VRIJESCHOOL – Waarnemen

.

PLANTENWAARNEMING

(Pastinaak en peen)

Over de betekenis van de exacte waarneming

Voordat u de hiernavolgende plantenbesclnijving gaat lezen een paar woorden over zin en betekenis van de waarneming als zodanig.

Puntsgewijs kom ik tot het volgende (verre van volledige) overzicht:

1. Iedere waarneming geeft kennisverdieping
De omgeving laat meer zien naarmate het waarnemingsproces intensiever is. Hierbij kunnen zoveel mogelijk zintuigen ingeschakeld worden.

2. Een waarneming verbindt je met de omgeving
In de zin van de fenomenologie van Husserl: je bent zelf bij het waargenomene. Dit verbonden voelen kan geweldig bevredigend zijn.

3. Waarnemen kan leiden tot schoonheidsbeleven
Door nauwkeurig te beschrijven wat je ziet (hoort, ruikt, proeft) ontstaat een gevoel van verbazing en verrassing, vaak omdat alles zo mooi en wonderlijk is. Dit sluit aan bij de waarneming van het kind, dat vaak staan blijft bij het roepen van ‘ah’ en ‘oh’.

4. liet doen en beschrijven van waarnemingen prikkelt tot meer
Als zodanig is het doel in zichzelf.

5. Een waarneming in het ene gebied (bijvoorbeeld de plantenwereld) kan vruchtbaar zijn voor waarnemingen in andere gebieden (bijvoorbeeld in het sociale). Hierbij doel ik niet op het inhoudelijke, maar op het oefenaspect samengevat in het woord waarnemingsscholing.

Voor mij op tafel staat een vaas met daarin pastinaak (pastinaca sativa) en peen (daueus carota). In de flora van Heukels en van Ooststroom komen ze dicht bij elkaar voor in de familie der schermbloemigen (umbelliferae), een teken van uiterlijke overeenkomst of verwantschap. Daardoor niet in het minst gehinderd, waag ik mij aan een nauwkeuriger waarneming van beide planten.

Pastinaak valt op door de fraaie goudgele bloemkleur, die zich in vruchten en stengels voortzet als een groengele glans. De stengel is sterk gegroefd en naar boven toe intensief vertakt, zonder opvallende regelmaat. De groeven zijn het sterkst aan de onderzijde, naar boven toe worden ze zwakker. De stengelbladen, waarvan de okselknop is uitgegroeid tot een bloemsteel, zien er ineengevouwen uit en zijn opvallend langwerpig met aan het eind enkele kleine slippen. Beschouwen we een bloemsteel, dan valt op, dat deze eindigt in een scherm, zonder omwindselblaadjes (kelkachtige bladeren, die bij veel schermbloemen voorkomen en bij andere families vaak de kelk vormen). Voordat het scherm bereikt is, komen we kleine zijschermpjes tegen, die alleen staan of gepaard optreden. Het scherm is niet vlak, maar als een kom gevormd. Kortgesteelde schermpjes in het midden en langgesteelde schermpjes er omheen. Het totale aantal schermpjes (die op kleine steeltjes staan, de zogenaamde stralen) bedraagt ongeveer 12. Daarvan zijn er 8 langgesteeld en 4 kortgesteeld. Andere verhoudingen zoals 7-5 of 8-5 komen ook voor.

Bekijken we nu een enkel schermpje, dan bestaat dit uit kleine bloempjes, ook weer in ongelijke aantallen. De kortgesteelde schermpjes bevatten ongeveer 12 bloempjes, de langgesteelde meer dan 20. De bloempjes zijn geelomrand en bezitten een groen hart, in de vorm van een vijfhoek. Per schermpje zien we opnieuw het verschijnsel, dat de binnenste bloempjes korter gesteeld zijn dan de buitenste. De buitenste bloempjes zijn groter en bezitten in een enkel geval meestal aan de buitenrand van de bloem een alleenstaande meeldraad, die een extra accent geeft aan de rand van een schermpje. De groengele vruchtjes zijn ellipsvormig en eindigen bovenaan in een soort plat hoedje, waarop nog twee stempelrestanten zichtbaar zijn. Het blad is half stengelomvattend en heeft een lange samengevouwen voet, die naar de top toe overgaat in enkele zijblaadjes, zodat het geheel een geveerde indruk maakt. Drie tot vier geaarde blaadjes vormen het totale blad en een driedelig eindblaadje sluit het geheel af. De zijblaadjcs zijn ieder grof en onregelmatig gezaagd of ingesneden.

Geheel anders is het bij de peen. De stengel is wel gegroefd, maar veel zwakker. Naar boven toe worden de groeven intensiever, tot aan de schermen toe. Ook valt een lichte draaiing waar te nemen in de stengel (om de lengteas). De vertakkingswijze is eenvoudig: steeds een bloemsteel uit do oksel van een blad. Langs de steel kan dan nog een blad voorkomen, met eei bloemsteel in de oksel. Alle stengels zin duidelijk behaard, met al’staande haren. De kleur van de plant is vrij donkergroen en dof. De schermen zijn in jonge (samengevouwen) toestand rosé en in volwassen toestand wit. De blaadjes waarvan de oksel-knop tot bloemsteel is geworden, zijn niet samengevouwen, maar ijl en dun-slippig.

