VRIJESCHOOL – Jaarfeesten – Halloween

Halloween komt in de reeks jaarfeesten op de vrijeschool – bij de kleuters  en de basisschool – niet voor. Zoals het feest zich uiterlijk voordoet – met veel ‘dood’ bijv., leent het zich niet zo goed voor kinderen in wie het leven, de groei, de overhand heeft.

Vanuit een andere hygiënische reden is het ook niet aan te bevelen er nóg een feest bij te nemen: eind september vindt het michaëlsfeest plaats en op 11 november komt Sint-Maarten.

Het kan simpelweg te veel zijn.

Wanneer je naar de uiterlijke – vaak de commerciële – kant van Halloween kijkt, blijf je aan de oppervlakte, want ook dit feest heeft veel diepere kenmerken dan we op het eerste gezicht zouden vermoeden.

Tim van Tongeren onderzocht ‘Halloween’ en schreef er een gedegen artikel over dat ik hier met zijn toestemming weergeef.

T. van Tongeren – oktober 2020.

HALLOWEEN

Deze afbeelding heeft een leeg alt-atribuut; de bestandsnaam is halloween-1.jpg

“Dat kennen we al!” Hoor ik velen verzuchten. Toch is er veel onbekend, of liever gezegd, onbegrepen wanneer het gaat om dit
voorchristelijke nieuwjaarsfeest dat vandaag de dag vooral in de Angelsaksische landen (Verenigd Koninkrijk, Ierland, USA, Canada,
Nieuw-Zeeland, Australië etc.) gevierd wordt. Het feest vindt plaats op 31 oktober, de vooravond van Allerheiligen.

Herkomst van het feest

Samhain (spreek uit: Soween), de eigenlijke naam van Halloween, was een feest dat gevierd werd in de prehistorie en dat wordt toegeschreven aan de Kelten. De Kelten vormden een volk, met wortels in de huidige Balkan, dat via de Alpenlanden en Frankrijk naar de Kanaalkust en het noorden van Spanje trok. Vanaf de Franse en Spaanse kust maakten zij in de ijzertijd
vermoedelijk de oversteek naar Groot-Brittannië en Ierland. In de Romeinse tijd mixten de Kelten met de Romeinen in Engeland. In Schotland, Ierland en Wales was geen sprake van een Romeinse tijd en duurde de ijzertijd of Keltische periode voort tot de komst van het christendom, na AD 400.

Het is bekend dat het feest in de oudheid uitbundig in Ierland werd gevierd en werd aangeduid met de naam Samhainn. Ook in Schotland was het feest een hoogtijdag en werd het Samhuinn genoemd. Een derde plaats waar het feest prominent aanwezig was op de kalender was op het eiland Man. Hier
stond het feest bekend als Sauin. Voor Engeland is er minder bekend over eventuele vieringen van Samhain, behalve voor de provincie Cornwall in het uiterste zuidwesten. Ook in Wales werd de dag gevierd, zij het in mindere mate dan in Ierland en Schotland. Uit dit geografische beeld blijkt een mogelijk verband tussen een toenemende aanwezigheid en invloed van de Romeinen en een afname van de intensiteit van de Samhain vieringen.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-atribuut; de bestandsnaam is halloween-2-1.jpgHet is onduidelijk of het feest van Samhain door de Kelten naar Groot Brittannië en Ierland is gebracht of dat het daar al gevierd werd voor de Kelten voet aan land zetten. Voor beide mogelijkheden is iets te zeggen.
Dat de Kelten het feest meebrachten zou kunnen blijken uit het feit dat soortgelijke feesten bekend zijn uit Bretagne in Frankrijk en regio’s zoals Baskenland en Galicië in Spanje. Deze gebieden worden gezien als de springplank van waar de Kelten naar de eilanden migreerden. Ook zijn er aanwijzingen dat de Gallische (Frans-Keltische) kalender het woord Samonios, vermoedelijk gerelateerd aan Samhain, gebruikte ter aanduiding van de zomermaanden. Het idee dat Samhain al gevierd werd in Groot-Brittannië en Ierland voor aankomst van de Kelten zou kunnen blijken uit het feit dat verschillende prehistorische

(graf)monumenten uit het neolithicum gebouwd zijn in lijn met de zonsopkomst of zonsondergang rond Samhain.

