VRIJESCHOOL – Grohmann – leesboek voor de plantkunde (45)

.

Gerbert Grohmann

‘leesboek voor de plantkunde

‘blz.168, hoofdstuk 45                                                                             alle hoofdstukken

 

OVER DE HERFSTTIJLOOS
Wanneer de zomer al sterk ten einde loopt en de zon alleen nog schuin op de aarde valt, omdat ze een veel kleinere baan langs de hemel bestrijkt, dan bloeien de bleek-lilagekleurde herfsttijlozen op de weiden. Je ziet het de bevallige bloemkelken aan, dat ze het laatste zijn wat de zon uit de aarde weet te lokken. Bleek en zwak als ze zijn, kunnen ze door de wind makkelijk geknikt worden.

Wil je een herfsttijloos plukken, dan trek je vaak de lange bloemenbuis, waarin de bloem naar onderen toe overgaat, er ook uit. Diep beneden in de grond zit de knol en wanneer je die uit wil graven, merk je pas, hoe diep die zit en hoe kouder de winter in een streek is, des te dieper zitten de knollen van de herfsttijloos, zodat je ze wel als thermometer voor de gemiddelde  winterkoude kan beschouwen.

Wat iemand het meest merkwaardig mag lijken is, dat je geen groene bladeren kan vinden, wanneer de herfsttijlozen bloeien. Alleen de vale bloemen flakkeren als koude vlammetjes op de herfstige weiden.

Loop je echter het volgende voorjaar over diezelfde weide, dan vind je sappige groene planten met grote bladeren die er als tulpen uitzien en vele mensen weten niet dat dit de bladeren van de herfsttijloos zijn en ze zijn verbaasd dat er zoveel tulpen op een weiland groeien. Je wordt in je vergissing nog versterkt wanneer je de sappige groene hulsels opmerkt die erg op een  tulpenknop lijken. Tevergeefs zou je echter wachten tot ze opengaan, want het zijn geen bloesemknoppen, maar de zaaddozen van de herfsttijloos, die uit de bloemen van vorig jaar ontstaan zijn en die nu rijp worden.

Bij de herfsttijloos gaat namelijk alles veel langzamer, omdat ze in een tijd bloeit, waarin de zon bijna geen kracht meer heeft.

Tussen de bloeitijd en het rijp worden van de zaden komt de winter, zodat de plant daardoor in twee helften uit elkaar wordt getrokken. Daarom heet ze ook tijloos=tijdloos.

Al wanneer je de matte herfsttijloos met de stralende crocus vergelijkt, waarop ze uiterlijk zo lijkt, kun je het verschil waarnemen. De krokus bloeit in het voorjaar, wanneer de zon krachtiger wordt; de herfsttijloos daarentegen, wanneer de zon sterk afneemt. Zo is de krokus krachtig en stralend, de herfsttijloos bleek en vemoeid.

Wanneer je de herfsttijloos met de tulp vergelijkt, kom je nog op een andere tegenstelling, die ook met de bloeitijd samenhangt. Bij de in het voorjaar bloeiende tulp gaat alles te snel, want die haast zich om in bloei te komen; bij de herfsttijloos daarentegen gaat alles veel te langzaam. Ze strekt in de herfst alleen haar langgerekte bloemkelk uit de knol de hoogte in. De bloemkelk is zesdelig, precies zoals bij de tulp en de zes meeldraden zitten binnen in de bloem aan de bloemkroontop vast.

Met de stempel van de herfsttijloos is wat merkwaardigs. Er zijn er drie. Ze hebben de vorm van een draad; ze lopen door de dunne, ondergrondse bloembuis naast elkaar omhoog en pas boven in het licht ontstaat er een vertakking. Terwijl bovenaan de bloemkroon en de meeldraden al bloeien, zit het vruchtbeginsel nog beneden in de knol, dat is in zijn ontwikkeling ver achter gebleven en pas in deze tijd ontstaat het. Daarom kan het nog niet meekomen. Je moet wel goed in de gaten houden dat het lange, bijna draadvormige gedeelte, wat de bloem boven de aarde met de knol onder de aarde verbindt, geen bloemsteel is, maar veel eerder de geweldig in de lengte getrokken en aan het ondereind vastgehouden bloembuis is.

Zo diep zit de herfsttijloos in de grond en zo lang is de bloembuis, tot deze in de knol eindigt.

Ook blad en stengel zijn tijdens de bloeitijd nog zeer onderontwikkeld. Pas na de winterrust worden ze in de hoogte gestuwd, door de zon gegrepen en volledig in de hoogte getrokken. Met hen samen komt ook het vruchtbeginsel mee omhoog, zodat dat vanaf nu tot de grote, uit de drie hulsels bestaande zaaddoos, kan uitgroeien. Bovenop deze zaaddoos zie je zelfs nog de verdroogde resten van de drie stempeldraden hangen en vaak herken je ook de resten van de bloem. Omdat het vruchtbeginsel van de herfsttijloos bovenstandig is, hangen deze natuurlijk onder de zaaddoos.

Je kunt goed begrijpen dat de herfsttijloos giftig moet zijn en het voer bederft als deze veel voorkomt. Zoals de paddenstoel laat ze zich ook te weinig door de zon doorstralen. Ze zou wel een tulp willen zijn, maar ze blijft halverwege steken, omdat alles veel te langzaam gaat.

Met de herfsttijloos eindigt het bloemenjaar. Weliswaar vind je nog asters en dahlia’s in de tuinen; op de weiden bloeit hier en daar het laatste duizendblad; op de hellingen nog wat wilde cichorei, maar de herfsttijlozen zijn toch de enige bloemen die met hun ontwikkeling pas beginnen. Daarvan kun je wel treurig worden, want spoedig zullen we geen bijen meer horen zoemen, geen vlinder die meer van bloem naar bloem dartelt. Maar de aarde heeft een goed geheugen. Het volgend jaar zal ze ons weer opnieuw blij maken en geen enkele van de talrijke schepsels vergeten zijn. In zaden, in ondergrondse wortelstokken, bollen en knollen bewaart ze onzichtbaar, wat uiterlijk verwelkt. Na de winterrust zal het de herfsttijloos weer te binnenschieten dat ze nog geen bladeren en stengels gevormd heeft en dat in het vruchtbeginsel geen zaden kunnen ontstaan, wanneer dat onafgemaakt onder de grond in de knol blijft. Haastig haalt ze alles in, waar ze in de herfst niet meer aan toegekomen is. En omdat het dan lente is, verschijnt ze op de aarde als haar zuster, de tulp.

Terug naar de inhoud

 

Plantkunde: alle artikelen

VRIJESCHOOL in beeld: 5e klas: plantkunde

50-48

 

 

 

 

 

 

 

 

 

.

Advertenties

5 Reacties op “VRIJESCHOOL – Grohmann – leesboek voor de plantkunde (45)

  1. Pingback: WAT STAAT OP DEZE BLOG | VRIJESCHOOL

  2. Pingback: GROHMANN: LEESBOEK VOOR DE PLANTKUNDE-inhoud | VRIJESCHOOL

  3. Pingback: VRIJESCHOOL – PLANTKUNDE – herfsttijloos | VRIJESCHOOL

  4. Pingback: VRIJESCHOOL – Plantkunde – planten (35) | VRIJESCHOOL

  5. Pingback: VRIJESCHOOL – Grohmann – leesboek voor de plantkunde (29) | VRIJESCHOOL

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.