Het scherm heeft opvallende omwindselblaadjes, in aantal variërend van 7-8. leder blaadje is 2 of 3 delig, zodal een gevorkte struktuur ontstaat. In rijpe toestand zijn deze blaadjes le-ruggebogen in de richting van de stengel. Ze staan in een regelmatige krans gerangschikt, maar hebben de neiging om naar één kant van het scherm sterker uit te groeien, zodat de indruk van asymmetrie ontstaat. In onrijpe toestand is het scherm komvormig en samengedrukt, maar in rijpe toestand vlak of bol. Het aantal schermstralen (en daarmee het aantal schermpjes) varieert tussen 20 en 30. De buitenste schermpjes zijn veel groter dan de binnenste en bevatten meer bloempjes. Ieder schermpje bezit weer 7-8 omwindselblaadjes, meestal enkelvoudig, maar soms in twee of drie delen vertakt. Ook deze omwindsels zijn asymmetrisch, doordat de naar buiten gekeerde blaadjes langer uitgegroeid zijn. Bekijken we een schermpje, dan blijven de buitenste bloempjes (met 5 witte kroonbiaadjes) veel groter te zijn dan de binnenste. Van ieder buitenste bloempje zijn de kroonbladen ook weer ongelijk, in die zin, dat de drie naar buiten gekeerde blaadjes opvallend groter zijn dan de twee naar binnen gekeerde blaadjes.

Het bloemhartje is heel klein en lichtgroen. Kijken we vlak over het totale scherm heen, dan is een waas van roodachtige meeldraden zichtbaar die niet opvallen bij bovenaanzicht. De kroonbladen van de buitenste bloempjes zijn zo groot, dat ze de indruk geven de eigenlijke bloembladeren van het scherm te vormen.

De beschrijving van de bladeren kan kort worden gehouden: iedereen kent wel het typische wortelloof. De bladeren zijn stengelomvattend, hebben een weinig verbreedde en zwak samengevouwen steel, die naar boven toe uitloopt in enkele paren blaadjes en tenslotte een eindblaadje. Ieder blaadje op zich is sterk gedeeld in vele slippen, zodat de indruk van veelbladigheid ontstaat.

Wat de beide planten gemeen hebben is de hoogte (30-90 cm), de bloeitijd (juni-herfst), het algemene voorkomen, het milieu (open, grazige plaatsen langs wegen en dijken) en de makkelijke kweekmogelijkheid voor consumptie.

Morfologisch gezien zijn ze erg verschillend. Als we samenvattend de besproken kenmerken naast elkaar zetten, ontstaat het volgende beeld:

Tot slot een opmerking over een algemene tendens die bespeurbaar is bij schermbloemigen, vooral ook bij het overbekende fluitekruid en de bereklauw, maar evenzeer bij de hier besproken planten.

Als een exemplaar veel schermen bezit, die in kransen staan gerangschikt, dan zijn de buitenste groter en voller dan de binnenste. Per scherm wordt dit herhaald: de buitenste kransen van schermpjes zijn vaak groter, voller en langer gesteeld. Per schermpje wordt het eveneens herhaald: de buitenste bloemkransen zijn groter en opvallender dan de binnenste. Bezien we tenslotte de enkele bloempjes, dan zijn de naar buiten gelegen bloemen groter dan de binnenste, en ook asymmetrischer doordat de naar buiten gelegen kroonbladen forser ontwikkeld zijn.

In het boekje ‘Blütenspaziergange’ van Schad en Schweppenhauser, wordt gesproken over een ‘van binnen naar buiten trapsgewijs toenemende strekking van de randbloemen, waardoor het totale scherm de prachtige ritmische vorm krijgt van een overheersend vormprincipe, zonder dat de aparte schermpjes en bloemen hun eigen principes verliezen. Zelden kunnen we fraaier de vormprocessen van een ‘Überblüte’ waarnemen’.

Ook uit andere plantenfamilies zijn dergelijke tendensen bekend, zoals bij de groenblijvende scheefbloem (iberis sempervirens, een sierheester uit de familie der kruisbloemigen), gelderse roos (viburnum opulus, kamperfoeliefamilie), vele composieten en kroontjeskruid (euphorbia helioscopia, wolfsmelkfamilie). De schermbloemigen echter spannen wat dit betreft de kroon, waaruit ik zou willen concluderen, dat het verschijnsel ‘Überblüte’ in deze familie het hoogtepunt vormt.

.
Willem Beekman, Jonas 16, 07-04-1978

.

Plantkunde: alle artikelen

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.