent niveau hebben bereikt. Laten we dit morgen om twee uur bespreken. Docenten die niet langer Latijn hoeven te doceren, zouden kunnen helpen in de docentenbibliotheek. Vandaag werd er gesproken over het aanstellen van een bibliothecaris – een idee dat ik pure waanzin vind. Als u zich inzet voor deze taak, kan u de bibliotheek prima zelf beheren. Ik herhaal: het is waanzin. Ik zou de hele boel in een handomdraai perfect op orde kunnen brengen – daarvoor is slechts drie uur per week nodig. In deze tijd moeten we streven naar zuinigheid. Ik denk dat het docentencorps er goed aan zou doen om dit op zich te nemen. We kunnen ons een dergelijke onderneming – het aanstellen van een bibliothecaris, waarvoor in feite een gebouw van meerdere verdiepingen nodig zou zijn om de collectie te huisvesten – simpelweg niet veroorloven. Het is niets meer dan een luchtkasteel. Iemand als dr. R. zou bijvoorbeeld 30.000 mark kosten. Die 30.000 mark kan u besparen door uw eigen vrije uren aan de bibliotheek te besteden. Ik geloof dat dit de beste aanpak is; het is simpelweg de meest rationele handelwijze.
Blz. 39
Vom 26. September bis zum 10. Oktober soll in Dornach der Theologenkurs stattfinden. Hahn, Uehli, Ruhtenberg, Mirbach werden hinfahren. Da müßte der freie Religionsunterricht ausfallen. Es müßte dafür eine andere Stunde gegeben werden. Es wäre zum Beispiel interessant, wenn Dr. Schwebsch frei wäre zu dieser Zeit, wenn er irgend etwas für dieses Alter angemessenes Geschichtliches oder Kunstgeschichtliches einfügen könnte. Es kann auch etwas anderes sein.
Ich würde nun bitten, die Dinge vorzubringen, die sich ergeben haben.
De theologiecursus staat gepland van 26 september tot 10 oktober in Dornach. Hahn, Uehli, Ruhtenberg en Mirbach zullen daarbij aanwezig zijn. Dit betekent dat de les in vrij godsdienstonderwijs moet komen te vervallen; er zal in de plaats daarvan een andere les moeten worden gegeven. Het zou bijvoorbeeld interessant kunnen zijn – mits dr. Schwebsch op dat moment beschikbaar is – als hij een onderwerp uit de geschiedenis of kunstgeschiedenis zou behandelen dat aansluit bij deze leeftijdsgroep. Of wellicht iets heel anders.
Ik wil u nu uitnodigen om eventuele punten in te brengen die bij u zijn opgekomen.
X.: Was für Lektüre könnte ich in der 7. Klasse einführen?
X.: Wat voor soort leesstof zou ik kunnen aanbieden voor de zevende klas?
Dr. Steiner: Wir können auf ein paar Neueingetretene nicht Rücksicht nehmen und deshalb die ganze Klasse zurückhalten. Diese weniger Fortgeschrittenen sind alles solche, die nicht ,,Christmas Carol” lesen können.
We kunnen niet de hele klas ophouden alleen om rekening te houden met een paar leerlingen die onlangs zijn ingestroomd. Deze minder vergevorderde leerlingen zijn namelijk niet in staat om “A Christmas Carol” te lezen.
Einer der neuen Lehrer: Dickens halte ich für viel zu schwer für diese Stufe.
Ob wir nicht im Sprachunterricht irgendein Lehrbuch einführen?
Een van de nieuwe docenten: Ik denk dat Dickens veel te moeilijk is voor dit niveau.
Zouden we misschien een leerboek voor taalonderwijs kunnen introduceren?
Dr. Steiner: Ich habe nichts dagegen, ein Lehrbuch einzuführen; die
Lehrbücher sind alle sehr schlecht. Die Klasse hat kein gemeinsames Band, das sie verbindet. Suchen Sie ein Lehrbuch und zeigen Sie es mir, wenn ich zurückkomme.
Die Sache mit Dickens — ich kann nicht zugeben, daß es so ist. In der 7. Klasse kann man ihn schon lesen. Sie können auch selbst eine
zusammenhängende Prosa auswählen; es ist nur beispielsweise angeführt gewesen. Es gibt einige ganz nette Schulausgaben für unsere Schulen. Es müßten natürlich in irgendeinem Lebensalter Proben gelesen werden.
