Tagarchief: blokschrift

VRIJESCHOOL – Schrijven (9-5)

Geplaatst op 1 mei 2026| Een reactie plaatsen
.
Das Goetheanum, 02-04-2026
.

Wat handschrift ons leert
.

Typen heeft het handschrift grotendeels vervangen. Dit roept de vraag op: wat gebeurt er in ons als we schrijven?

Neurobiologische bevindingen suggereren dat handschrift gedachten, geheugen en aandacht ordent.

De afgelopen jaren hebben talloze wetenschappelijke studies consequent aangetoond dat handschrift veel meer is dan alleen een alternatief voor typen. Wanneer we met de hand schrijven, worden uitgebreide en onderling verbonden netwerken in de hersenen geactiveerd, wat bij typen niet in dezelfde mate gebeurt.

Een studie gepubliceerd in 2024 in *Frontiers in Psychology* [1] met behulp van elektro-encefalografie (EEG) met hoge resolutie toonde aan dat handschrift “veel complexere en verder reikende neurale verbindingen” genereert en netwerken activeert die verband houden met aandacht, taal en geheugen.

Op vergelijkbare wijze toonden Ose Askvik, van der Weel en van der Meer (2020) aan dat handschrift “veel complexere en verder reikende neurale verbindingen” genereert en netwerken activeert die geassocieerd zijn met aandacht, taal en geheugen.2. 

Op basis van EEG-registraties van twaalfjarige kinderen in Noorwegen is aangetoond dat de continue bewegingen die gepaard gaan met het schrijven in cursief schrift de verbindingen tussen hand en hersenen versterken, waardoor de letterherkenning, spelling en leesvaardigheid verbeteren.

SCHRIJVEN BETEKENT LEREN LEZEN

Bij de ontwikkeling van lees- en schrijfvaardigheden stelden Wiley en Rapp (2021)3 evenals Vinci-Booher en James (2021)4. vast dat handschrift het leerproces versnelt en belangrijke visuomotorische gebieden van de hersenen activeert. Eerdere studies van James en Engelhardt (2012)5 was al gebleken dat kinderen die handschrift oefenen automatisch het leesnetwerk in de hersenen activeren wanneer ze naar letters kijken – iets wat niet gebeurt bij typen of simpelweg overtrekken. Zelfs bij subtiele vaardigheden zoals het onderscheiden van spiegelbeeldige letters (bijv. b/d) bevestigt de studie van Pegado et al. (2014) dit.6 , dat schrijven met de hand de hersenen ‘vormt’ voor het lezen.

Vanuit een antroposofisch perspectief is schrijven niet louter een functie van het neurosensorische systeem, maar een activiteit waarbij het metabole ledematenstelsel, het ritmische systeem en het neurosensorische systeem subtiel op elkaar inwerken. De beweging van de hand, de weerstand van het papier, het ritme van de lijn en de vorm van de letter: al deze aspecten weerspiegelen de vormende krachten van het etherische lichaam. In de eerste zeven levensjaren zijn deze krachten voornamelijk actief in de fysieke groei en de ontwikkeling van organen.7
Zodra deze energieën volledig tot uiting zijn gekomen, worden ze vrijgegeven en dragen ze bij aan de ontwikkeling van geheugen, verbeeldingskracht en expressiviteit – vermogens die bewust denken mogelijk maken. Schrijven met de hand is een van de essentiële activiteiten van deze transformatie.

Rudolf Steiners voordracht “Het overwinnen van nervositeit” (GA 143) is in deze context interessant. Daarin beschrijft hij het fenomeen van de hand die “wegglijdt” tijdens het schrijven – schokkerige bewegingen, spasmodische gebaren maakt en het gevoel dat het fysieke lichaam uit zichzelf beweegt. In plaats van dit psychologisch of mechanistisch te interpreteren, verbindt hij het met een verzwakking van het etherische lichaam, dat niet langer in staat is het fysieke lichaam door de ziel (het astrale lichaam) te leiden. Wanneer de beweging niet langer wordt bezield door bewustzijn en ritme, wordt het fysieke lichaam autonoom en ontstaat nervositeit: “[…] – let op – dat wanneer mensen schrijven, ze zichzelf eerst een soort schok moeten geven, om zo te zeggen, voor elke streep, en in feite schokkerig schrijven, niet vloeiend op en neer bewegend, maar schokkerig.” […] Wanneer het fysieke lichaam, handelend op eigen initiatief, bewegingen uitvoert die verder gaan dan wat de ziel daadwerkelijk kan verlangen, verder dan wat het etherische en astrale lichaam verlangen, dan is dit een ongezonde toestand; Er is sprake van een onbalans tussen het fysieke lichaam en het etherische lichaam. Bij iedereen die de zojuist beschreven aandoeningen heeft, zien we een zwakte van het etherische lichaam, die erin bestaat dat het het fysieke lichaam niet volledig kan aansturen.8

Door zorgvuldige en bewuste handbewegingen herwint het etherische lichaam zijn vermogen om levenskrachten te organiseren, reguleren en in stand te houden. Vertaald naar wetenschappelijke termen is de overeenkomst treffend. Waar de neurowetenschap spreekt over de synchronisatie van neurale netwerken en sensorimotorische integratie, spreekt de antroposofie over het herstellen van de relatie tussen het fysieke, etherische en astrale lichaam. Verschillende beschrijvingsniveaus – hetzelfde menselijke fenomeen.

