VRIJESCHOOL – 6e klas – aardrijkskunde – zijde (1-2)

.
Herkomst artikel onbekend, 1995?

Door de luiken in de schuur valt wat licht. Het is er lauwwarm, geen zuchtje wind. Je hoort alleen een monotoon rats-rats. Als je er op let, groeit het uit tot bruut lawaai: rats-hap-rats-hap. Vretende zijderupsen. Emmers vol moerbeibladeren gaan er per dag doorheen. De zijderups heeft haast. Hij schranst zich naar tienduizendmaal zijn geboortegewicht alvorens ’t garen te spinnen waarmee hij zich verpopt tot leverancier van ’s werelds meest begeerde textiel. ’Soie’ heet het hier, want we zijn in Frankrijk.

Het is nog geen half uur rijden van een van Frankrijks meest gefotografeerde toeristisch trekpleisters.
Onder de boogbrug over de rivier de Ardèche ziet het in de zomermaanden blauw en geel van de kano’s die stroomversnellingen komen. Vroeger was de ’Pont d’Arc’ ’n knooppunt van handelswegen vanuit de bergen van de Cévennes naar Lyon. Op open karren en op de ruggen van Provenςaalse ezels ging kostbaar materiaal naar ateliers in de grote stad: zelf gewonnen en gesponnen garens van ’s werelds meest begeerde textielsoort, de natuurzijde.

Nevenprodukt Chinese zijderoute

Het Rhônedal ligt niet ver naar het oosten. Aan de andere zijde van het dal van de grote rivier spiegelt zich het landschap aan dat van de Cévennes en de Ardèche. De bergen van de Isère lopen af naar de wijngaarden en fruitbongerds van de Drôme. Een mooi landschap waarin zich vroeger een paar weken per jaar grote witte vlekken bewogen. Twee miljoen kilo ruwe zijde per jaar, dat betekent duizenden karren vol witte cocons op weg van kwekerij naar pellerij.

De ’magnanerie’ van Vallon-Pont-d’Arc is de laatste zijderupsenkwekerij in het departement Ardèche die nog in bedrijf is. Aan de andere oever van de Rhône zijn er nog drie operationeel. Een daarvan, die van Saillans, werkt volgens de modernste methodes. Niet alleen voor toeristen maar ook als een soort veredelingsbedrijf. De kwekerijen markeren een heuse ’Franse zijderoute’, waarlangs ook spinnerijen, weverijen, textielmusea en ateliers te vinden zijn. Voor de Fransen heeft de route cultuurhistorische waarde. Voor bezoekers van dit deel van Frankrijk vormt de ’Route de la Soie’ een ware ontdekkingsreis.

De Route de la Soie is een nevenproduct van de enige echte zijderoute waarlangs al sinds de Romeinse tijd Chinese zijde naar Europa werd gebracht. Over land reikte deze route van Peking tot Istanbul. De zijdeproductie is een Chinese vinding. De historie wil dat ruwweg vierduizend jaar geleden een Chinese prinses, theedrinkend onder een moerbeiboom, ruw gewekt werd uit haar zoete mijmeringen door de plons van iets dat uit de boom in haar kopje viel. Maar ze gilde niet, viste het ’iets’ uit de thee, onderzocht het als praktische dochter van haar volk en vond uit dat het nat geworden spinsel rond de cocon van ’Bombyx mory’, de zijderupsvlinder, losgemaakt kon worden en in draden kon worden gedraaid.

Zijde werd China’s grootste exportartikel. De soepele en sterke stof was het meestbegeerde materiaal voor kledingstukken in Azië, Europa en Arabisch Afrika.

Via Turkije naar Frankrijk

Al in de vroege middeleeuwen probeerden economisch denkende vorstenhuizen de zijde-industrie in eigen hand te nemen. Met uit China gesmokkelde eitjes werden in Turkije en later in Italië kwekerijen gestart. Halverwege de vijftiende eeuw bevorderde Koning Lodewijk XI de zijderupsteelt in Frankrijk.

De boeren wilden wel en de ondernemingsgeest van de Lyonezen maakte van het huidige Rhône-Alpes-gebied al snel het wereldcentrum van de zijde. Tot eind 19e eeuw zou dat zo blijven. Daarna haalden China en andere lage-lonenlanden de productie van de natuurvezel weer terug. Lyon verwerkt nog steeds natuurzijde in ateliers voor kleding, uniformen en kazuifels.

