VRIJESCHOOL – Toets (3)

.

Met grote regelmaat staan er opiniestukjes in de krant over het toetsen op de basisschool.
Er zijn voor- en tegenstanders, hoewel de laatste meer van zich laten horen.
Zie bv. Opspattend grind    opspattend grind   opspattend grind    opspattend grind.
Uit de vrijescholen hoor je niet zoveel. Hoewel er natuurlijk ook meningen, zoals die van vrijeschoolleerkracht Ingrid Busink in Trouw.
De conclusie van haar zoon is m.i. raak: “Dus, mama, als ik het goed begrijp, gaan ze in een paar uur toetsen wat ik de afgelopen zes jaar heb gedaan, én wat ik de komende zes jaar ga doen?”

Maar een duidelijk: Kijk, zo doen wij dat en daarom! verneem je nauwelijks.
In 1974 was Wouter de Gans op dit gebied de spreekbuis van de vrijescholen.
Hoewel de hier geschetste situatie niet meer helemaal die van nu is, passen de argumenten van De Gans helemaal bij de bezwaren die heden ten dage worden aangetekend, als komen die dan niet van de vrijescholen….

Wouter de Gans, Jonas 08-03-1974
.

De grote keus: het kwartetspel voor de zesdeklasser

Over de schooltoets en de toelating tot de brugklas

Op 1, 5 en 6 maart [1974] hebben 80.000 zesdeklassers met rode oortjes van de spanning de punt van hun HB-potlood bot gekrast op de antwoordbladen van de schooltoetsen van het CITO.
Het CITO heet voluit het Centraal Instituut voor Toetsontwikkeling; dit instituut produceert sinds enkele jaren series multiple choice toetsen, die gebruikt worden als eindexamenopgaven, tussentijdse tests en als basisschooltoetsen. Van de in het totaal 240.000 leerlingen van de Nederlandse basisscholen, die de komende cursus hun weg moeten vinden in het voortgezet onderwijs, doet eenderde deel aan de CITO-schooltoetsen mee. Om de ouders van de jeugdige slachtoffertjes voldoende te informeren heeft het CITO dit jaar tijdig voor de uitgave gezorgd van een toetskrant. Hierin is een schat van eenzijdige artikeltjes te vinden, die de lezer mededelingen doen over de opzet van de toetsen, hun waarde, de wijze van beoordeling en de resultaten; ook zijn enkele voorbeelden opgenomen met speelse illustraties en bovendien worden inlichtingen gegeven over de verschillende vormen van voortgezet onderwijs. Een vriendelijk schoolhoofd uit Veghel verklaart in een kolom op de voorpagina dat hij een fan van de schooltoets is. Voor een nadere toelichting op deze joviale uitspraak wordt de lezer verwezen naar bladzijde zeven.

De fan gevolgd

Op bladzijde zeven beschrijft het schoolhoofd de procedure die op zijn school gevolgd wordt bij het bepalen van de latere schoolkeuze van de leerlingen. In een indrukwekkende rij van zeven punten geeft hij aan hoe elke leerling gedurende de twee laatste jaren op de basisschool begeleid en beoordeeld wordt tot de uiteindelijke keuze wordt gedaan en de aanmelding van de leerling bij de gekozen vervolgschool plaatsvindt. Daarna komt nog de schooltoets; met welke bedoeling?
“Als er op grond van advies van de school en op grond van de uitslag van het psychotechnisch onderzoek toch nog twijfels zijn bij de gekozen vervolgschool, dan kan de CITO-toets de doorslag geven. In alle andere gevallen zie ik de uitslag van de toets als een bevestiging, dat we weloverwogen tot een keuze zijn gekomen”.
En op de vraag of hij de schooltoets kan missen, zegt hij: “Nee, vooral aan de handleiding en de verantwoording van de toets heb je als onderwijsman een geweldige steun. Je blijft bij.”

Deze uitspraken zijn kenmerkend voor de naïeve manier waarop in de gehele toetskrant de waarde van deze selectievorm wordt gepresenteerd. Enerzijds wordt er gesuggereerd dat de toets niets voorstelt, hij is echt niet zo gevaarlijk als veel mensen denken; en in een onderhoudende reclamefolder wordt hij nu de huiskamers binnengebracht. Anderzijds blijkt hij in bepaalde gevallen de doorslag te geven; wanneer twee jaar nauwgezette begeleiding geen uitsluitsel heeft gebracht; ondertussen staaft hij de “weloverwogen” keuze van de school en zorgt dat de leraren ‘bij’ blijvern.

