.
Gunther Zickwolff, Erziehungskunst jrg. 38 nr. 11 1974
.
DE DOOD ALS PEET
.
Een bijdrage aan de biologieles in de elfde klas
.
De auteur verwijst naar een sprookje van Grimm.
Dat luidt als volgt:
Er was eens een arme man die twaalf kinderen had en hij moest dag en nacht werken om hun ten minste droog brood te kunnen geven. Toen nu het dertiende ter wereld kwam, wist hij zich geen raad, liep naar de grote weg en wilde de eerste de beste die hij tegenkwam vragen of hij peet wilde zijn. De eerste die hij ontmoette was Onze Lieve Heer, die al wist wat hij op zijn hart had en Hij sprak tot hem: ‘Arme man, ik heb medelijden met je, ik wil je kind ten doop houden, er voor zorgen, en het op aarde gelukkig maken.’ De man zei: ‘Wie bent U?’ – ‘Ik ben Onze Lieve Heer.’ -‘Dan wens ik U niet als peet,’ zei de man, ‘U geeft aan de rijken en laat de armen honger lijden.’ Zo sprak de man, omdat hij niet wist hoe wijs God rijkdom en armoede verdeelt. Hij wendde zich dus van God af en liep verder. Daarop trad de duivel op hem toe en sprak: ‘Wat zoek je? Als je mij tot peet voor je kind neemt, dan zal ik hem goud in overvloed en bovendien nog alle genoegens van de wereld geven.’ De man vroeg: ‘Wie ben je?’ – ‘Ik ben de duivel.’ – ‘Dan wens ik je niet als peet,’ zei de man, ‘jij bedriegt en verleidt de mensen.’ Hij liep verder en toen kwam de Dood op zijn magere benen op hem toestappen en sprak: ‘Neem mij als peet.’ De man vroeg: ‘Wie ben je?’ – ‘Ik ben de Dood, die allen gelijk maakt.’ Toen sprak de man: ‘Jij bent de ware, jij komt zonder onderscheid te maken, zowel de rijke als de arme halen, jou kies ik als peet.’ De Dood antwoordde: ‘Ik zal je kind rijk en beroemd maken, want wie mij tot vriend heeft daar kan het niet verkeerd mee gaan.’ De man zei: ‘Aanstaande zondag is de doop, zorg datje op tijd bent.’
De Dood verscheen zoals hij beloofd had en hield het kind ten doop geheel volgens de regels.
Toen de jongen volwassen geworden was, verscheen op zekere dag de peetoom en zei dat hij met hem mee moest gaan. Hij nam de jongeman mee naar buiten naar het bos, toonde hem een kruid dat daar groeide en sprak: ‘Nu krijg je je doopgeschenk. Ik maak een beroemd arts van je. Iedere keer wanneer je bij een zieke geroepen wordt zal ik voor je verschijnen – sta ik bij het hoofd van de zieke, dan kun je met stelligheid beweren dat je hem weer gezond zult maken; en als je hem van dit kruid geeft, zal hij genezen; sta ik echter bij de voeten van de zieke, dan is hij van mij en moet je zeggen dat alle hulp vergeefs is en dat geen arts ter wereld hem nog kan redden. Maar denk erom, dat je het kruid niet tegen mijn wil gebruikt, dan zou het je wel eens slecht kunnen vergaan.’
Het duurde niet lang of de jongeman was de beroemdste arts op de hele wereld. ‘Hij hoeft een zieke alleen maar aan te kijken om te weten hoe het met hem gesteld is, of hij weer gezond wordt of dat hij moet sterven,’ vertelde men van hem. De mensen kwamen van heinde en verre, haalden hem bij hun zieken en gaven hem zoveel goud, dat hij spoedig een rijk man was. Op een keer gebeurde het dat de Koning ziek werd, men ontbood de arts en deze moest zeggen of hij weer gezond zou kunnen worden. Maar toen hij bij het bed kwam stond de Dood bij de voeten van de zieke en daarom was er geen kruid meer voor hem gewassen. Als ik de Dood nu toch eens te slim af kon zijn, dacht de arts, hij zal het mij wel kwalijk nemen, maar omdat ik zijn petekind ben, zal hij wel een oogje dicht doen – ik waag het erop. Dus nam hij de zieke op en legde hem andersom, zodat de Dood bij zijn hoofd kwam te staan. Toen gaf hij hem van het kruid en de Koning herstelde en werd weer gezond. De Dood echter kwam met een boos en somber gezicht naar de arts toe, dreigde hem met zijn vinger en zei: ‘Je hebt mij om de tuin geleid – voor deze ene keer zal ik het je vergeven, omdat je mijn petekind bent, maar waag het niet nog eens, want dan ben je erbij en neem ik jou zelf mee.’
