Tagarchief: terugblik

VRIJECHOOL – Algemene menskunde voordracht 6 (6-4-1-1)

In Steiners geesteswetenschap is veelvuldig sprake van ‘imaginatie’. 
Zoals we dat van hem gewend zijn, wordt de inhoud hiervan op uiteenlopende manieren gekarakteriseerd.

In voordracht 6 (6-4) gebeurt dat rond ‘het Ik’.

Er is door verschillende auteurs gepoogd dit begrip, naast de andere 2 die vaak in één adem worden genoemd: inspiratie en intuïtie’ nader te verduidelijken.

Edward de Boer, Motief nr.198edec. 2015

.

IMAGINATIE

,

Beelddenken en beeldbewustzijn spelen een belangrijke rol in de antroposofische scholingsweg. Als eerste vorm van een hoger, bovenzinnelijk bewustzijn beschrijft Rudolf Steiner het imaginatieve bewustzijn. Edward de Boer gaat in op wat deze imaginatie is en hoe Rudolf Steiner het begrip imaginatie ontwikkelt.

In de antroposofie worden verschillende stappen van hoger bewustzijn op de ontwikkelingsweg beschreven. De eerste daarvan is de imaginatie. De antroposofie zelf is voor een groot deel gegeven in de vorm van imaginaties: denk aan de vele voordrachten waarin Steiner op een beeldende wijze de antroposofie ontwikkelt, de mysteriedrama’s, de jaarfeestimaginaties en het kunstzinnige werk.

HET ALLEDAAGSE BEELDBEWUSTZIJN

We leven in een beeldcultuur. Ons dagelijks leven is doortrokken van allerlei vormen van beelden. In de media, bij het kijken naar films, als we een boek of tijdschrift lezen, er komt allerlei informatie in een beeldende vorm op ons af. Ook door de ontwikkeling van de smartphone is het denken in plaatjes nog veel meer gemeengoed geworden dan enkele decennia terug. Beelden zijn in onze werkelijkheid van alledag niet meer weg te denken.

Deze alledaagse beeldcultuur is vertrouwd, maar tegelijk in hoge mate onbewust. We denken en communiceren veelvuldig in beelden, maar staan we er bij stil dat we zo communiceren?

Het delen van beelden is een soort automatisme geworden: we sturen enkele foto’s via de telefoon, en we laten ‘weten’ hoe onze vakantie was. De koppeling tussen dat wat we zien, de waarneming en de voorstelling ervan en het begrip dat we ervan hebben, vindt veel plaats, maar is een in hoge mate onbewust proces.

De afgelopen tijd is er in de managementliteratuur meer aandacht voor het zogenaamde beelddenken en beeldbewustzijn. Het fenomeen ‘storytelling’ heeft een grote vlucht genomen. In een verhalende vorm en op een beeldende manier wordt informatie overgedragen en toegepast, bijvoorbeeld in management. Ghislaine Bromberger beschreef in 2009 al hoe je met allerlei werkvormen het beelddenken op een praktische wijze kunt ontwikkelen en toepassen. Manon Ruyters doet sinds langere tijd onderzoek naar verschillende vormen van leren. Het ‘imaginatief’ leren benoemt zij nadrukkelijk als een specifieke vorm van leren: leren met behulp van beelden.

Imaginatie in de antroposofie

Bij het beschrijven van de antroposofische ontwikkelingsweg hanteert Rudolf Steiner het begrip imaginatie voor het eerst in de jaren 1906-1907. Gedurende de periode van ruim een jaar houdt hij verschillende voordrachten over de scholingsweg en innerlijke ontwikkeling. De scholingsweg benoemt hij nadrukkelijk als de weg van de rozenkruisers en beschrijft hij als een weg in zeven stappen. Elke stap betekent een nieuwe, hogere stap van bewustzijn. Deze weg begint bij het dagelijkse – zintuigelijke – bewustzijn. De eerstvolgende stap op deze weg is het imaginatieve bewustzijn. Hierbij wordt de imaginatie beschreven als een bewuste vorm van beelddenken – dat losstaat van het dagelijkse – zintuigelijke denken.  