Handschrift is geen nostalgie en ook geen louter pedagogische techniek. Het is een handeling die de kern van de menselijke natuur raakt, een gebaar waarmee het etherische lichaam de krachten van groei omzet in denkkrachten. In een wereld van digitale versnelling en diffuse angst is de terugkeer naar bewust handschrift geen anachronisme, maar een hedendaagse daad – een herverbinding met vorm, ritme en leven.

  1. Handwriting but not typewriting leads to widespread brain connectivity. Frontiers in Psychology: Volume 14, 2023. doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1219945
  2.  The Importance of Cursive Handwriting Over Typewriting for Learning in the Classroom. Frontiers in Psychology: Volume 11, 2020. doi.org/10.3389/fpsyg.2020.01810
  3.  The Effects of Handwriting Experience on Literacy Learning. Sage Journals: Volume 32, 2021. https://doi.org/10.1177/0956797621993111
  4.  Protracted Neural Development of Dorsal Motor Systems During Handwriting and the Relation to Early Literacy Skills. Frontiers in Psychology: Volume 12, 2021. doi.org/10.3389/fpsyg.2021.750559
  5.  The effects of handwriting experience on functional brain development in pre-literate children. Science Direct: Volume 1, 2012. doi.org/10.1016/j.tine.2012.08.001
  6.  How does literacy break mirror invariance in the visual system? Frontiers in Psychology: Volume 5, 2014. doi.org/10.3389/fpsyg.2014.00703
  7.  See ‹The Developing Child: The First Seven Years›, compiled from articles published in the Newsletter of the Waldorf Early Childhood Association of North America, 2004. The Developing Child The First Seven Years eBook
  8.  Rudolf Steiner, Nervosität und Ichheit. In: GA 143, Vortrag vom 12. Januar 1912. (voordracht van 11, niet 12 januari 1912)
    Vertaald

Schrijven: alle artikelen

1e klas schrijven: alle artikelen

1e klas: Rudolf Steiner over schrijven en lezen

Menskunde en pedagogie: de hand  [5]

.

3535-3321

.

.

.

.

 

Een reactie plaatsen

Geplaatst in schrijven/lezen

Getagged , , ,

VRIJESCHOOL – Schrijven (3-4)

Geplaatst op 27 februari 2017| Een reactie plaatsen

.

Dit is een oud krantenartikel.
De inhoud lijkt mij nog actueel.
Hoe vaak zie je geen mensen of dat nu op tv is of in een winkel, die wanneer ze iets schrijven, op een verkeerde, ja niet zelden op een uiterst slechte, onbeholpen manier, hun pen of potlood vasthouden.
Om in vele gevallen maar te zwijgen van het handschrift zelf.
Ook op de vrijescholen!

In het artikeltje is sprake van ‘hanepoten’.
Wanneer kunnen er hanenpoten ontstaan? Wanneer er ‘los’ wordt geschreven en met blokletters. En omdat blokletters heel moeilijk aaneen geschreven kunnen worden – je krijgt dan al een vorm van lopend schrift – is de los geschreven blokletter vaak de voorbode van ‘hanenpoten’.

Hier nog net niet:

lettertype-5

Je roept het met dit type schrijven bijna op:

lettertype-1

Handschrift van een 10-jarige vrijeschoolleerling met wie vanaf (laatste trimester van) klas 1 voornamelijk op groter papier het lopend schrift werd geoefend – zonder lijntjes!
Het kind heeft geen lijntjes nodig om mooi horizontaal te blijven.

lettertype-7

LEESBAAR SCHRIJVEN: EEN VERLEERD KUNSTJE

lettertype-8

‘Het is hanepoot en baksteen’. Zo luidt een niet alledaagse uitdrukking voor een slordig handschrift. Een gezegde dat langzaam maar zeker voor steeds meer Nederlanders opgaat.
Het sterke vermoeden bestaat namelijk dat het aantal mensen met een slordig handschrift gedurende de laatste jaren snel is toegenomen; onder andere omdat in het onderwijs veel minder aandacht aan schrijven wordt besteed, maar ook door de opkomst van moderne ‘tekstverwerkers’ op kantoren en bedrijven. Onleesbare ‘hanepoten’ komen naar schatting nu al bij een op de vier Nederlanders voor.

Ouderen
Maar het slechte handschrift gaat niet op voor alle bevolkingsgroepen: ouderen bijvoorbeeld hebben in veel gevallen een netter en regelmatiger handschrift dan jongeren. Dit laatste concludeert Julius de Goede, leraar schoonschrijven [1] MO. Hij is de auteur van het onlangs verschenen boek ‘Verbeter uw handschrift’.