Spoedig daarna werd de dochter van de Koning ernstig ziek. Zij was zijn enig kind en dag en nacht weende hij zijn ogen blind. Hij liet bekendmaken, dat degene die haar van de dood kon redden, haar gemaal zou worden en de kroon erven. Toen de arts aan het ziekbed kwam, zag hij de Dood bij haar voeten staan. Hij had zich de waarschuwingen van zijn peetoom moeten herinneren, maar de schoonheid van de koningsdochter en het geluk haar gemaal te zullen worden verblindden hem zo, dat hij nergens meer aan wilde denken. Hij zag niet, dat de Dood hem boze blikken toewierp, zijn hand ophief en met zijn magere vuist dreigde. Hij tilde de zieke op en legde haar hoofd op de plaats waar haar voeten hadden gelegen. Toen gaf hij haar van het kruid en spoedig kwam er een blos op haar wangen en het leven keerde in haar terug. Toen de Dood zag dat zijn buit hem voor de tweede maal afhandig was gemaakt, liep hij met grote stappen naar de arts toe en sprak: ‘Nu is het uit met jou, nu ben jij aan de beurt,’ pakte hem met zijn ijskoude hand zó stevig vast, dat hij zich niet kon verzetten en bracht hem naar een onderaardse grot. Daar zag hij in onafzienbare rijen duizenden en nog eens duizenden lichten branden, sommige groot, andere minder groot en weer andere klein. Telkens doofden er enkele uit en vlamden weer andere op, zodat het leek of de vlammetjes voortdurend heen en weer sprongen. ‘Wat je hier ziet,’ sprak de Dood, ‘zijn de levenslichten van de mensen. De grote zijn die van de kinderen, de minder grote die van de getrouwde mensen in de bloei van hun leven en de kleine die van de oude mensen. Doch ook kinderen en jonge mensen hebben dikwijls maar een klein lichtje.’ – ‘Laat mij mijn levenslicht zien,’ zei de arts, in de veronderstelling dat het nog flink groot zou zijn. De Dood wees op een klein stukje kaars dat op het punt stond uit te doven en sprak: ‘Kijk, dat is het.’ – ‘Ach, beste peetoom,’ zei de arts geschrokken, ‘steek een nieuwe voor mij aan – omdat ik het ben – zodat ik nog van mijn leven kan genieten, koning kan worden en de gemaal van de schone koningsdochter.’ – ‘Dat kan ik niet,’ antwoordde de Dood, ‘eerst moet er een gedoofd zijn, voordat een nieuwe vlam kan vatten.’ – ‘Plaats het oude stukje op een nieuwe kaars zodat het meteen doorbrandt, als het oude op is,’ smeekte de arts. De Dood deed alsof hij zijn wens wilde vervullen. Hij haalde een nieuwe lange kaars, maar omdat hij zichwilde wreken, deed hij bij het verwisselen met opzet onhandig en het stompje kaars viel om en doofde uit. Terstond zonk de arts ter aarde, hij was nu zelf in de handen van de Dood gevallen.
.
Toen de jongen volwassen was geworden, verscheen op een dag zijn peetoom..” – zo vertelt het sprookje. De betreffende figuur is de Dood, die de levensweg van de pasgeborene vanaf het allereerste begin had vergezeld. Een veelzeggende belofte markeerde het begin: “…want wie mij tot vriend heeft daar kan het niet verkeerd mee gaan.”
Toch blijft hij op de achtergrond van de gebeurtenissen, afwachtend. Hij was immers inderdaad als een “ware peetoom” opgetreden. Nu brengt het ritme van de biografie het moment waarop deze “vriend” naar voren treedt. Er begint een gesprek – of, zo zou je kunnen zeggen, een levenslange samenwerking. Wat hij bijdraagt – allereerst als steun en hulp – is een vergroting van het inzichtvermogen. De reikwijdte en alertheid van het bewustzijn kunnen zich verruimen; vanaf dat moment – zo ervaart de jongeman het – zijn deze kwaliteiten te danken aan de voortdurende betrokkenheid van de peetoom. Deze “ware” helper verzuimt niet te wijzen op de strenge wet die aan een dergelijke wisselwerking ten grondslag ligt: wat men van de “Bottenman” ontvangt, mag nooit worden misbruikt. Het is ingebed in veelomvattender ordeningen – ordeningen die pas na de dood, in een staat van verhoogd bewustzijn, aanschouwd kunnen worden en waarover de Dood geen macht heeft.