Een bekend voorbeeld hiervan is de Mound of the Hostages (of Dumha na nGiall) op de Hill of Tara aan de Ierse oostkust. Uit deze afstemming blijkt niet direct dat er feest gevierd werd, maar het geeft aan dat er een zekere significantie aan de tijd rond 1 november wordt toegeschreven. Hoewel het tot dusver onmogelijk is gebleken om na te gaan of het feest al dan niet door de Kelten naar Groot-Brittannië en Ierland is gebracht moeten we er rekening mee houden dat in oktober en november op veel plaatsen in de wereld aandacht wordt besteed aan de terugkeer van het donker, het einde van de oogst en de voorouders. Het is dus geen fenomeen wat specifiek is voor de Kelten en het kan maar zo het geval zijn dat zowel in het neolithicum als in de ijzertijd een soortgelijke traditie van vieren of herdenken bestond rondom gelijksoortige thema’s. 

Wat wordt er gevierd?

Zoals alle volkeren uit de prehistorie leefden de Kelten in diepe verbondenheid met de natuur en het jaarwiel. Het Keltisch jaar startte met de aanvang van de donkere periode, waarvan zij het moment plaatsten
rond 1 november, aan het einde van de oogsttijd. Rond deze dag werd dus een soort oud en nieuw gevierd. Het was het moment om de balans op te maken van het jaar dat voorbij was. Figuurlijk, door innerlijk te kijken
wat behouden moest blijven in het leven en wat losgelaten kon worden (dit doen wij nu vaak in de Michaëlstijd) en letterlijk door de staat van de kudde, de oogst en de voorraadkast te beoordelen. Een goede voorraad betekende immers een comfortabele winter terwijl tekorten voor problemen konden zorgen. Het feest van Samhain was een dankzegging voor het land, de oogst en de overvloed en een moment voor het maken van goede voornemens voor het volgende jaar.

Naast de letterlijke en figuurlijke oogst van het voorbije jaar waren ook de voorouders belangrijk. De Keltische samenleving was er eentje van stammen waarbij voorouders, hoewel overleden, nog altijd een belangrijke rol speelden in de maatschappij en het familieleven. De Kelten geloofden dat de barrière tussen de aardse wereld en die van de geesten en natuurwezens dunner was in de periode tussen ongeveer half september en november. Dit zou betekenen dat het gedurende deze periode makkelijker was om contact te maken met overleden dierbaren.
Uiteraard is er geen wetenschappelijk bewijs voor het bestaan van een dergelijke barrière, laat staan voor het dunner worden ervan. Het feit dat vele mensen hier niet of niet meer in geloven zou te maken kunnen hebben met de beperkingen van onze vijf zintuigen en de mogelijkheid dat een zesde zintuig ooit beter ontwikkeld was. Dat blijft natuurlijk gissen.

