VRIJESCHOOL – Jaarfeesten – St. Nicolaas (23)

.

ALS HET DECEMBER WORDT, ZINGT IEDEREEN DE LOF DER ZOETHEID

In 1515 verscheen te Bazel het bekende boek „Encomium Moriae”, de „Lof der Zotheid”, geschre­ven door Erasmus.

Deze beroemde Rotterdammer beschreef hierin tal van dingen uit het dagelijkse leven. Hij heeft het over godgeleerdheid, monniken en pausen, maar ook over schoolmeesters, reizen, wandelen, huishouden, ge­zondheid, oorlog en huwelijk.

Hij schreef ook over…. suiker en „andere zoetsmakende spijzen” en hij zwaaide allen lof toe, die „ho­ning, suiker en sukade gebruiken om het lichaam ge­zond te houden en de geest te verfrissen; niets is zo goed als de zoetheid des suikers, mits in niet te grote hoeveelheden genuttigd”.

Voor allen, die in deze feestdagen ons weer van „zoetsmakende spijzen” voorzien, is Erasmus’ woord een aansporing.

Feeststemming
Enkele weken vóór december wordt in de mensen een feeststemming wakker, die in de kerstdagen haar hoogtepunt bereikt. Het is geen toeval dat dan de kerstboom, hulst en mistletoe opgeld doen en dat speculaas, kerstbrood, kransen en gebakletters de feestvreugde vergroten. Er wordt zelden aan gedacht, dat dergelijke dingen en gebruiken stammen uit het oude heidendom.
Vroeger vierden onze voorouders in de winter het Joelfeest, het feest der vruchtbaarheid, ter ere van de terugkeer van het licht.
De kortste dag was voorbij, de dagen gingen weer lengen. Dan wer­den offermaaltijden gehouden en in de heilige bossen vlamden de offervuren hoog op.
Het kerstfeest is een christelijk feest, maar al die gebruiken zijn voortgekomen uit heidense bodem en zijn, min of meer gewijzigd, in stand gebleven.

Sommige gebruiken, zoals het eten van bepaalde koek- en gebaksoorten, zijn gedurende de gehele periode tussen Kerstmis en Driekoningin in zwang.

Dikkevretsavond
Zijn de speculaasjes en taai-taai poppen in ons land bekend, er zijn ook gebaksoorten die alleen in bepaal­de streken vervaardigd worden.

De naam van allerlei gebak voor kinderen omstreeks St.-Nicolaas is op het Groninger Hogeland fieterknuten.
Het wordt gemaakt van brooddeeg, zoals stoetkerels, zwaan-in-‘t-nestje, nestje met eieren, eendjes enz. Verder zijn ook vlechten, plaskes (krentenbroodjes) en haantjes daar bekend; krenten- en sukadekoeken, kantkoek, spekkendikken (van roggemeel) en ollewieven zijn Groninger specialiteiten.
In vele gezinnen eet men in de Achterhoek op kerst­avond iets extra’s en dit gebruik doet denken aan de benaming „dikkevretsavond“.

In de boerengezinnen wordt getrakteerd op pannen­koeken, met worst gebakken.

In Aalten eet men op kerstavond „pilleweggeskes”, kleine bolvormige „weggen”, waarop twee deegpillen in kruisvorm zijn gelegd. Zij zijn er op geplaatst toen het gewone volk de naam pilleweg niet meer begreep. Een pil is een petekind of doopkind en de pillegift in de vorm van een pilleweg was een doopgeschenk. Het gebruik om op kerstavond walnoten te eten in de gezellige huiselijke familiekring is (in Aalten b.v.) nog in zwang.)

Nu we het toch over eten hebben: een traditioneel kerst- en nieuwejaarsgebak is de duivekater, het meest karakteristieke feestbrood van de midwintertijd.

Wat is een duivekater?
Een oud offerbrood is de duivekater, die herinnert aan het kattenoffer.

Katten werden door de Germanen geofferd om vrucht­baarheid voor de bodem te verkrijgen. Daarom begroef men wel een levende kat in zijn akker. Dit dierlijke offer werd later vervangen door een broodoffer, waarin waarschijnlijk de kat nog te her­kennen was. Die vorm verdween en het symbolische gebak met de scheenbeenvorm kreeg de naam van het gebak, dat het kattenoffer had vervangen. De twee knobbels aan het uiteinde van de duivekater stellen het gewricht voor en de ronde verdikking in het midden het vlees aan het been. In Scandinavië o.a. in Noorwegen en Zweden eet men „dovelskat” om­streeks 13 december, St.- Lucia; de naam is ook „lusikat”.

Maar waarom zou u naar Zweden gaan als u onder de rook van Amsterdam de originele duive­katers kunt kopen?