Zo spreekt het sprookje door zijn nauwkeurige opeenvolging van beelden – zozeer zelfs dat je diep getroffen kan worden door de juistheid van deze vaststelling.
De jongere – in de derde levensfase van zeven jaar – heeft zich inmiddels innerlijk volledig verankerd in de skeletstructuur die er nu ‘is’; de eerdere onhandigheid en houterigheid – het gevoel enigszins op gespannen voet te staan met de eigen ledematen – hebben plaatsgemaakt voor een vertrouwder en doelgerichter gebruik ervan. Er ontstaan kracht en het vermogen om, geconfronteerd met feiten, tot een zelfstandig oordeel te komen. Het vermogen om uit een levendige, samenhangende context een principe te destilleren en dit op zichzelf te doorgronden – oftewel het vermogen tot abstractie – is verworven.
Dit kan het gemakkelijkst eerst worden beoefend op het gebied van het zuiver logische (wiskunde, combinatoriek) en het anorganische (natuurkunde, techniek, geologie). In het kader van de biologielessen lijkt de bestudering van het skelet en bepaalde natuurkundige principes die het lichaam beheersen, geschikt voor deze leeftijdsgroep (de negende klas). Wanneer de studie van de mens in de tiende klas wordt hervat, moet deze een onderzoek omvatten van organen en orgaanfuncties in hun verhouding tot ziel en geest. Daarbij verkrijgt de leerling een levendig inzicht – voortkomend uit de directe lichamelijke ervaring – dat het gehele organisme geschapen is om te dienen als instrument, uitdrukkingsmiddel en tegenpool voor de menselijke ziel (met haar ‘Ik’-besef); dit geschiedt echter binnen een spanningsveld dat polariteiten schept en met dramatische intensiteit wordt ervaren. Kort gezegd – zij het in vereenvoudigde bewoordingen (nadere details hoeven hier niet te worden besproken) – komt de jongere, schommelend tussen actieve betrokkenheid en kritische distantie, tot het besef dat alles wat het waakbewustzijn dient, zich in de onmiddellijke nabijheid van de dood bevindt: de hersenen, de zenuwen en de zintuigen – het ‘hoofd’, als het ware.
Omgekeerd concentreert het vitale leven zijn activiteit in het tegenoverliggende gebied: het stofwisselingsgebied, of het ‘beneden’, zo men wil. Het bewustzijn reikt echter niet tot in die sfeer; daar slaapt de mens, zelfs overdag. Wakker zijn is daarom altijd een vorm van gedeeltelijk sterven die vanuit het hoofd uitgaat – een proces dat ’s nachts slechts kan worden gestuit en hersteld door de levensstroom, die zich voortdurend opoffert om deze toestand in stand te houden. Wanneer bezielde wezens zich niet uitputten in het zuiver organisch-vitale gebied (waarvan de plantennatuur de zuiverste uitdrukking is), maar juist een nieuwe dimensie verwerven – die van de innerlijke bewuste ervaring – … dan danken zij dit aan de Vriend, wiens begeleiding hen leert hoe te sterven.
Een dergelijke, op feiten gegronde houding kan leven in de jongere die aan de elfde klas begint. Het is kenmerkend voor deze leeftijd om steeds dieper in de wereld van ideeën door te dringen, de eigen kracht te toetsen aan idealen en de reikwijdte van het persoonlijke te verruimen tot het universeel menselijke. Wat voorheen in een meer directe, persoonlijke sfeer werd ervaren, vraagt er nu om in een bredere betekeniscontext te worden beschouwd. Er ontstaat een diepgewortelde, intuïtieve behoefte om de diepten van de ziel, de uitgestrektheid van de ruimte en de reikwijdte van de tijd te doorgronden en te omvatten. Het bij de ontwikkelingsfase passende leerplan kan aan deze behoefte tegemoetkomen: de menselijke ziel van Parzival – die de stadia van de levensloop doorloopt – en de cartografie die de gehele aardbol omvat op basis van kosmische wetten en oriëntatie op de sterren, dienen hier als slechts twee voorbeelden van wat er op dit moment gevraagd wordt.