Vanuit een 21ste-eeuws perspectief echter kun je je misschien voorstellen dat de herfst de nodige melancholie met zich meebrengt. Het wordt weer donker en koud, de zomer is voorbij, de pracht van de natuur
vergaat en de pessimist denkt terug aan alle gemiste kansen van het afgelopen jaar. Het is juist in dit soort periodes dat wij overleden dierbaren extra missen. Dat we nog eens denken ‘hoe zou papa of oma hiermee omgegaan zijn?’. Dit valt samen met het lage licht, langer wordende schaduwen, storm, regen en vooral veel mistflarden. Alsof de geesten met ons spelen! Het beeld van ‘toenemende spirituele activiteit’ is
op die manier dus zelfs verklaarbaar voor hen die absoluut niet in geesten geloven.
Opvallend is dat ook hier weer geldt dat een feest gerelateerd aan voorouders op veel plaatsen ter wereld rond dezelfde tijd gevierd wordt. Hoewel een spirituele significantie natuurlijk niet uit te sluiten is kan het ook zijn dat de melancholie van het naderende donker en het gevecht met de elementen van de herfst op verschillende plaatsen tot dezelfde soort feesten leiden. Het afsterven van de natuur is een goed moment om ook de doden onder de mensen te gedenken.
Naast viering van de oogst en het opmaken van de balans van het voorbije jaar is dus het herdenken van de voorouders belangrijk. Deze zaken zijn niet los van elkaar te zien. Een voorspoedig nieuw jaar met een goede oogst was immer mede afhankelijk van de goedgestemdheid van de voorouders. Na een goed jaar was het niet meer dan logisch om hen te bedanken voor de goede zorgen.

Hoe wordt het feest gevierd?

Omdat Samhain zo’n veelzijdig feest is bestaan vieringen en rituelen uit vele elementen die regionaal verschillen. Vaak is het niet duidelijk wanneer aspecten hun intrede deden en kan niet worden achterhaald of zij prehistorisch van aard zijn of latere toevoegingen. De viering van feesten is aan evolutie onderhevig. Denk hierbij aan de komst van de kerstboom naar West-Europese huizen in de negentiende eeuw. Hoewel dit toen een ‘nieuwe’ traditie was bestaat het idee dat de kerstboom te herleiden is tot de Germaanse tijd. Schriftelijk bewijs voor een kerstboom stamt in ieder geval al uit het Frankrijk van de dertiende eeuw. Dit voorbeeld geeft aan dat hoewel er zaken veranderen en er nieuwe toevoegingen opduiken, dit niet per se betekent dat deze geen weerspiegeling zijn van originele elementen.
In de gebieden waarover we hier spreken, onder andere Schotland en Ierland, was en is het volksgeloof sterk. Tot ver na de komst van het christendom waren bijgeloof, magie, elfen, kabouters en (bos) geesten evengoed een realiteit als het verkleuren van de bladeren in de herfst. Zeker tot in de negentiende eeuw werd Samhain in rurale gebieden gevierd met rituelen zoals hieronder beschreven en varianten daarop. 

Vreugdevuren en het verdrijven van het duister

Vuur is te vinden als onderdeel van vieringen over de gehele wereld,
ongeacht cultuurgebied of religie. Bij de viering van Samhain speelde
vuur een belangrijke rol. Naast een gezelligheidselement van
samenkomen als gemeenschap rond een vuur kan het ontsteken van
vreugdevuren worden gezien als een ode aan de zonnegod of een
weerspiegeling van de zonnekracht zelf. Het is mogelijk dat het idee
hierachter verband hield met het stimuleren van de zonnekracht of
levenskracht op aarde en het vertragen van de komst van afbraak en
duister, welke gepaard gaan met de winter.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-atribuut; de bestandsnaam is halloween-6.jpg
Het idee bestaat dat gemeenschappen zich verbonden via het licht
van vreugdevuren. Dit gebeurde door middel van het aansteken van
grote vuren op hoge punten in het landschap en het ‘doorgeven’
ervan aan nabijgelegen gemeenschappen. Dit werkt als volgt: Vanaf
de top van heuvels B en C is heuvel A te zien. Een gemeenschap
steekt een vuur aan op de top van heuvel A. Voor gemeenschappen
op de toppen van heuvels B en C is het zien van het vuur op heuvel
A een sein dat ook zij hun brandstapel kunnen ontsteken.
Gemeenschappen op heuvels D en E zien een licht verschijnen op
heuvel C, waarna ook zij hun vuur ontsteken enzovoorts. Op die
manier verspreid het licht zich gaandeweg gedurende de avond over
grote afstanden.