Ik heb er geen bezwaar tegen om een leerboek in te voeren; de huidige leerboeken zijn stuk voor stuk erg slecht. Het ontbreekt de lessen aan een rode draad die het geheel met elkaar verbindt. Zoek een leerboek uit en laat het me zien zodra ik terug ben. Wat betreft Dickens: ik kan me niet in dat oordeel vinden. Hij kan beslist al in de zevende klas worden gelezen. Het staat u bovendien vrij om zelf een samenhangende prozatekst te kiezen; mijn suggestie was slechts een voorbeeld. Er zijn voor onze scholen best behoorlijke schooluitgaven verkrijgbaar. Natuurlijk moeten leerlingen in een bepaalde fase van hun ontwikkeling ook fragmenten lezen.
X.. In der äußeren Schule fangen wir den Dickens in der 10. Klasse an.
X.: In het reguliere onderwijs beginnen we pas in de tiende klas met het lezen van Dickens.
Dr. Steiner: Suchen Sie Proben, von denen Sie das Gefühl haben, daß Sie am besten zurecht kommen.
Kies fragmenten waar u zelf prettig mee kunt werken.
X.: Ich wäre dankbar, wenn Herr Doktor etwas sagen würde über Rhythmik und Verslehre.
X.: Ik zou het op prijs stellen als u iets zou kunnen zeggen over ritme en versleer.
Dr. Steiner: Es ist schwierig, über einzelne Unterrichtsgegenstände einen Kurs abzuhalten. Wieso finden Sie nichts Vernünftiges?
Het is lastig om een cursus te geven die zich op afzonderlijke vakonderdelen richt. Waarom kunt u zelf niets geschikts vinden?
X.; Das kann ich nicht konkretisieren.
X.: Ik kan niet precies aangeven waarom.
Dr. Steiner: Die Aufgabe ist die, daß die Kinder die Versmaße und
Het is de bedoeling dat de kinderen vertrouwd raken met versmaten
Blz. 40
Reimarten kennenlernen, daß Sie sie erst einmal kennenlernen. Die einzelnen Versmaße müssen aus dem Zusammenklang von Pulsschlag und Atmungsrhythmus begriffen werden. Das ist die Aufgabe. Daß Sie da nichts finden, das kann ich nicht zugeben. Es ist da nicht einzuwenden, daß die Bücher schlecht sind. Man macht sie halt gut, indem man sie verwendet.
en rijmvormen – simpelweg om ze te leren kennen. De verschillende versmaten moeten worden begrepen vanuit het samenspel tussen de hartslag en het ademhalingsritme. Dat is de opgave. Ik kan de bewering dat daar niets in te vinden zou zijn, niet accepteren. Het is geen geldig tegenargument om te zeggen dat de boeken slecht zijn; <1> je maakt ze juist goed door de manier waarop je ze gebruikt. <1>
X.: Ich wollte eine Frage stellen bezüglich des Unterrichts in der Algebra. Mir scheint es doch so, daß es gut wäre, wenn man den Schülern Hausaufgaben
gäbe. Hier tritt es besonders deutlich hervor, daß die Kinder zuhause etwas rechnen sollten.
X.: Ik zou graag een vraag willen stellen over het onderwijs in de algebra. Het lijkt mij zinvol om huiswerk op te geven – zeker bij dit vak is het duidelijk dat de kinderen thuis wat moeten rekenen.
