.
Wie hier vaker meeleest, weet dat ik in deze tijd liever spreek over ‘niet-Nederlandse talen’, i.p.v. ‘vreemde talen’.
Natuurlijk weet iedereen wat er met ‘vreemde taal’ wordt bedoeld, maar nu er in ons land veel meer talen worden gesproken dan alleen Nederlands of Fries, moesten we, om de vervreemding van elkaar niet te veel te stimuleren, maar niet over ‘vreemde talen’ spreken. Over Niet-Nederlandse dus.
Het mag opmerkelijk heten dat Rudolf Steiner al meteen bij de oprichting van de waldorfschool andere talen in het leerplan opneemt dan alleen het Duits.
Dat was in de eerste plaats niet omdat het kennen van andere talen ‘handig’ is voor de economie, de handel enz.
Vooral ging het ook om – het was net na de Eerste wereldoorlog – de ander mede door zijn taal te kunnen ontmoeten.
In de rubriek ‘Taal’ schreef taalkundige Coppens: ‘Waarom taal het enige communicatiemiddel is’.
En hier wordt ook gewezen op wat taal kan doen voor het begrip voor degene die het spreekt.
Om dat te kunnen bereiken, moet er wel met verschillende aspecten van het aanleren rekening worden gehouden.
Dagegen treiben wir die gebräuchlichen fremden Sprachen mit unseren Kindern auf eine praktische Art gleich vom Beginn der Volksschulzeit an. Man sieht dann, wie tatsächlich dadurch, daß man die fremde Sprache nicht übersetzungsweise treibt, sondern das Kind sich in den Geist der anderen Sprache einleben läßt, in der Tat das ganze Seelengefüge des Kindes sich weitet.
Maar de gebruikelijke niet-Nederlandse talen doen we met onze kinderen op een praktische manier meteen vanaf het begin van de basisschoolleeftijd. Daaraan zie je hoe in feite doordat we de andere taal niet vertalenderwijs doen, maar het kind zich laten inleven in de geest van de andere taal, het hele zielengebied van het kind in feite verruimd wordt.
GA 297A/26
Op deze blog vertaald/26
In voordracht 11 van GA 307 benadert Steiner het niet-Nederlandse taalonderwijs vanuit een ruim perspectief:
Blz. 198 vert. 254
Das Schicksal der Welt ist den Menschen über den Kopf gewachsen, gerade deshalb, weil der Unterricht den Anschluß an die sozialen Umgestaltungen nicht entwickelt hat. Wir wollen im Waldorfschul-Prinzip gerade das befolgen, daß wir die Möglichkeit finden, den Menschen als Menschen voll zu entwickeln, und den Menschen in die Menschheit richtig hineinzustellen.
Vor allen Dingen versuchen wir im Waldorfschul-Prinzip den Menschen so auszubilden, daß er in der rechten Art dasjenige zur Offenbarung bringt, was im ganzen Menschen veranlagt ist, und auf der anderen Seite dasjenige, was ihn richtig in die Welt hineinstellt. Das soll vor allen Dingen angestrebt werden durch die Art und Weise, wie wir in unseren Lehrplan den Sprachunterricht aufnehmen.
Het lot van de wereld is de mens boven het hoofd gegroeid, juist omdat het onderwijs de aansluiting met de sociale hervormingen niet heeft ontwikkeld. In het vrijeschool-principe willen we juist zodanig te werk gaan dat we de mogelijkheid vinden de mens als mens volledig te ontwikkelen, en de mens op de juiste wijze in de mensheid te plaatsen.
Voor alles proberen we in het vrijeschool-principe de mens zo te ontwikkelen dat hij op de goede manier datgene tot openbaring brengt wat in de hele mens is aangelegd, en aan de andere kant datgene wat hem op de juiste wijze in de wereld plaatst. Het moet vooral worden nagestreefd door de wijze waarop we in ons leerplan het taalonderwijs opnemen.