Ook het biologieonderwijs opent nu een nieuwe dimensie: die van het microscopisch kleine – van zaken die zonder vergrotingsapparatuur niet voor onze zintuigen waarneembaar zijn. Bij de bestudering van de celtheorie is het zinvol om de historische betekenis ervan duidelijk uiteen te zetten. Ook bredere intellectueel-historische perspectieven zijn hierbij van belang. De telescoop en de microscoop deden immers hun intrede op een cruciaal moment; aan het begin van de moderne tijd waren ze tekenend voor een beslissende verschuiving in de menselijke aandacht naar een wereld die uitsluitend via zintuiglijke waarneming toegankelijk was. Traditionele spirituele openbaring was allang naar de achtergrond verdwenen en bleef – voor zover dat al het geval was – slechts voortbestaan in de vorm van dogmatische leerstellingen. Bovendien werd zij steeds vaker verkeerd begrepen en vaak gereduceerd tot een karikatuur, die onvermijdelijk moest bezwijken onder de vloedgolf aan nieuwe waarnemingsgegevens. De beginperiode van de microscopie kenmerkte zich dan ook door een vrij onbevangen nieuwsgierigheid. Zonder veel omhaal werd alles aan een nauwkeurige inspectie onderworpen. Bijzondere belangstelling ging uit naar de uiterst verfijnde en vaak merkwaardige vormen die het blote oog zich nooit had kunnen voorstellen. Gaandeweg werden delen van levende organismen het voorwerp van onderzoek.
In de eerste helft van de negentiende eeuw drong ten slotte het besef door dat al het organische leven rust op celstructuren. Het werpt licht op deze gehele ontwikkeling dat de term ‘cellen’ al geruime tijd daarvoor door Robert Hooke was gemunt – als aanduiding voor de dode celwanden in boomschors, ontdaan van de eigenlijke levende inhoud (het plasma, wat we tegenwoordig voornamelijk met die term bedoelen).
Wanneer de veelzijdige levensverschijnselen – zoals die tot uiting komen in cellulaire processen – tijdens een dergelijke lesperiode voldoende duidelijk zijn geworden en er een verzadigingspunt is bereikt wat betreft fundamentele feitenkennis, kan je toewerken naar een wezenlijke uitbreiding – of liever gezegd: een verdieping – van de ervaring; dit zal nu nader worden besproken.
Wat de zogenaamde eencelligen betreft: deze minuscule wezens vertonen bijna ongelooflijke vermogens. Ze kunnen ademen en zich voortbewegen met hun gehele lichaam; ze voeden zich, verteren voedsel en scheiden stoffen uit; ze kunnen zelfs zintuiglijke prikkels waarnemen en daarop reageren. Hun voortplanting is bijzonder verbazingwekkend: zodra er onder normale voedingsomstandigheden voldoende groei heeft plaatsgevonden, deelt het gehele lichaam zich – via een doelgericht scheidingsproces – in twee dochterorganismen, zonder dat er iets van het oorspronkelijke lichaam overblijft. De fysieke vorm is weer jong geworden; de dood treedt niet in. Er blijft geen lijk achter. Dit wordt aangeduid als ‘potentiële onsterfelijkheid’. Er zijn ook groeperingen van eencelligen die losse samenwerkingsverbanden vormen, bekend als celkolonies. Deze vormen nog geen weefsels (die bestaan uit cellen die gespecialiseerd zijn in één enkele functie en gezamenlijk voorkomen – zij liggen naast elkaar en dienen het organisme als geheel). In plaats daarvan blijft elk individueel organisme binnen zo’n kolonie autonoom in al zijn functies; bovenal is het nog steeds in staat om soortgenoten voort te brengen door middel van eenvoudige celdeling. Ook hier is geen sprake van de dood. Het leven plant zich voortdurend voort zonder de vorming van een lijk.
De regelmaat in vorm en aantal die hier naar voren komt, toont aan hoe consistent en geordend dit proces verloopt. Eén soort, *Gonium*, vormt steevast groepen van zestien in een afgeplatte vorm. *Pandorina* rangschikt zich tot een bolvormig cluster van zestien. *Eudorina*, bestaande uit 32 afzonderlijke cellen, vormt altijd een holle bol die noch voor- of achterkant, noch boven- of onderkant, noch links of rechts kent – kortom, een samenstel zonder inherente gerichtheid. Elke individuele cel blijft tot “alles” in staat; een oeroude, ongedifferentieerde, totale vitaliteit is haar kenmerkende eigenschap.