Dr. Steiner: Wir müssen die Dinge in den Vordergrund stellen, die sich aus einer gesunden Pädagogik ergeben. Ein Hauptgrundsatz ist der, daß wir sicher sind, daß sie die Hausaufgaben machen, daß wir niemals es erleben, daß die Kinder sie nicht machen. Das Aufgabenstellen dürfte in keiner anderen Weise geschehen, als daß man weiß, die Kinder bringen aus einem gewissen Eifer die Aufgaben gelöst. Es müßte lebendiges Leben hineinkommen; es müßte so gemacht werden, daß die Aktivität erregt wird, daß nicht die innere Haltung der Kinder gelähmt wird. Zum Beispiel müßte es so gemacht werden, daß Sie, wenn Sie einen Stoff durchgenommen haben, etwa aus diesem Stoff hervorgehende Aufgaben so aufschreiben, daß Sie sagen:
<2> We moeten voorrang geven aan elementen die voortkomen uit een verantwoorde pedagogie. Een basisprincipe is dat we er zeker van moeten zijn dat de kinderen hun huiswerk ook daadwerkelijk maken; we mogen nooit in een situatie terechtkomen waarin ze dat niet doen. Opdrachten moeten alleen worden gegeven wanneer je erop kunt vertrouwen dat de kinderen ze met een zekere gretigheid zullen aanpakken om tot een oplossing te komen. Er moet sprake zijn van een levendige dynamiek; de aanpak moet aanzetten tot activiteit, in plaats van de innerlijke gesteldheid van de kinderen te verlammen. Wanneer je bijvoorbeeld een bepaald onderwerp hebt behandeld, zou je oefeningen kunnen formuleren die op die stof zijn gebaseerd – en deze op zo’n manier presenteren dat je zegt:
Morgen werde ich die folgenden Rechnungsoperationen behandeln —, und jetzt warten, ob die Kinder sich herbeilassen, diese Operation zuhause vorzubereiten. Einige werden sich finden, und andere werden dadurch den Eifer bekommen, das auch zu machen. Die Kinder sollen dazu veranlaßt werden, das, was sie für die Schule machen sollen, so zu machen, daß sie das selbst wollen. Es müßte aus dem Wollen der Kinder selbst herauskommen, daß sie von einem Tag zum anderen etwas tun.
Morgen zal ik de volgende rekenkundige bewerkingen behandelen – en dan zullen we zien of de kinderen zich thuis willen voorbereiden. Sommigen zullen dat ongetwijfeld doen, en anderen zullen door hun voorbeeld worden geïnspireerd om hetzelfde te doen. De kinderen moeten worden aangemoedigd om hun schoolwerk zo te benaderen dat ze het uit eigen beweging willen doen. Het zou vanuit de eigen wil van de kinderen moeten voortkomen dat zij hun taken van de ene op de andere dag uitvoeren.
X.: Übungen von Multiplikationen und so weiter, so etwas kann man auch
nicht aufgeben?
X: Maar men kan toch niet zomaar afzien van oefeningen in vermenigvuldigen en dergelijke?
Dr. Steiner: Nur in dieser Form. Dieselbe Geschichte findet sich auch in anderen Fächern, und dann kriegen wir auch da eine ganze Menge von Aufgaben. Dann kriegen wir blasse Kinder. Dasjenige, was wir anstreben müssen, das ist, den Lehrstoff so zu bezwingen, daß wir außer der Schulstunde nichts brauchen.
Alleen in deze specifieke vorm. Hetzelfde principe geldt voor andere vakken; als we op elk gebied een groot aantal opdrachten zouden geven, zouden we uiteindelijk bleke, ziekelijke kinderen krijgen. Ons doel moet zijn om de leerstof zo te beheersen dat er buiten de schooluren geen werk meer hoeft te worden verricht.
X.: Dann wollte ich bitten, was man im Anschluß an die Mathematik nehmen
könnte?
X: Mag ik ook vragen wat er na de rekenlessen aan bod zou kunnen komen?
Dr. Steiner: Man könnte am Schluß bei Ermüdung übergehen zu
Tegen het einde, als de kinderen moe worden, zou je kunnen overgaan
Blz. 41
einem leichteren Üben. Nicht wahr, da können Sie das machen, was
Sie voraussetzen, was Sie von einer Hausarbeit verlangen wollen.
op een lichtere vorm van oefening. Hier kun je bijvoorbeeld het soort werk inpassen dat je anders als huiswerk zou verwachten of opgeven.
X.: Ich habe nicht den Eindruck gehabt, daß auch bei strengerer Anstrengung
in der Mathematik die Kinder ermüden.
X.: Ik heb niet de indruk dat de kinderen moe worden, zelfs niet wanneer ze voor zwaardere wiskundige uitdagingen komen te staan.
Dr. Steiner: Es ist trotzdem nicht wünschenswert, daß man zwei Stunden hindurch die Kinder in der gleichen Spannung erhält.