Vreugdevuren als bescherming tegen het kwaad

Een ander aspect van het vreugdevuur houdt verband met de goede voornemens voor het nieuwe jaar. Het vuur werkt reinigend en vernietigt ongewenste invloeden. Vanuit de Schotse Hooglanden is bekend dat met name jongeren vuren ontstaken waar om de beurt iemand naast ging liggen aan de zijde waar de wind heen blies. Op die manier waaide de rook van het vuur, waaraan reinigende krachten werden toegeschreven over deze persoon heen. Andere aanwezigen renden door de rook en sprongen over de liggende persoon heen waarna van beurt gewisseld werd. Een variant hierop is het ontsteken van twee vuren waar mens en vee tussendoor konden lopen. Ook aan een dergelijk ritueel werden reinigende en beschermende krachten toegeschreven evenals aan het verbranden van
botten van geslacht vee. Onderdelen van dergelijke rituelen klinken ons bekend in de oren, ook al zullen wij ze met name verbinden met vruchtbaarheidsrituelen of de viering van Sint-Jan.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-atribuut; de bestandsnaam is halloween-7.jpgVanuit Schotland en Ierland zijn verder rituelenbekend waarbij mensen brandende stukken turf of fakkels meenamen van het
gemeenschappelijk vuur en hiermee rond hun huis of akker liepen, in dezelfde richting als de
boog van de zon. Er wordt beweerd dat deze traditie ten grondslag ligt aan het lopen van verlichte optochten gedurende deze tijd van het jaar, bijvoorbeeld de lampionoptocht rond Sint-Maarten. Ook aan dit ritueel werd het afsmeken van voorspoed en het afwijzen van kwade invloeden verbonden, evenals aan het mee naar huis nemen en thuis uitstrooien van as afkomstig van het gemeenschappelijke vuur.
Vuur maken zonder moderne middelen was lastig. Zeker in vochtige omstandigheden was dit het geval. Haarden in huizen werden daarom zo veel mogelijk gaande gehouden gedurende het jaar voor verwarming en voedselbereiding. Op de avond van Samhain echter was het tijd om het vuur te reinigen. De huisvuren in het dorp werden aan het begin van de avond gedoofd en later opnieuw ontstoken met een fakkel van het gemeenschappelijke vuur. Nieuw vuur betekende frisse krachten om het kwaad op afstand te houden en het feit dat alle huisvuren aangestoken werden van één moedervuur speelde een verbindende rol in de gemeenschap.
Hoewel brandstapels later werden gebouwd van wat er maar voor handen was wordt gedacht dat in vroeger tijden alleen bepaalde houtsoorten werden gebruikt. Waarschijnlijk was het toekennen van bepaalde krachten aan deze soorten hiervoor de reden. De manier waarop het vuur ontstoken werd was ook van belang. Vanuit Schotland is de traditie bekend van het ‘force fire’, waarbij het vuur door frictie ontstoken moest worden.
Hierbij kan worden gedacht aan het draaien van een
stokje tussen de handen. Vuur dat op deze manier was aangestoken werd
gezien als een krachtige bescherming tegen zwarte magie en, in latere
eeuwen, tegen de pest en infectieziekten onder het vee.