Zijn inzichten schrijft hij op in losse artikelen die in boekvorm worden uitgegeven als De weg tot inzicht in hogere werelden, [GA 10} maar later ook meteen in boekvorm in Meditatie     [GA 121617] en De wetenschap van de geheimen der ziel  [GA 13]

De ontwikkeling van het imaginatieve bewustzijn

In de genoemde voordrachten legt Steiner er nadruk op dat het imaginatieve bewustzijn een bewuste vorm is van beeld-denken. Imaginatief denken is tegelijk zintuigvrij denken. Onze dagelijkse gedachten zijn doorgaans gekoppeld aan verschijningen uit de fysieke wereld: als ik denk aan een ontbijt, zie ik de tafel voor me, ik denk na over een boterham die ik wil eten. Dit gedachtenproces verloopt zonder dat ik hier bewust veel voor moet doen.

Het imaginatieve bewustzijn school je door je te concentreren op beelden die aan de dagelijkse werkelijkheid zijn ontleend, maar als zodanig niet voorkomen in de werkelijkheid. Alle symbolische voorstellingen zijn hiervoor geschikt: denk aan de voorstelling van het rozenkruis of de esculaap (de staf waar een of twee slangen zich omheen wenden). Juist deze combinatie (kruis en rozen, staf en slang) komt in de dagelijkse werkelijkheid niet voor en moet daarom bewust worden voorgesteld. Door je bewust, meditatief in te leven in symbolische voorstellingen verschaf je je een toegang tot de imaginatieve denkwereld. In Rozenkruisersliteratuur uit de zeventiende eeuw vind je talrijke voorbeelden van imaginatieve symbolen.

In de voordrachten uit 1906 en 1907 beschrijft Steiner ook hoe beelden uit de natuur kunnen helpen bij het ontwikkelen van het imaginatieve bewustzijn. Ook hierbij gaat het niet om de letterlijke beelden uit de natuur, maar de beelden die in een verdiepte vorm als metaforen kunnen worden gebruikt voor fundamentele geestelijke principes: verschijningen uit de natuur die gebruikt worden als metaforische beelden. Steiner haalt hierbij de zinnen van Goethe aan: Alles Vergangliche ist nur ein Gleichnis.

Een van de oefeningen die hij beschrijft en die hoort bij de fase van imaginatie is de oefening die bekend staat als de zaadkorreloefening:

Zaadkorreloefening

“Je legt een klein zaadje van een plant voor je neer. Het gaat erom je over dit nietige ding intensief de juiste gedachten te vormen en daardoor bepaalde gevoelens te ontwikkelen. Eerst neem je precies waar wat je feitelijk met je ogen ziet. Je beschrijft voor jezelf de vorm, de kleur en alle andere eigenschappen van het zaadje. Dan bedenk je: uit dit zaadje zal een veelvormige plant groeien, als het in de aarde wordt gezaaid. Je bouwt de plant op in je fantasie. En dan denk je: wat ik mij nu in mijn fantasie voorstel, dat zullen de krachten van de aarde en van het licht later ook werkelijk uit het zaadje tevoorschijn lokken. […] je geeft je over aan de gedachte: Het onzichtbare zal zichtbaar worden. […]

Wie erin slaagt dit goed te doen, zal na enige tijd – misschien na veel pogingen – een kracht in zich bespeuren. En deze kracht zal een nieuwe waarneming creëren. Het is dan alsof het zaadje omsloten wordt door een kleine lichtende wolk. Het zal op zintuigelijk-geestelijke wijze als een soort vlam worden ervaren. Het midden van deze vlam doet aan zoals de waarneming van de kleur lila aandoet; de rand als een blauwachtige kleur. – Daar verschijnt nu wat van tevoren niet zichtbaar was en wat is opgeroepen door de kracht van de gedachten en de gevoelens die wij in ons hebben opgewekt. Wat zintuigelijk onzichtbaar was, de plant die pas later zichtbaar zal worden, dat openbaart zicht nu op geestelijk zichtbare wijze.”