Man kann den Kindern raten, kann ihnen Anregungen geben, dies oder jenes zuhause zu machen, aber nicht in der Form, daß man die Anforderung stellt, daß sie es bringen; nicht als Zwang es verlangen.
Toch is het niet wenselijk om kinderen twee uur achter elkaar in dezelfde staat van spanning te houden. Je kunt de kinderen wel suggesties aanreiken — hen aanmoedigen om thuis dit of dat te doen — maar niet op een manier die het tot een vereiste maakt of als verplichte taak oplegt. <2>
X.: Darf ich eine Direktive erbitten für den Ästhetikunterricht?
X.: Mag ik vragen om enige richtlijnen met betrekking tot het onderwijs in esthetica?
Dr. Steiner: Ich würde versuchen — es sind Kinder, die etwa zwischen dem vierzehnten und sechzehnten Jahre stehen —, ich würde versuchen, den Kindern an wirklichen Beispielen den Begriff des Schönen, der Kunst als solcher beizubringen; Metamorphosen des Schönen durch die Stilperioden hindurch: das Griechisch-Schöne, das Renaissance-Schöne und so weiter. Es ist von besonderer Bedeutung für dieses kindliche Alter, dasjenige, was sonst in einer abstrakten Form herangebracht wird, auszugestalten mit einer gewissen Konkretheit. Wenn man solche Ästhetiken wie die von Vischer und Carriere nimmt, das ist wirkliches Stroh in bezug auf die Begriffe.
Aber auf der anderen Seite veredelt es ungemein in bezug auf das Ideale, wenn das Kind in diesem Alter in die Möglichkeit versetzt wird, zu verstehen: Was ist das Schöne, was ist das Erhabene? Was ist das Komische, wie realisiert sich das Komische in der Musik, in der Dichtung? — Das Gemüt des Kindes ist in dieser Zeit noch nicht so, daß es mehr allgemeine Begriffe unkonkret aufnimmt. Und deshalb müßte man gerade in diesem Alter solche Dinge einführen, zum Beispiel: Was heißt deklamieren, was heißt rezitieren?
<3> Ik zou proberen – we hebben hier te maken met jongeren van ongeveer veertien tot zestien jaar – om hen het begrip van het schone, en van de kunst als zodanig, bij te brengen aan de hand van concrete voorbeelden. Ik zou de gedaanteverwisselingen van het schone door de verschillende stijlperioden heen laten zien: de schoonheid van de Griekse oudheid, de schoonheid van de renaissance, enzovoort. In deze levensfase is het van groot belang om begrippen die doorgaans abstract worden gepresenteerd, op een concrete wijze inhoud te geven. Werken over esthetiek, zoals die van Vischer of Carrière, zijn wat hun begripsmatige inhoud betreft niet veel meer dan een lege huls. Daarentegen werkt het enorm veredelend op een jongere van deze leeftijd om de kans te krijgen te doorgronden: wat is het schone? Wat is het verhevene? Wat is het komische, en hoe manifesteert het komische zich in muziek of poëzie? Op deze leeftijd is de geest van een jongere nog niet ingesteld op het opnemen van algemene begrippen in abstracte vorm. Juist daarom is het zinvol om dergelijke onderwerpen in deze specifieke fase aan de orde te stellen – bijvoorbeeld: wat betekent het om voor te dragen of te declameren?
Ich habe die Entdeckung gemacht, als ich über Deklamieren und Rezitieren vorgetragen habe, da hat die Mehrzahl der Menschen gar nicht gewußt, daß es einen Unterschied gibt; die Mehrzahl hat es nicht gewußt. Wenn Sie die Art nehmen, wie man griechische Verse vortragen muß, so ist das das Urbild des Rezitierens, weil es auf das Maß ankommt, auf Länge und Kürze, und auf entsprechendes Ausarbeiten. Wenn es aber auf Hoch- und Tiefton ankommt und man das ausarbeiten muß, was man zugrundelegen muß beim Nibelungenlied: das ist das Deklamieren. Wir haben das an einem Beispiel erhärtet, bei dem dies ein kühner (feiner?) Unterschied ist, bei der ersten Gestalt von Goethes ,,Iphigenie”, die er dann umgearbeitet und zu
Tijdens een lezing over *declameren* en *reciteren* deed ik een ontdekking: de meeste mensen waren zich er niet eens van bewust dat er een verschil bestaat – ze wisten het simpelweg niet. Denk bijvoorbeeld aan de wijze waarop Griekse verzen moeten worden voorgedragen: dat is het archetype van *reciteren*, omdat het berust op het metrum – op lange en korte lettergrepen – en de nauwkeurige uitwerking daarvan. Wanneer de nadruk daarentegen ligt op toonhoogte – hoge en lage tonen – en deze tot hun recht moeten komen (zoals bijvoorbeeld bij het *Nibelungenlied*), dan spreken we van *declameren*. We illustreerden dit aan de hand van een voorbeeld – een geval waarin het onderscheid subtiel is – namelijk de eerste versie van Goethe’s *Iphigenie*, die hij
later herzag.