Blz. 199 vert. 256
Selbstverständlich wird der Unterricht in der Muttersprache in der Art, wie ich es bei den anderen Unterrichtsgegenständen geschildert habe, dem Lebensalter angemessen erteilt; aber das Besondere der Waldorfschule liegt darinnen, daß wir sogleich beginnen, wenn das Kind in die Schule hereinkommt, also im sechsten, siebenten Lebensjahre, mit dem Unterricht in zwei fremden Sprachen, im Französischen und im Englischen.
Dadurch versuchen wir den Kindern für die Zukunft in der Tat dasjenige mitzugeben, was der Mensch für diese Zukunft immer mehr und mehr brauchen wird. Beim Sprachenunterricht muß man ja, wenn man ihn recht menschlich erfassen will, vor allen Dingen berücksichtigen, daß die Sprache sich tief einwurzelt in das ganze menschliche Wesen. Die Sprache, die der Mensch als seine Muttersprache aufnimmt, wurzelt sich ganz tief ein in das Atmungssystem, in das Zirkulationssystem, in den Bau des Gefäßsystems, so daß der Mensch nicht nur nach Geist und Seele, sondern nach Geist und Seele und Körper hingenommen wird von der Art und Weise, wie sich seine Muttersprache in ihm auslebt. Aber wir müssen uns durchaus klar darüber sein, daß die verschiedenen Sprachen in der Welt – bei den primitiven Sprachen ist das ja anschaulich genug, bei den zivilisierten Sprachen verbirgt es sich oftmals, aber es ist doch da – in einer ganz anderen Art den Menschen durchdringen und das Menschliche offenbaren.
Vanzelfsprekend wordt het onderwijs in de moedertaal op de manier die ik bij de andere onderwijsvakken heb beschreven, in overeenstemming met de leeftijd gegeven. Maar het bijzondere van de vrijeschool is erin gelegen dat we meteen wanneer het kind de school binnenkomt — dus op het zesde, zevende jaar — beginnen met het onderwijs in twee vreemde talen, in Frans en Engels.
Daardoor proberen we de kinderen voor de toekomst inderdaad datgene mee te geven wat de mens voor deze toekomst steeds meer nodig zal hebben. Bij het taalonderwijs moet je immers, als je het echt menselijk wilt aanpakken, vóór alles bedenken dat de taal zich diep inwortelt in het hele menselijk wezen. De taal die de mens als zijn moedertaal opneemt, wortelt zich heel diep in het ademhalingssysteem, in het bloedsomloopsysteem, in de bouw van het vaatstelsel, zodat de mens niet alleen naar geest en ziel, maar naar geest en ziel en lichaam aangenomen wordt door de wijze waarop zijn moedertaal zich in hem manifesteert. Maar het moet ons volkomen duidelijk zijn dat de diverse talen in de wereld – bij de zogeheten primitieve talen is dat duidelijk genoeg, bij de geciviliseerde talen verbergt het zich vaak, maar toch is het er — op heel verschillende manier de mens doordringen en het menselijke openbaren.
Blz. 200 vert. 256
Was ich aber in bezug auf die Charakteristik der Sprachen gesagt habe, macht eben durchaus nötig – wenn wir dem Menschen heute eine rein menschliche, nicht eine spezialisiert menschliche, volksmäßige Bildung und Entwickelung geben wollen -, daß wir tatsächlich in bezug auf das Sprachliche dasjenige, was aus dem Sprachgenius heraus von der einen Sprache her über die menschliche Natur kommt, durch die andere Sprache ausgleichen.
Maar wat ik in verband met de karakteristiek van de talen heb gezegd, maakt het volstrekt noodzakelijk — als we de mens tegenwoordig een zuiver menselijke, niet een gespecialiseerd menselijke, volksmatige vorming en ontwikkeling willen geven – dat we inderdaad met betrekking tot het talige dat wat vanuit de taalgenius van de ene taal over de menselijke natuur heen komt, door de andere taal in evenwicht brengen.