Waarzeggerij

Zoals in antroposofische kringen soms lood wordt gegoten op oudejaarsavond ten einde een blik in de toekomst te werpen zo is waarzeggerij als volksvermaak ook verbonden aan Samhain. Om de
toekomst te voorspellen en het lot voor het komende jaar te duiden werden verschillende activiteiten gebruikt. Een bekend ritueel is het maken van een persoonlijke cirkel van steentjes rondom jezelf.
Vaak werd dit gedaan met verschillende mensen rondom een vreugdevuur. De volgende morgen werd gekeken of de steentjes nog op exact dezelfde plaats lagen. Was er iets veranderd aan jouw cirkel dan betekende dat foute boel. Je zou het einde van het nieuwe jaar niet halen!
Rituelen zoals dit zijn bekend uit Schotland, Noord-Wales en de Franse
regio Bretagne. Soms werden de stenen ook in het vuur gelegd. Waren ze de
volgende dag gebroken door de hitte? Dan zag het nieuwe jaar er slecht voor je uit.
In de Keltische mythologie worden appels en hazelnoten verbonden aan
waarzeggerij. Appels staan hierbij symbool voor de geestwereld en
onsterfelijkheid terwijl hazelnoten in verband worden gebracht met goddelijke wijsheid. Het gebruik van zowel appels als hazelnoten is
terug te zien in Samhain gerelateerde spelletjes en waarzeggerij. Het zogenaamde apple bobbing of apple ducking is tot op de dag van vandaag een vast element van de wereldwijde Halloween viering.
Tijdens Samhain bestond dit gebruik ook al. Appels werden in een teil water gelegd en bleven drijven doordat ze lichter zijn dan water. Met de handen op de rug gebonden probeerden zowel volwassenen als kinderen een appel te pakken te krijgen met de mond. Lukte het om een appel uit het water te halen dan was geluk verzekerd voor het nieuwe jaar. Een variant op de bak met water is een appel aan stokje of touwtje, hangende van het plafond. Het touwtje werd rondgeslingerd en wie de appel
het eerste te pakken had was de gelukkige.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-atribuut; de bestandsnaam is halloween-10.jpg

Iedereen is benieuwd naar hoe het hem/haar in de liefde zal vergaan. Ten
einde dat te weten te komen werd een appel in één keer geschild, zonder de schil te verbreken. De schil werd vervolgens over de schouder gegooid waarna werd gekeken of de schil op de grond een letter
vormde. Zo ja, dan was dit de eerste letter van de naam van je toekomstige partner. Had je een geliefde op het oog maar wilde je weten of een relatie levensvatbaar zou zijn? Dan legde je twee hazelnoten, eentje voor jezelf en eentje voor de beoogde partner nabij de haard. Roosterden de hazelnoten rustig gaar dan zat het met die relatie wel goed. Sprong een van de noten
weg door de hitte dan kon je het wel vergeten met de beoogde partner.
Er zijn nog veel meer voorbeelden te geven van dergelijke spelletjes en rituelen. Het verstoppen van spullen in brood of cake (voor ons bekend van Driekoningen) werd bijvoorbeeld gebruikt om een voorspelling te doen. Vond je de munt? Dan wachtte je welvaart. Vond je een ring? Dan zou het
huwelijk weleens kunnen volgen in het komende jaar. Ook werd er droge zoute cake gebakken die in drie happen opgegeten diende te worden. Ging je daarna slapen, dan zou een dorstige droom volgen. Degene die jou in de droom water aanbood zou je toekomstige levenspartner worden. Hetzelfde idee van het aflezen van de toekomst aan de vorm van het gestolde lood, zoals bekend in de antroposofie, werd toegepast met eiwit in water tijdens Samhain. De vorm van het gestolde eiwit gaf hierbij aan hoeveel kinderen je zou krijgen.
Tot slotzijn er overleveringen bekend van vooral kinderen die kraaien opjoegen. De richting waarin zij wegvlogen en de aantallen kraaien konden voor verschillende zaken voorspellend zijn, zoals voor het aantal toekomstige kinderen. Er wordt gedacht dat hier het Engelse rijmpje rondom het zien van verschillende aantallen eksters vandaan komt:


One for sorrow,
Two for joy,
Three for a girl,
Four for a boy,
Five for silver,
Six for gold,
Seven for a secret,
Never to be told.