*In GA 281 niet vertaald
Blz. 42
ihrer römischen Gestalt gebracht hat. Die deutsche „Iphigenie” muß deklamiert, die römische rezitiert werden.
tot wat de ‘Romeinse’ versie zou worden. De Duitse *Iphigenie* moet worden *gedeclameerd*, terwijl de Romeinse versie moet worden *gereciteerd*. <3>
X.: Wenn wir uns mit Dr. Schwebsch eingliedern, da darf ich fragen, wie lange ungefähr für Ästhetikunterricht freigemacht werden muß?
X.: Als we onze aanpak inrichten volgens de lijnen die dr. Schwebsch heeft voorgesteld, mag ik dan vragen hoeveel tijd er ongeveer moet worden ingeruimd voor onderwijs in esthetiek?
Dr. Steiner: Es wäre ganz gut, es zu gleichen Zeiten zu verteilen.
Dadurch wird der Deutschunterricht entlastet.
Wir müssen uns etwas andere Begriffe aneignen. Denken Sie, die österreichischen Gymnasien haben in der 1. Klasse acht Stunden
Lateinunterricht. Das alles ist infolge eines furchtbar unrationellen
Unterrichts. Natürlich müssen wir uns bescheiden. Das Mathematische an österreichischen Gymnasien hat nur sehr wenig Stunden,
drei Stunden in der 4., 5. und 6. Klasse; in der 7. und 8. sind zwei Stunden. Wenn Sie dies in diesen Zeiträumen so durchnehmen, daß
der Stoff, den Sie durchnehmen, auf die Zeit in der richtigen Weise verteilt ist, dann werden die Kinder das allermeiste vom Unterricht
haben, was sie haben können. Das sind Kinder von fünfzehn bis sechzehn Jahren.
Wenn sie also bei Ihnen in der Geometrie der Lage durchkriegen die ersten Grundbegriffe bis zum Gesetz der Dualität mit der Perspektive, daß die Kinder perplex sind und staunen, und wenn sie dann von der neuen Dissertation für einige der Figuren Interesse kriegen, dann haben Sie alles erreicht, was Sie erreicht haben sollen. In der Deskriptive, da haben sie angefangen?
Het zou het beste zijn om dat gelijkmatig over het lesrooster te verdelen.
Dit zal bovendien de druk op het onderwijs in de Duitse taal enigszins verlichten.
We moeten een ietwat ander begrippenkader hanteren. Bedenk dat leerlingen op Oostenrijkse *Gymnasien* (gymnasia) in het eerste jaar acht uur Latijn krijgen. Dat is volledig het gevolg van een uiterst inefficiënte onderwijsaanpak. Uiteraard moeten we hierin terughoudend zijn. Voor wiskunde is op Oostenrijkse *Gymnasien* maar heel weinig tijd beschikbaar: drie uur per week in het vierde, vijfde en zesde leerjaar, en twee uur in het zevende en achtste leerjaar. Als u het curriculum zo inricht dat de leerstof passend over de beschikbare tijd wordt verdeeld, zullen de kinderen het maximale uit hun onderwijs halen. Het gaat hier om leerlingen van vijftien à zestien jaar oud.
Als u hen bijvoorbeeld kunt inwijden in de fundamentele concepten van de projectieve meetkunde — tot aan het dualiteitsprincipe toe — op zo’n manier dat de leerlingen zowel verbijsterd als vol verwondering achterblijven, en als u vervolgens hun belangstelling voor bepaalde meetkundige figuren kunt aanwakkeren, dan hebt u alles bereikt wat u zich had voorgenomen.