Uit: Rudolf Steiner, De weg tot inzicht in hogere werelden

Deze afbeelding heeft een leeg alt-atribuut; de bestandsnaam is alg-mensk-6-4-1-afb-1.jpg

Door deze oefening ontwikkel je na verloop van tijd een vermogen om de innerlijke kracht van de zaadkorrel waar te nemen. Deze verschijnt in de vorm van een lichtende vlam. Het imaginatieve bewustzijn maakt het onzichtbare zichtbaar.

Dynamieken van het imaginatief denken

Een belangrijke karakteristiek van het beeldende, imaginatieve bewustzijn is de levende bewegelijke wereld waar je denkend en belevend instapt. Je hebt in deze wereld als het ware geen direct houvast. De beelden weven op een vloeiende wijze door elkaar heen. Juist daarom beschrijft Steiner in de genoemde voordrachten, maar ook in de boeken over de scholingsweg, zijn kennistheoretische werken (waaronder De filosofie van de vrijheid [GA 4}  en Waarheid en wetenschap [GA 3]) als gezonde basis voor de ontwikkeling van het imaginatieve denken. Juist door de ontwikkeling van het bewuste logische denken leer je je eigen gedachteproces te doorzien. Je oefent het levendige bewuste denken door je eigen denkbewegingen stap voor stap te hanteren. Het is moeilijk omdat het niet alleen abstract lijkt, maar juist ook een bewuste inzet van je ‘ik’ in je denken vereist. Je leert je eigen gedachten scheppend en op een autonome wijze te hanteren.

Als je dit niet doet, kun je gemakkelijk worden meegenomen in een gebied van fantasieën, hallucinaties of voorstellingen die niet afkomstig zijn uit een objectieve geestelijke wereld. Je denkt datje een imaginatie ziet, maar het blijkt ondertussen een projectie van je eigen emotie, bijvoorbeeld je angst of begeerte. Ook daarom is de bewuste denkscholing van fundamenteel belang.

Toepassingen in de werkgebieden

In de antroposofische werkgebieden wordt het bewuste beelddenken op een praktische manier toegepast. Zo wordt er op vrijescholen gebruik gemaakt van een beeldvormende methode bij de kinderbespreking. Het lerarencollege bespreekt in de kinderbespreking het beeld van een kind: wat zijn de typische beeldkenmerken? Vanuit de constitutie, houding, bouw en bijvoorbeeld het zichtbare gedrag in de klas, worden karakteristieken van het kind beschreven – beeldend.

In het medisch werkgebied kan vanuit de antroposofie en het Goetheanisme op een beeldende wijze naar geneeskrachtige planten worden gekeken. Welk innerlijk ‘beeld’ roept bijvoorbeeld vingerhoedskruid op? Hoe ‘ziet’ de plant eruit? Hoe groeit de bloem precies? Op welke plek in de natuur groeit deze plant? Vanuit deze beeldkarakteristieken kan de stap naar de geneeskundige toepassing worden gezet.

Een belangrijke vorm van het imaginatieve denken is de terugblik. Bijvoorbeeld de terugblik op de dag: ’s avonds kijk je op een beeldende manier naar wat je overdag hebt ervaren. Wat was werkelijk van belang en essentieel? Welke ontmoetingen deden er echt toe en waarom? De beelden die je in de terugblik opbouwt bereiden de onverwachte, maar betekenisvolle invallen – intuïties – de dag erop voor.

De imaginatie is daarmee een spannend en betekenisvol gebied: het ligt dichtbij, omdat we zo omgeven zijn met beelden en een beeldbewustzijn. Tegelijk is het ook een uitdagende stap. De antroposofische scholingsweg vraagt je denken te scholen en je met discipline bewust te wijden aan een levendig beeldbewustzijn. Hiermee ontwikkel je een zelfstandig, autonoom beeldden-ken. Met dit denken breng je de onzichtbare geestelijke essentie van de dingen tot verschijning. ||

Van Edward de Boer verscheen bij Rudolf Steiner Verlag in de serie Kleine Begleiter de uitgave: Imagination. Bildekraft des Denkens, Basel 2015.

.

Algemene menskunde voordracht 6: alle artikelen

Algemene menskundealle artikelen

Rudolf Steineralle artikelen op deze blog

Menskunde en pedagogiealle artikelen

.

2339

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Wat op deze blog staat