Een machtiger positie kan men zich moeilijk indenken en opmerkelijk is de slaafse onderworpenheid die vele schoolhoofden aan de dag leggen.

Bolwerk

De plaats van het CITO is inderdaad machtig. Dat het in ons onderwijsbestel tot een bolwerk is geworden, heeft een aantal oorzaken. In een tijd van grote onzekerheid over leerplan en leerniveau produceert het CITO duidelijke antwoorden door het samenstellen van meerkeuze vragen.
De verantwoordelijkheid voor de evaluatie van het onderwijs is daardoor afgenomen van de schouders van de toch al geplaagde schoolmeesters en docenten. Een eigen instituut, een eigen gebouw te Arnhem en een geweldige staf van full-time deskundige medewerkers suggereren een cleane zekerheid. De geldmiddelen zijn ook niet gering: op de onderwijsbegroting van dit jaar is voor het CITO een post opgevoerd van 1.9 miljoen gulden. Daardoor is het mogelijk dat aan de basisscholen tegen het geringe bedrag van f 8,50 per leerling de schooltoets beschikbaar wordt gesteld. Wie produceert er voor een dergelijk bedrag goed doordachte, alternatieve toetsingsmiddelen?

Ook het administratieapparaat van het CITO werkt feilloos, de hele toetsingsprocedure wordt voor de scholen teruggebracht tot enkele administratieve handelingen, zoals het plaatsen van schoolstempels, het dichtplakken en aangetekend verzenden van enveloppen en het in ontvangst nemen van uitslaggegevens.

Dit alles bevestigt de monopoliepositie die het CITO inneemt.

’t Roept vertedering op wanneer een groep leerlingenslachtoffers van de Werkplaats Kees Boeke te Bilthoven (eindexamenkandidaten vwo) zich als afsluiting van een onderwijsactieweek in het hol van de leeuw, bij het CITO zelf vervoegen. “Drs. Solberg (directeur van het CITO) was een en al toeschietelijkheid. Hij ontving de groep met een brede lach en loodste de enigszins beduusde scholieren behoedzaam naar de kantine, die voor de gelegenheid werd omgetoverd in discussieruimte,” aldus een bericht in de Volkskrant van zaterdag 23 februari.

De scholieren en hun docenten brachten alle bezwaren tegen de toetsen naar voren, waarop Drs. Solberg de ontoereikende algemene opmerking maakte, dat aan alle systemen bezwaren kleven. Hij vertolkte de mening dat het CITO niet selecteert, maar de scholen, die van de toetsen gebruik maken.

Hierboven werd duidelijk hoe de practijk andersom is, en daarmee komt tevoorschijn een wel uiterst gevaarlijk proces van het afschuiven van verantwoordelijkheid! Elke betrokkene voelt zich door het handelen van de ander gedekt, maar in plaats van een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid is er een sprake van een immoreel, perfide systeem.

Onderwijsdoel

Het grote manco in het systeem is dat er op landelijk niveau wel een centraal toetsinstituut is opgericht, maar dat er niet voldaan is aan een aantal voorwaarden. Solberg geeft zelf toe dat er nog geen goed geformuleerde onderwijsdoelstellingen op landelijk niveau zijn te vinden. En dat daaraan nog weer voorafgaat de kernvraag of je wel algemene onderwijsdoelstellingen wilt hebben of dat je daarin de scholen vrij wilt laten.

Deze centrale vragen zijn nog niet beantwoord; toch worden de toetsen geproduceerd; toetsen die een eindkennis en een eindgedrag willen beoordelen.

Voor wat betreft de basisschooltoetsen blijkt dat het CITO er alleen op uit is om de noodzakelijke basiskennis te meten. Maar wie bepaalt die basiskennis? Welke onderdelen van de Nederlandse grammatica behoren in de basisschool te worden behandeld? Waartoe dient grammatica, en wat is er de vormende waarde van?
Op gelijke wijze kan men voor elk vakgebied een serie fundamentele vragen stellen. Merkwaardig genoeg worden deze vragen niet gesteld, laat staan antwoorden gegeven; de inhoud en het niveau worden op een handige manier in één vicieuze cirkel gevangen gehouden. Want hoewel het CITO alleen basiskennis wil toetsen, waarmee de suggestie wordt gewekt dat op het instituut bekend is wat dat inhoudt, gelijktijdig worden de aard en het niveau door de leerlingen meebepaald. Alle toetsen worden namelijk van te voren via een ingenieus verdeelsysteem op een aantal proefscholen voorgetest om te bepalen of ze geschikt zijn. Dit betekent overigens dat de uiteindelijke resultaten van een toets aardig kunnen worden voorspeld.