Wat betreft beschrijvende meetkunde — was dat het punt waar u mee begon?
Sie müssen etwas haben, was sie ganz in Anspruch nimmt. Man muß ihnen begreiflich machen, daß es etwas ist, vor dessen Großartigkeit selbst ein Novalis auf den Knien liegen würde.
Namentlich möchte ich ermahnen alle diejenigen, die mit Zeichnen zu tun haben, Baravalles Dissertation recht gründlich zu studieren.
Ich habe mich auf die verschiedenste Weise bemüht, daraufhinzuweisen. Am Kongreß lagen die Dinge da. Diese Dinge sind auch für die Ästhetik außerordentlich wichtig in der Dissertation von Baravalle. Jeder sollte sich damit beschäftigen. Auch der Handarbeitsunterricht vor allen Dingen, der kann ganz tief beeindruckt werden von der Dissertation von Baravalle. Ganz gewiß ist vieles darin, was man gewinnen kann dafür, wie ein Halskragen, ein Gürtel, ein Strumpfband geformt werden muß nach den Prinzipien dieser Sache. Halskragen, Gürtel und Strumpfband.
Solch eine Sache wie die von Baravalle — der soll nicht hochmütig werden —, solch eine Sache, wie diese Dissertation, die ist vor allen Dingen für die Waldorflehrer von ganz fundamentaler Bedeutung, weil es das Überführen des Mathematischen ins bildhaft Vorstellungsgemäße zeigt und sehr erleichtert.
In het bijzonder zou ik iedereen die zich met tekenen bezighoudt, willen aanmoedigen om de dissertatie van Baravalle zeer grondig te bestuderen.
Ik heb op verschillende manieren geprobeerd hier de aandacht op te vestigen.
Het materiaal was tijdens het congres beschikbaar. De dissertatie van Baravalle bevat inzichten die ook voor de esthetica buitengewoon belangrijk zijn.
Iedereen zou zich erin moeten verdiepen. Vooral het handwerkonderwijs zou door de dissertatie van Baravalle* diepgaand beïnvloed kunnen worden.
Het biedt zeker veel aanknopingspunten voor het ontwerpen van voorwerpen zoals kragen, riemen of kousenbanden, gebaseerd op de principes die erin worden uiteengezet— kragen, riemen en kousenbanden.
Een werk als dat van Baravalle — waarbij men wel moet oppassen niet arrogant te worden — is van fundamenteel belang, zeker voor vrijeschoolleerkrachten,
omdat het de overgang van het wiskundige domein naar dat van de levendige, verbeeldingsrijke voorstelling aantoont en aanzienlijk vergemakkelijkt.
Das könnte man erweitern.
Dasselbe, was er für die Formen gemacht hat, das läßt sich ähnlich auch für die Farben machen und sogar für die Tonwelt. Für die Tonwelt finden Sie manche kleinere Ansätze in Goethes Skizze von einer Tonlehre in meinem letzten Bande der Kürschner- und Weimarer Ausgabe. Diese Tabelle ist ungeheuer inhaltsvoll. Und die Farbenlehre läßt sich auch in diesem Sinne behandeln.
Dit zou nog verder kunnen worden uitgewerkt.
Dezelfde benadering die hij op vormen toepaste, kan op vergelijkbare wijze worden toegepast op het gebied van klank – en zelfs op dat van kleur. Wat het gebied van klank betreft: u vindt enkele eerste aanzetten in Goethe’s schets voor een theorie van de toon, die is opgenomen in het laatste deel van zowel de Kürschner- als de Weimar-editie van zijn verzamelde werken. Dit overzicht is buitengewoon rijk aan inhoud. Ook de kleurenleer kan vanuit dezelfde geest worden benaderd.
X.: Es läßt sich vielleicht eine Parallele herstellen in der sinnlich-sittlichen Seite der Tonwelt. Die Farbenempfindung folgt der Anordnung im Spektrum.
Alles, was ins Blaue geht, entspricht den Kreuz-Tonarten, das andere den B-Tonarten.