En dan verschijnt er iets geheel nieuws. De soort *Pleodorina* vormt eveneens een holle bol van 32 cellen. Vier van deze cellen hebben echter hun delingsvermogen verloren. Ze sterven af wanneer de kolonie uiteenvalt in dochterkolonies. Men moet zich realiseren dat deze hele structuur nauwelijks een tiende van een millimeter groot is. Zo ontstaat binnen dit minuscule bestek – met de vier sterfelijke cellen samengeklonterd op één specifiek punt van de bol – een brandpunt van de dood. Een nog verder gevorderd stadium van koloniale organisatie – de bolvormige alg *Volvox* – illustreert het tegenbeeld: hier heeft de overgrote meerderheid van de tot wel 20.000 individuele cellen het vermogen tot voortplanting verloren; ze zijn gedoemd te sterven. Aan de achterzijde van de bol – die zich voortbeweegt door de gesynchroniseerde slag van zweepharen – bevinden zich slechts enkele cellen (weliswaar grotere) die hun onverminderde vitaliteit lijken te behouden; zij zijn verantwoordelijk voor de voortplanting. En dan het cruciale punt: de cellen aan de voorzijde hebben hun “zintuiglijke vermogen” verhoogd. Ze bezitten grotere oogvlekken en zijn lichtgevoeliger dan de andere! Zij vormen de “kop”-pool – en niet alleen wat betreft de bewegingsrichting. Eigenlijk hoeft er aan deze constellatie niets te worden toegevoegd.
De leerling van de elfde klas, die inmiddels oog heeft voor dergelijke zaken, herkent het leidmotief. En er kan een gevoel van eerbiedig ontzag ontstaan wanneer – in de wereld van het microscopische, een domein dat pas sinds kort voor de zintuigen toegankelijk is – zich een universele wet openbaart die ook innerlijk kan worden ervaren: de dood nadert vanuit het hoofd; dat is zijn rechtmatige plaats; daar hoort hij thuis als een list van de natuur om tot een verhoogd leven te komen. Hij blijft een vriend zolang hij niet hoeft in te breken op de tegenpool. Ontwaken houdt echter een offer in: het afzien van het louter schepselmatige bestaan. De nieuw verworven bewustzijnsinhoud komt tevoorschijn daar waar de fysieke organisatie terugwijkt.
In het sprookje effent ‘Peetoom Dood’ de weg voor zijn petekind om arts te worden en vergroot hij diens vermogen tot inzicht en handelen door een fundamenteel begrip van de menselijke natuur. Hij onderricht hem met de woorden: “Telkens wanneer je bij een zieke wordt geroepen, zal ik aan je verschijnen: als ik bij het hoofd van de patiënt sta, mag je vol vertrouwen verklaren dat je hem zult genezen – en als je hem dan dat kruid toedient, zal hij herstellen; maar als ik aan de voeten van de patiënt sta, is hij van mij, en moet je zeggen dat alle hulp tevergeefs is en geen enkele arts ter wereld hem kan redden…”
Je kan je voorstellen wat er gebeurt wanneer zo’n sprookje woordelijk wordt verteld – zonder commentaar en precies op het juiste moment in het leerplan. Het zojuist verworven inzicht in de natuur wordt onmiddellijk verheven tot het niveau van een beeldende voorstelling. En wat in de ziel sluimerde als geliefde, vertrouwde beelden, confronteert deze jongeren nu met zijn diepe, aangrijpende kracht van waarheid.
Tien jaar eerder leefde de leerling uit de elfde klas in de wereld van dergelijke sprookjes. Hij was onvermijdelijk gedwongen dat wonderlijke rijk van oude mythen en mysteriën te verlaten. Misschien was er zelfs tijdelijk een gevoel van geringschatting ontstaan, omdat de tijdloze waarheid die zich via die beelden wilde openbaren, nog niet in de helderheid van begrippen kon worden gevat.
Zo vergaat het ook de mensheid: na het verlies van haar oude spiritualiteit durfde zij door te breken naar een nieuw gebied. Daar wordt zij geconfronteerd met een nieuwe openbaring van mysteriën – gehuld in een totaal ander gewaad: de geschreven tekens van de natuur.
Jongeren ervaren een gevoel van geluk wanneer zij, onder bewuste begeleiding, dergelijke ontwikkelingsfasen op hun eigen levenspad kunnen doorlopen. Zij staan steviger in de wereld wanneer zij hun innerlijke en uiterlijke leven actief met elkaar in harmonie kunnen brengen – wanneer zij leren begrijpen wat zij in een vroeg stadium hebben ervaren en, door dit vernieuwde inzicht, hun eigen mens-zijn steeds vollediger beleven.
.
11e klas: alle artikelen
Algemene menskunde: alle artikelen
Vrijeschool in beeld: alle beelden
.
3618-4010
.
.
.