Ook de uitslagen worden niet normatief, volgens een van te voren bepaalde schaal vastgelegd; een leerling haalt niet een voldoende of onvoldoende bijvoorbeeld. Hij krijgt een cijfer tussen 1 en 100, de zogenaamde percentielscores; het geheim van dit cijfer is dat het alleen laat zien wat de plaats van de leerling is tussen de anderen. Het getal 67 geeft aan dat de leerling net iets betere resultaten heeft behaald dan 66 procent van de andere leerlingen uit zijn omgeving. Met dit systeem valt dus uit te maken of een leerling bijvoorbeeld behoort tot de bovenlaag of onderlaag van een gehele groep; over zijn feitelijke vermogens is niets opgemerkt. De vraag naar wat je van een leerling mag verwachten aan kennis, is hierdoor omzeild. Omdat percentielscores in verschillende gebieden in Nederland in afzonderlijk worden bepaald, is het getal 67 voor Middelburg iets anders dan voor Leeuwarden of Vaals. Toch wordt er door de vervolgscholen veelal een bepaalde percentielscore voor toelating geëist; die zeef laat echter de leerlingen plaatselijk verschillend door.

Wat is de betekenis van deze selectie?

Drempel

De noodzaak van selectie wordt door de mammoetwet uitgelokt; bepaalde regelingen stellen de eis dat een opnemende school een of andere vorm van toetsing inricht. Niet alle vormen van voortgezet onderwijs behoeven overigens een drempel in te bouwen. De wet verplicht alleen aan scholen voor vwo en havo om een toelatingsregeling te treffen; een dergelijke discriminatie bestempelt het mavo en lbo automatisch tot de vergaarbak van het voortgezet onderwijs.

Nu geeft de wet vier mogelijkheden aan voor de toelatingsprocedure; behalve het advies van het schoolhoofd, dat in alle gevallen wordt gevraagd, kan de school kiezen uit 1) een toets , 2) een toelatingsexamen 3) een psychotechnisch onderzoek en 4) een proefweek.

Uit praktische overwegingen wordt meestal de CITO-toets gekozen; die is echter samen met het klassieke toelatingsexamen het minst geschikt. Immers beide onderzoeken een aanwezige kennis op een bepaald moment, een kennis die zoals hierboven staat beschreven, ook nog problematisch is. Het gaat om de toelating tot de brugklas, een klas die bedoeld is als een heterogene groep leerlingen die gedurende dat eerste jaar zichzelf moeten determineren. Om te zien of iemand een brug kan nemen, plaats je niet een slagboom voor die brug. Een slagboom slaat plotseling een dwarsdoorsnede door een proces; om die reden is de toets verwerpelijk. Het onderwijs krijgt steeds meer zicht op processen; zoekt vormen van samenwerking en integratie. Een leerling die de grote stap van basisschool naar voortgezet onderwijs maakt, heeft een stuk proces liggen in het verleden; een stuk toekomst ligt voor hem. Een beschrijving van die voorgeschiedenis en een prognose voor de komende jaren zijn de twee zinnige dingen.

Onrecht

Het advies van het schoolhoofd is gebaseerd op een jarenlange observatie, begeleiding en beoordeling. De praktijk heeft ook geleerd dat een dergelijk advies zeer serieus mag worden genomen. Het inrichten van een proefklas waarin de aangemelde leerlingen gedurende enkele dagen of weken met elkaar alvast een stuk van de nieuwe school leren kennen, zorgt voor een zinvolle ontmoeting. De leerlingen krijgen een aantal nieuwe vakken die wezenlijk zijn binnen die vorm van voortgezet onderwijs.
Een proefklas is een brugperiode in kiem, en zolang de wet een toelatingsmiddel blijft eisen, is de proefklas het meest adequate antwoord. Met een CITO-toets wordt onrecht gedaan aan het werk op de basisschool en onrecht aan de vorming die het voortgezet onderwijs nastreeft.

Om nog niet eens te spreken van het onrecht dat aan het kind wordt aangedaan; in plaats van een vrije ontplooiing botst de leerling tegen een slagboom of . . . wordt gedwongen door een rioolbuis te kruipen; een tafereel dat zo pijnlijk trefzeker de voorpagina van de toetskrant ‘siert’.

.

Toetsenalle artikelen

Menskunde en pedagogiealle artikelen

Vrijeschool in beeldalle artikelen

2021

.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.