Bakker Kroes in Nieuwendam, die reeds tientallen jaren dit kerst- en nieuwjaarsgebak bereidt, kent de juiste samenstelling van deze
bijzon­dere broodsoort. Het recept zal hij u niet verschaffen, want dat is zijn „ambtsgeheim”. Wel weten we, dat er suiker, honing en citroen bij te pas komt. Enkele weken vóór Kerst is het in de bakkerij „Van­ouds de Duivekater” erg druk, want het is geen zeld­zaamheid als er dan zo’n honderd „katers” per dag de deur uit gaan. Na een langdurige bewerking gaan de baksels in de rijsoven en als de langwerpige vor­men gerezen zijn, begint het moeilijkste werk eerst goed, het versieren.

Kelken van tulpen snijdt bakker Kroes met vaardige hand met een klein zakmesje op de broden. Behalve gevoel voor schoonheid en lijn is een grote routine vereist. Even te diep in het taaie gebak en … . de duivekater is mislukt. Gaat alles goed, dan wor­den de witte deegvormen, voorzien van een vernisje van eierstruif, weer in de oven geschoven.

Ander Kerst- en Nieuwjaarsgebak
Op het beroemde schilderij Bakker Oostwaard van Jan Steen ziet u de bakker zijn krakelingen, duivekaters, bollen en mastellen (beschuiten) buiten zetten.

In zijn dagen was de duivekater dus al bekend: getuige het oude Haagse rijmpje:
„Sinterklaasje over het water. Geef mij toch een duivekater”.

Hooft schrijf in zijn „Warnar”: „lck win nou 5 gulden ’s jaars. En ien paer nuwe klompen tot men duive­kater”.

Zoals op elke feestdag eet men ook op Oudejaars­avond en Nieuwjaarsdag speciale koek, gebak- en broodsoorten en in verschillende delen van ons land en Vlaanderen lopen deze soorten sterk uiteen. Het gebruik om oliebollen te bakken op Oudejaarsdag is nog in ons gehele land in zwang en een oudejaars­avond zonder dit vaderlandse gerecht is bijna niet denkbaar.

Als in Drente de boerenarbeider op de eerste dag van het jaar „de boer” gaat gelukwensen, als de neringdoenden hun klanten op bezoek krijgen en als de buren over en weer bij elkaar op visite gaan (niejoar winnen), dan worden er steevast nieuwjaarskoeken, knijpertjes, „stoeties en plassies” gegeten bij het genot van een kop koffie of een wat sterker „drankje”.

In de Gelderse Achterhoek en in Twente komen er nog knijp- en wafelijzers bij te pas om heerlijke „kniepertjes” aan de gasten te kunnen voorzetten. In menige boerderij worden de van ouder op ouder bewaarde wafelijzers, met huismerk, initialen en jaar­tal erin, nog elk jaar gebruikt.

In Zuid-Limburg halen de kleine kinderen bij hun grootmoeder op Nieuwjaar een z.g. weggeman; in Huybergen (N.B.) eet men langwerpige broodjes, z.g. duiveklaampers en in Heeze heet het nieuwjaarsge­bak „nieuwjaartje”, ook een soort duivekater. Een bijzondere plaats neemt de nieuwjaarsplats te Horst in; deze lekkernij wordt gebakken als een groot rozijnenbrood, van het geld, dat door de niet meer thuis wonende kinderen jaarlijks bijeengebracht wordt. Zij bieden het op 1 januari hun ouders aan en zijn die dag als gehele familie gezellig bijeen. Stamppot van snijbonen met worst is het traditionele maal in Blokzijl, terwijl men in Cadzand in de wafel­bakkerij „Cadzandria” z.g. nieuwjaars- of suikerwa­fels bij de koffie bereidt.

In Geleen bakt men grote nieuwjaarswafels voor de ouderen, kleine wafeltjes voor de kinderen. Het Bra­bantse „worstebrood” is in het zuiden populair. De bloedbroodjes uit Vlaardingen, de krentekater uit Roelofarendsveen en de kersttimpen uit de Lang­straat, herinneren evenals de bonenkoeken die nog hier en daar op Driekoningen (6 januari) worden ge­bakken, aan de oude tijd.

Jammer genoeg wordt het elk jaar iets minder; de bonte verscheidenheid aan feestbrood, zoals we die vroeger kenden, behoort veelal tot het verleden. Gelukkig dat nog niet alles verloren ging en daarom: eet smakelijk van speculaas, oliebollen of duivekater!

(J. H. Kruizinga, Vacature, nadere gegevens ontbreken)

.

Sint-Nicolaasalle artikelen

Jaarfeestenalle artikelen

VRIJESCHOOL in beeldSint-Nicolaas

.

360-339

 

 

 

 

 

 

 

 

 

.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.