GA 307/198-200
Opvoeding en moderne cultuur/25-256
13e voordracht
Blz. 245 vert. blz. 315
Sie werden gesehen haben, daß es sich wahrhaftig, wenn auch das
Waldorf schul-Prinzip einem ganz bestimmten Sprachgebiete entstammt,
dabei durchaus nicht um etwas Nationales handelt, sondern um etwas
im besten Sinne Internationales, weil Allgemein-Menschliches. Nicht
den Angehörigen irgendeiner Klasse, nicht den Angehörigen irgendeiner Nation, nicht den Angehörigen überhaupt irgendeiner Einkapselung, sondern den Menschen mit den breitesten, herzhaftesten menschlichen Interessen wollen wir erziehen. Deshalb durfte das Gefühl, die Empfindung da sein, daß man, wenn auch diese Erziehung zunächst in einem bestimmten Sprachgebiete ausgebildet ist, auch in einem anderen Sprachgebiete über diese Erziehung, die ja durchaus in diesem Sinne international ist, sprechen darf.
U zult hebben gezien dat het werkelijk, ook al stamt het vrijeschool-principe uit een heel bepaald taalgebied, daarbij helemaal niet om iets nationaals gaat, maar om iets in de beste zin van het woord internationaals, want algemeen menselijks. Niet degenen die behoren bij de een of andere klasse, of bij de een of andere natie, of überhaupt bij welke inkapseling dan ook, maar de mens willen we opvoeden met de breedste, meest uit het hart komende menselijke interessen. Daarom mocht het gevoel, het beleven er zijn dat je, hoewel deze opvoeding in eerste instantie in een bepaald taalgebied is ontwikkeld, ook in een ander taalgebied mag spreken over deze opvoeding, die immers beslist in deze zin internationaal is.
GA 307/245
Opvoeding en moderne cultuur/315
Voordracht 14
Blz. 253 vert. 325
Die Sprache erfaßt das, was von Mensch zu Mensch spielt, im Laute, der vermittelt wird durch die Luft. Im Grunde genommen bewegen wir uns mit der Sprache in der sinnlichen Welt. Verstehen wir uns durch tiefere Elemente der Seele, verstehen wir uns durch die gefühlsgetragenen, durch die herzdurchwärmten Gedanken über die Sprachen hinaus, dann haben wir wiederum ein internationales Verständigungsmittel. Aber wir müssen eben auch ein Herz haben für dieses internationale Verständigungsmittel. Wir müssen den Weg zum Geiste des Menschen über die Sprache hinweg finden.
De taal vat dat wat van mens tot mens speelt, in de klank die door middel van de lucht wordt overgedragen. In de grond van de zaak bewegen we ons met de taal in de zintuiglijke wereld. Begrijpen we elkaar door diepere elementen van de ziel, begrijpen we elkaar door de door-het-gevoel-gedragen, door de hart-doorwarmde gedachten boven de taal uit, dan hebben we weer een internationaal communicatiemiddel. Maar we moeten nu eenmaal ook een hart hebben voor dit internationale communicatiemiddel. We moeten de weg naar de geest van de mens boven de taal uitvinden.
GA 307/253
Opvoeding en moderne cultuur/325
Steiner beschrijft hier op een indringende manier hoe eigen de taal aan de mens is.
Daarom beschouw ik het als een misdaad wanneer er volksgroepen van hun taal worden beroofd.
En op de vrijeschool nu?
Aan het eind van schooljaar 2023 was er een student van de opleiding tot vrijeschoolleerkracht die op haar stageplek nauwelijks iets van niet-Nederlandse talen had gezien; ook de medewerkers op die school konden haar niet zo helpen.
Uit arren moede! heeft de student toen een eindwerkstuk gemaakt voor dit talenonderwijs, ‘om in een behoefte te voorzien’.
Plaatsvervangende schaamte en kromme tenen liggen op de loer.
Er zijn namelijk heel wat achtergronden en praktische voorbeelden te vinden over hoe dit onderwijs zich in de tientallen jaren in het verleden heeft ontwikkeld.
Op deze blog is eveneens veel te vinden.
Ook op andere gebieden zien we een vervlakking van het inhoudelijke van het vrijeschoolonderwijs. Methoden – met daarin werkwijzen die Steiner nu juist om menskundige redenen afwees – doen hun intrede.
