.

P.A.Coppens, Trouw 01-07-2029
.

Over taal als communicatie zin vele publicaties verschenen na even zoveel studies.
Vaak wordt daarbij een uitstapje gemaakt naar het dierenrijk: ook dieren zouden onderling communiceren; zelfs planten.

Al naar gelang de menskundige/wetenschappelijke opvattingen van de onderzoekers, wordt de communicatie tussen mensen d.m.v. taal al dan niet hoger aangeslagen, soms wordt er beweerd dat er nauwelijks verschil is en ‘dat de mens – als hoger dier – toch niet zoveel verschilt van dat andere dier.’

In Trouw –  rubriek ‘taal’ – stonden twee bijdragen van P.A. Coppens met de titel:

“Waarom taal het enige communicatiemiddel is.

Taal is het enige communicatiemiddel dat we hebben. Als ik dat in gezelschap beweer, is er altijd wel iemand die begint over plaatjes die meer kunnen vertellen dan duizend woorden, over gelaatsuitdrukkingen en lichaamstaal, of over leeuwen die met geursporen allerlei informatie over zichzelf aan andere leeuwen kunnen communiceren. Toch lijkt me dit allemaal te zeer opgerekt voor het begrip ‘communicatie’.

Natuurlijk kan een beeld, of je voorkomen, of zelfs je geur voor iemand anders een zekere betekenis krijgen of een emotie teweegbrengen, maar om van een echt communicatiemiddel te spreken zou de zender daar toch enige systematische controle over moeten kunnen uitoefenen.

Het lijkt me sterk dat een leeuw enige controle heeft over de samenstelling van zijn urine, en ook op de betekenis van gelaatsuitdrukkingen heb je maar in zeer beperkte mate invloed. Probeer maar eens boos te kijken, en als iemand dat niet snapt dit met een andere gelaatsuitdrukking te herstellen.

Het plaatje dat duizend woorden zou vertegenwoordigen, is misschien wel de hardnekkigste mythe. Allen die daarin geloven zou ik willen uitdagen om mij in een plaatje te vertellen dat ze het ontbijt gisteren heel lekker vonden maar eergisteren niet. En als een of andere geniale artiest daarin slaagt, probeer het plaatje dan eens te veranderen in een beleefd plaatje.

Bedenk daarna nog maar eens hoe gemakkelijk het is om dat in taal uit te drukken. Al die zogenaamd rijke communicatiemiddelen vallen vrijwel in het niet bij de mogelijkheden die taal biedt. Taal is het enige communicatiemiddel dat we hebben.

Met een plaatje kun je niet in gesprek gaan

Gisteren had ik het onder andere over het plaatje dat meer zou zeggen dan duizend woorden. Ik erkende dat plaatjes natuurlijk wel een betekenis voor iemand kunnen hebben of een emotie kunnen teweegbrengen, maar ik betoogde dat dit nog geen communicatie is, omdat de bedenker van het plaatje nauwelijks systematische controle heeft over de boodschap. Maar waar komt dan de indruk vandaan dat een plaatje meer zegt dan duizend woorden? Naar mijn idee is dit eerder de communicatieve armoede van het plaatje dan de rijkdom.

Hoe minder informatie er in een boodschap zit, hoe meer je als ontvanger geprikkeld wordt om betekenis te construeren. Nu zit er in plaatjes vaak wel veel variatie in vorm en kleur, zonder dat dit echt informatief is. Maar al die variaties vormen dus wel evenzoveel aanknopingspunten voor een creatief proces. Het gevolg is dat mensen die plaatjes bekijken, daar van alles in gaan zien. De menselijke geest is erg sterk in het toekennen van betekenis aan van alles en nog wat, en visuele prikkels behoren tot de meest-dominante in ons bestaan.

De Griekse wijsgeer Socrates zei het al: met een plaatje kun je wel een emotie of een herinnering opwekken, maar plaatjes zeggen niks terug. Als je een plaatje niet begrijpt kun je niet met het plaatje in dialoog treden zoals je een menselijke gesprekspartner om uitleg kunt vragen. Plaatjes communiceren niet.

Enigszins ironisch is dat de hoeveelheid informatie die er dan in een plaatje zou zitten, toch weer uitgedrukt wordt in een aantal woorden. Dit illustreert dat je taal nodig hebt om echte informatie te maken van een plaatje.

.

Nederlandse taal: alle artikelen

Niet-Nederlandse talen: alle artikelen

Menskunde en pedagogie: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: alle beelden

.

2019-1891

.