X.: Misschien zou er een parallel getrokken kunnen worden met betrekking tot de zintuiglijk-morele dimensie van het gebied van klank. De waarneming van kleuren volgt de ordening zoals die in het spectrum te vinden is. Alles wat neigt naar de blauwe kant van het spectrum correspondeert met toonsoorten met kruisen, terwijl de andere kant correspondeert met toonsoorten met mollen.
Dr. Steiner: Das würde ein schönes Thema sein.
Dat zou een mooi onderwerp zijn.
X.: Beim Anschauen der beiden Spektren taucht eine Parallele auf.
X.: Wanneer men beide spectra beschouwt, komt er een parallel naar voren.
Dr. Steiner: Der Gedanke ist fast richtig. Man muß überall die bloße Analogie vermeiden.
Ich möchte jetzt noch eines sagen in Anknüpfung an das, was ich schon gesagt habe, was eine anthroposophische Note noch anschlagen möchte für Sie. Das ist dies: Ich habe Ihnen gesagt, es ist gut, sich mit der Dissertation Baravalles zu befassen. Ich möchte erwähnen, daß es überhaupt im allgemeinen aus okkulten Untergründen heraus für die Belebung des Unterrichts in allen Fächern eine große Bedeutung hat, wenn ein lebhaftes Interesse
Blz. 44
vorhanden ist für Arbeiten, die aus dem Lehrerkollegium heraus geleistet werden.
Dat idee klopt vrijwel. Men moet echter altijd voorzichtig zijn om niet in louter analogieën te vervallen.
Ik wil daar nog één punt aan toevoegen, voortbouwend op wat ik al heb gezegd – iets wat voor u een antroposofisch perspectief opent. Het is dit: ik noemde al dat het zinvol zou zijn om kennis te nemen van de dissertatie van Baravalle. Meer in het algemeen wil ik opmerken dat het – vanuit occulte fundamenten bezien – van groot belang is voor de vernieuwing van het onderwijs in alle vakgebieden, wanneer er een levendige belangstelling bestaat voor het werk dat door de docenten zelf wordt voortgebracht.
Dies ist außerordentlich wichtig; es belebt das ganze Lehrerkollegium, wenn ein richtiges Interesse genommen wird an Originalarbeiten der Mitglieder des Lehrerkollegiums. Das ist ja auch der Gedanke, der zugrundeliegt den Programmaufsätzen der verschiedenen Schulen, aber er ist jetzt schon ganz korrumpiert. Es sollte jedes Jahr eine Programmabhandlung erscheinen. Gerade mit einer solchen Programmabhandlung sollte sich das ganze Lehrerkollegium befassen. Das ist tatsächlich so, daß spirituelle Kräfte, die im Lehrerkollegium sind, das Lehrerkollegium tragen durch die Gegenseitigkeit des innerlichen wissenschaftlichen Erlebens. Man sollte nicht (vereinzelt?) die Dinge absolvieren; es sollte gegenseitige Teilnahme da sein. Nun ist natürlich hier durch das lebendige Auftreten schon ein großes gegenseitiges Interesse vorhanden. Aber da ist die Voraussetzung, daß noch viele solche geheimnisvolle Arbeiten machen. So möchte ich ermahnen, daß diese Arbeiten fruchtbar werden für die anderen.
Dit is buitengewoon belangrijk; het werkt verkwikkend voor het gehele docentencorps wanneer er oprecht belangstelling wordt getoond voor het oorspronkelijke werk dat door de leden ervan wordt verricht. Dit is in feite het onderliggende idee van de ‘programma-essays’ [wetenschappelijke verhandelingen] die van oudsher door diverse scholen werden gepubliceerd – al is die praktijk inmiddels nogal ontaard. Er zou elk jaar een dergelijk essay moeten verschijnen, waarbij het gehele docentencorps betrokken is. De waarheid is dat de geestelijke krachten binnen een docentencorps worden gevoed door het onderling delen van een innerlijke, wetenschappelijke ervaring. Men moet dergelijke inspanningen niet in isolement ondernemen; er hoort sprake te zijn van een gedeelde betrokkenheid. Gezien de levendige wijze waarop men hier met elkaar omgaat, bestaat er al een grote mate van wederzijdse belangstelling. Het uitgangspunt is echter dat nog veel meer individuen zich aan dergelijk diepgaand en grondig werk zouden moeten wijden. Ik wil u daarom aanmoedigen om ervoor te zorgen dat deze inspanningen ook voor anderen vruchtbaar worden.