Het goedbedoelde zoeken naar meer inclusiviteit, gepaard aan een (nog) niet zo thuis zijn in de spirituele achtergronden van de vertelstof, maakt o.a. dat deze vanuit dit gezichtspunt ‘kritisch bekeken’ gaat worden.
Het zou mij niets verbazen wanneer ook de lessen niet-Nederlandse talen op ‘een moderne manier’, vooral in de hogere klassen, daartoe ook de middelbare school gerekend, met apps zullen worden gegeven.
Er zijn er voldoende in omloop.
Ervaring met de app
In ‘Tijdgeest’, het wekelijkse magazine van Trouw, van 5 okt, 2024, schreef Seije Slager zijn bevindingen op van het leren van een niet-Nederlandse taal on line:
Verslaafd aan Duolingo – maar leer ik zo een taal?
Eerst beschrijft de auteur wat hilarische situaties: hij moet zinnetjes leren die hij waarschijnlijk z’n hele leven in die taal niet zal gebruiken en er zitten er ook bij de zelfs verkeerd vertaald zijn.
En dan stelt hij zich de vraag naar ‘de werkelijkheid’.
(Vaak komen we bij Steiner tegen dat het onderwijs de leerlingen met de werkelijkheid moet verbinden).
De auteur:
‘Maar taal gaat niet alleen over interactie met andere mensen. Het gaat ook om interactie met de werkelijkheid. Elke taal beschrijft de samenhang in de wereld op een net iets andere manier. Een nieuwe taal leren is dus ook een manier om los te komen van verbanden die je altijd voor lief had genomen. En zo de wereld in een nieuw licht te zien, een bepaalde nieuwe vrijheid te ervaren.
Blijft de vraag of Duolingo je echt dichter bij zo’n andere taalwereld brengt. Ik vraag het aan Maria Mos, taalkundige aan de Universiteit van Tilburg, die veel onderzoek heeft gedaan naar taalverwerving.’
Mevr. Mos ziet wel voordelen van een app: steeds beschikbaar, de mogelijkheid tot adaptief leren, ook voor de uitspraak. Maar….niet ‘het sociaal-affectieve aspect.’
En dan zegt Slager: ‘Interactie, dat is misschien wel het wezen van taal. En precies die ontbreekt een beetje bij taalapps.’
Het advies van Mos voor iedereen die een taal wil leren: Dompel je zoveel mogelijk onder in series, liedjes en andere authentieke taalervaringen. En als je op vakantie bent, schroom dan niet en begin gesprekken met iedereen, en let op hoe mensen reageren.
Liedjes, authentieke taalervaring, gesprekken. Dan hebben we het over de kern van het vrijeschool net-Nederlandse taalonderwijs!
De effectiviteit van Duolingo wordt momenteel onderzocht. Er zijn nog geen afgeronde conclusies, maar duidelijk is al wel ‘dat taalverwerving vaak verbonden is aan een sociale leerervaring’ die zo’n app niet biedt.
De auteur besluit met:
Dat merk ik als ik, na een paar maanden met andere talen gestoeid te hebben, weer eens terugkeer bij Tsjechisch. Er is schrikbarend veel weggezakt, en ik vermoed dat dat komt doordat ik de kennis die ik heb opgedaan niet heb geactiveerd, door echte gesprekken in de echte wereld te voeren. Want wat ik niet vergeten ben, is dat hoofd in de koelkast – daar heb ik uitgebreid over heen en weer geappt. En die blauwe kaas, die modry syr die ik zo glorieus besteld heb: die zit voor eeuwig in mijn hersenen gebrand.«
In het artikel komen nog enkele mensen aan het woord waaronder een vrijeschoolleerling die in 6-VWO zit en uit eigener beweging met de app verschillende talen tegelijk studeert.
‘Door een taal te kennen, begrijp je ook een cultuur beter.’
.
Niet-Nederlandse talen: alle artikelen
Nederlands: alle artikelen
Menskunde en pedagogie: alle artikelen
Vrijeschool in beeld: alle beelden
.
3326-3130
.
.
.
.
VRIJESCHOOL 