Van eitje tot rups en cocon, dan van spinnen tot weven, ze deden alles zelf in Frankrijk. Hun eindproduct was mooier dan China kon leveren. Ze aten er met tienduizenden van. Hertogen en koningen ontleenden prestige aan de zijde-industrie. De textielbaronnen in de zijdestad Lyon werden schatrijk. Rond 1840 beleefde de Franse zijde-industrie een hoogtepunt; alleen al in de Ardèche verdienden 15.000 mensen rechtstreeks hun brood met het kweken van cocons en het op spoel draaien van ruwe zijde.

 

 

Uit gouden tijden

Uit de gouden tijden resten in Lyon, de Ardèche, Drôme en Cévennes nog zoveel gebouwen, ateliers en kwekerijen, dat er fraaie reisroutes langs te maken zijn.

Alleen al om het landschap is de tocht de moeite waard. Het is een van de mooiste delen van Frankrijk. Soms heel toeristisch, zoals langs de Ardèche, maar dan alleen in het hoogseizoen. Meestal overheerst het beeld van heuvels, wijngaarden, kleine rivieren en oude dorpen. Per honderd meter hoogteverschil is er een compleet andere flora. Op 600 meter hoogte bloeit de brem nog in juli.

De Route de la Soie bestaat uit zeven ’etappes’, alle eindigend in Lyon. De voor Frankrijkreizigers meest interessante liggen in het zuiden. In Vinzieux in de Ardèche werkt een antieke spinnerij op waterkracht. De versleten lagers van de aandrijfmechanismen zorgen voor ontzettend lawaai.

De spinnerij van Chirols is ingericht als ’ecomuseum’ met een collectie oude machines waar de liefhebber van mechanische constructies van zal watertanden. Van Chirols afdalend langs de rivier naar vlakkere delen voel je de weelde van het klimaat dat de zijderups ook zo beviel. De zomers zijn lang, heet in de dalen maar koel in de heuvels.

Alom zie je onderweg boerderijen met hoge, smalle, in een boog eindigende ramen op de tweede verdieping. Deze vensters zorgden voor de constante temperatuur die de rupsen nodig hadden. Rupsen kweken was het werk van vrouwen, voor het pellen van de cocons waren rappe vingers en scherpe ogen van jonge meisjes nodig.

Een dergelijk beeld biedt ook de andere kant van het Rhônedal. Het zijdemuseum van Montboucher in het departement Drôme is eveneens een groot aantal oude machines rijk. Het is een eldorado voor liefhebbers van slimme constructies.

Even verder naar het zuiden ligt de ’magnanerie’ van Saillans, [  en  ] waar veel onderzoekswerk wordt verricht ten dienste van de zijderupsteelt in ontwikkelingslanden. Het intens boeiende verhaal van de Bombyx mory, de in de vrije natuur allang uitgestorven nachtvlinder, wordt daar met moderne audiovisuele middelen verteld. Zelfs op verzoek in het Nederlands.

Ook vinden we in Saillans een ruime proeftuin met vele varianten van de moerbeiboom, veelal ontwikkeld in Japan.

Lyon

Lyon is een verhaal apart. Frankrijks tweede en volgens velen meest onderschatte stad, bruist en blinkt een groot deel van het jaar. Het bezit een imposant modern deel en een prachtig onderhouden historische kern. Zijde wordt er in en rond Lyon nog wel gesponnen, maar dan uit kunstvezels. Duizenden slecht betaalde ’canuts’ woonden en werkten in het nog bestaande weverskwartier tegen de oostelijke heuvels. De smalle huizen met hun (vanwege de weefgetouwen) enorm hoge plafonds, worden de laatste jaren een voor een opgeknapt. Lyon krijgt er een originele woonwijk bij.

In de stad zelf zijn tal van ateliers bezig met het verwerken van zijde (thans vooral uit China, Japan, Brazilië en Afrikaanse landen) tot modieuze artikelen. Wij kennen de shawls ’t beste. In ’La Maison des Canuts’ weven ze nog op oude getouwen lappen zijde met de meest ingewikkelde patronen. Zijde als kunstobject tref je aan in de meeste Lyonese musea, maar vooral in ’Le Musee des Tissues’. Beschilderd, bedrukt, ingeweven, de techniek imponeert vaak, maar of het echt mooi is? Zelfs meesters op elk materiaal als Matisse wisten met zijde niet echt goed raad.

Documentatie.

In Frankrijk bestaat rijk geïllustreerde documentatie over de historie van de zijdecultuur en wat daarvan over is. In Nederland is een kleine selectie daaruit beschikbaar. Informatie kunt u aanvragen bij Maison de la France, Prinsengracht 670, 1017 KX Amsterdam.

Zijde (1-1)

Meer          meer

.

Aardrijkskunde 6e klasalle artikelen

Aardrijkskunde 7e klasalle artikelen

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.