X.: Es war vor längerer Zeit wegen eines Turnlehrers gesprochen worden.
X.: Enige tijd geleden was er sprake van een gymleraar.
Dr. Steiner: Herr Baumann hat mir gesagt, daß die Sache des Turnlehrers nicht in Betracht kommt, weil wir kein Lokal haben. Wenn
das Lokal da ist, dann wird Englert auch da sein.
De heer Baumann heeft mij laten weten dat de kwestie rond de gymleraar op dit moment niet kan worden voortgezet, omdat de noodzakelijke faciliteiten ontbreken. Zodra die faciliteiten beschikbaar zijn, zal ook Englert erbij zijn.
X.: Er hat geschrieben, daß er für diese Sache nicht in Betracht käme, er ist in Norwegen.
X.: Hij schreef dat hij niet in aanmerking zou komen; hij is zich in Noorwegen.
Dr. Steiner: Für das nächste halbe Jahr haben wir nicht den geringsten Bedarf. Da muß er halt warten, bis sich etwas anderes ergibt.
Man muß sich bemühen, daß die Knaben geschickter werden. Es ist unmöglich, über das Turnen etwas zu sagen, weil Baumann nicht da ist.
We hebben de komende zes maanden absoluut niemand nodig. Hij zal simpelweg moeten wachten tot er zich iets anders voordoet.
We moeten ons inspannen om de jongens te helpen bekwamer te worden. Over de gymnastiek valt niets te zeggen, aangezien Baumann hier niet is.
Es wird gesprochen über den öffentlichen Kongreß in Stuttgart vom 29. August bis 6. September „Kulturausblicke der anthroposophischen Bewegung”.
Er wordt gesproken over het openbare congres in Stuttgart, dat plaatsvond van 29 augustus tot 6 september “Culturele perspectieven van de antroposofische beweging”.
Dr. Steiner: Der Kongreß ist so gut gelungen, daß er weit über die Möglichkeiten hinausging. Der Kongreß ist ausgezeichnet gelungen.
Aber die Sonntagsversammlung, die Mitgliederversammlung vom 4. September, war so kläglich. Sie war das Kläglichste, was man sich denken kann. Die Dreigliederungs-Ortsgruppenversammlung war noch kläglicher. Man hätte gedacht, daß da gerade die hervorgetreten wären, die das Leben der Anthroposophie erneuern, die neues Leben hineinbringen wollen. Sonntag hätte sich das zeigen müssen.
Het congres was zo’n succes dat het alle verwachtingen ver overtrof. Het is buitengewoon goed verlopen.
De bijeenkomst op zondag echter – de ledenvergadering van 4 september – was werkelijk erbarmelijk. Het was de meest troosteloze aangelegenheid die men zich maar kan voorstellen. De bijeenkomst van de lokale groepen voor de ‘sociale driegeleding’ was nog treuriger. Men had mogen verwachten dat degenen die het leven van de antroposofie willen vernieuwen – degenen die haar van nieuwe levenskracht willen voorzien – bij die gelegenheid naar voren zouden zijn getreden. Zondag was het moment waarop dat duidelijk had moeten worden.
Blz. 45
Daß da viel gewollt worden ist, das können Sie sicher sein. Fast in allen Löchern sind die Leute zusammengesessen und haben Konferenzen abgehalten. Aber das Ganze ist nicht an die Oberfläche getreten. Es wäre ja gerade wünschenswert gewesen, daß es an die Oberfläche getreten wäre. Hoffentlich geht die weitere Entwickelung besser.
Je kunt ervan uitgaan dat er een sterke intentie achter zat. Mensen dromden samen in allerlei hoeken en gaten en voerden overleg. Toch is de hele zaak nooit aan het licht gekomen. Sterker nog, het was zeer wenselijk geweest als het wel aan het licht was gekomen. Hopelijk zullen toekomstige ontwikkelingen beter verlopen.
GA 300B: inhoudsopgave
Rudolf Steiner: alle artikelen op deze blog
Menskunde en pedagogie: alle artikelen
Opvoedingsvragen: alle artikelen
Vrijeschool in beeld: alle beelden
.
3646-3435
.
.
.
.