In het verleden werd namelijk veel meer aandacht besteed aan schoonschrijven, zo licht De Goede desgevraagd toe. Rond 1900 bijvoorbeeld werd op lagere scholen tien maal zoveel tijd aan schrijven besteed dan nu het geval is.

Volgens de auteur, die al enkele boeken samenstelde over het handschrift, wordt op veel pabo’s nog maar één achtste deel van de tijd aan schoonschrijven besteed in vergelijking met 20 jaar geleden.

Met andere woorden: de nieuwe lichting leraren heeft veel minder kennis van schrijven, en dat heeft ook zijn uitwerking op de leerlingen.

Veel dictaten
Een andere oorzaak voor slordig en onleesbaar schrijven is dat leerlingen door veel dictaten op school, te snel moeten schrijven en derhalve raakt het handschrift afgesleten. Van invloed is volgens De Goede voorts dat op de lagere school bij de leeslessen gebruik wordt gemaakt van andere letters (blokletters) dan bij de schrijflessen. Kinderen raken daardoor in de war, en gaan twee verschillende soorten letters door elkaar gebruiken.

De auteur stelt dat waarschijnlijk de helft van de schoolverlaters geen handschrift heeft zoals het eigenlijk zou moeten.

Typemachine
Mia Elenbaas uit Sevenum, onder andere docente Nederlands aan de Grubbenvorster mavo en leidster van een cursus kalligrafie (schoonschrijven), wijst er op dat ook door de opkomst van de typemachine het handschrift achteruit is gegaan: veel mensen hoeven geen handgeschreven boodschappen meer over te dragen.

Het is aannemelijk dat het leger van slordige schrijvers de komende jaren verder zal groeien door de opkomst van de tekstverwerker, het computerbeeldscherm met toetsenbord, de elektrische typemachine met ‘automatische foutcorrectie’.

Zij constateert op basis van haar cursussen een groeiende belangstelling onder jong en oud voor het schoonschrijven in verschillende stijlen en lettersoorten. Dit beeld wordt bevestigd door het aantal boeken over kalligrafie dat reeds is verschenen en op stapel staat. Daarmee lijkt schoonschrijven een soort van tegenbeweging te worden voor het slordige handschrift.

Eisen op school
Mia Elenbaas betreurt het dat docenten minder eisen zijn gaan stellen aan het handschrift van leerlingen. „Je kunt, als leerlingen de tijd hebben om rustig schrijven, verlangen dat ze het goed doen. Je ziet dan dat het handschrift wat beter wordt. Ik ben nogal streng. Hoofdletters bijvoorbeeld midden in een zin, vind ik ronduit fout. En je moet ook durven zeggen tegen een leerling: ik kan het nog wel lezen, maar schrijf het toch maar opnieuw”.

Ze ervaart in haar dagelijkse praktijk dat meisjes netter schrijven dan jongens en dat jongens gedurende de puberteit slordiger gaan schrijven.

Heeft een goed handschrift nog wel zin?
Volgens De Goede neemt het belang van een het handschrift de laatste jaren toe, bijvoorbeeld door de stijgende werkloosheid: slecht of onleesbaar schrijven speelt bij sollicitaties meestal een doorslaggevende (negatieve) rol. „Duidelijk en goed geschreven teksten daarentegen lezen prettig en voorkomen vergissingen”, aldus De Goede.

Anderzijds lijkt de eis in personeelsadvertenties voor handgeschreven sollicitatiebrieven de laatste tijd minder frequent voor te komen. Mevrouw Elenbaas vindt leesbaar schrijven een kwestie van fatsoen: aan de telefoon sta je mensen ook vriendelijk te woord.

Oefeningen
Julius de Goede geeft in zijn boek een aantal oefeningen waarmee volwassenen en jongeren goed schrijven weer onder de knie kunnen krijgen. Hij raadt voor de ‘schrijflessen’ een vulpen aan. Dat hoeft geen dure te zijn, er zijn verschillende goede schoolvulpennen voor redelijke prijzen.

Dan de ‘oude’ schrijfhouding, die weinigen nog kennen: de onderarmen liggen beide op tafel, maar de ellebogen steken uit. Door de draai van de onderarm kan een hele regel worden schreven zonder de arm te hoeven verzetten,

Iedereen die er moeite voor wil doen en er tijd en energie in wil steken, kan volgens De Goede „het kunstje” leesbaar schrijven (weer) leren: „Liever iedere dag twee kwartier, dan de hele middag in één keer”.
Net zoals met huiswerk vroeger op school.

‘Verbeter uw handschrift’, Julius de Goede, uitgeverij Luitingh, prijs 14,90 gulden.

De Gelderlander, 14-02-1985

.

[1] Rudolf Steiner: schoonschrijven

Schrijfhouding

Schrijven: alle artikelen

1248-1166

.

.

Een reactie plaatsen

Geplaatst in schrijven/lezen

Getagged , , , , ,