Elementwezens, bosgeesten en de voorouders

Keltisch volksgeloof zit vol met referenties naar elementwezens, elfen, bosgeesten en dergelijken.
Deze wezens worden in de Keltische talen vaak aangeduid als één groep met (een variant op) de term ‘Aos sí’. Vaak wordt hierbij gedacht dat deze wezens rechtstreeks afstammen van de natuurgoden uit de prehistorische voorchristelijke periode. De extra dunne barrière tussen onze wereld en ‘de andere wereld’ tijdens Samhain betekende dat Aos sí onze wereld veel makkelijker konden bezoeken. Omdat aan deze wezens en bosgeesten grote krachten werden toegeschreven was het belangrijk om hen te eren en tevreden te houden. Alleen op die manier kon voorkomen worden dat mens of vee tijdens de koude wintermaanden zouden sterven of dat ander ongeluk over de familie of gemeenschap zou worden afgeroepen. Ten einde Aos sí gunstig te stemmen werd drinken en voedsel bij de voordeur geplaatst of werd een klein deel van de oogst als een offer op de velden achtergelaten. Op de Schotse eilanden, waar de verbinding met het water extra groot is werd ook aan de zeewezens gedacht. Zo werd er in de Hebriden bijvoorbeeld bier in het water uitgegoten na een
ritueel van dankzegging.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-atribuut; de bestandsnaam is halloween-11.jpg

Hoewel men waardering had voor de Aos sí speelde er ook een angst. Niet alle elfen en geesten van het land waren immers goedaardig. Sommige Aos sí werden verantwoordelijk gehouden voor het aankondigen van de dood en het veroorzaken van ziekte en ander leed. Veel kleiner dagelijks leed, zoals zuur geworden melk werd ook vaak aan hen toegeschreven. Tijdens de tijd van de extra dunne barrière was voorzichtigheid geboden. Men zorgde ervoor niet te ver bij het eigen huis of land vandaan te gaan en moerasgebieden werden gemeden. Ook bleef je gedurende de Samhaintijd
verre van portalen naar de andere wereld zoals hunebedden, steencirkels,
grafheuvels en heksenkringen. Wanneer men toch het donker in moest werd de kleding binnenstebuiten gedragen als een primitieve vermomming en werd ijzer en zout op het lichaam gedragen als afweer van kwade krachten.

Zoals eerder beschreven was de periode rond Samhain het moment om de overleden voorouders te gedenken en te eren. Velen gingen ervan uit dat de geesten eens per jaar voor een nacht ‘naar huis’ kwamen om daar in de watten gelegd te worden. Om de overleden voorouders te verwelkomen werd voor hen gedekt aan de dinertafel en werden de beste stoelen rond het haardvuur vrijgehouden. De dunnere barrière tussen de verschillende werelden wordt vaak aangemerkt als de reden waarom geesten juist in de tijd rond Samhain ‘naar huis’ terugkeren. Andere overleveringen spreken juist niet van die andere wereld maar van geesten die leven in de bossen en op de velden. Wanneer de bomen kaal zijn en er een gure wind over de velden waait is het logisch dat de voorouders de warmte van de haarden in de huizen opzoeken. Net zoals in het geval van de Aos sí lag ook hier weer gevaar op de loer. Dankbare voorouders bezochten jouw huis en brachten voorspoed voor het nieuwe jaar. Overgegane familieleden die nog een rekening te vereffenen hadden echter, konden het huishouden veel leed en narigheid bezorgen.

Bedelen, verkleden en grappenmakerij

De periode rondom het nieuwjaarsfeest was er een van solidariteit en vrijgevigheid. Dit zagen we eerder al in het aanbieden van voedsel aan voorouders en het maken van offers aan de Aos sí. Uit de vroegste
overleveringen van het Samhain-feest wordt duidelijk dat de armen en zij voor wie de jaarlijkse oogst tegenviel dankbaar gebruik maakten van dit moment. Zij gingen van deur tot deur en bedelden om voedsel. Op deze manier kon de voorraadkast voor hen ook aangevuld worden ter voorbereiding op de winter. De beter bedeelden gaven gul opdat zij geloofden dat dezenbarmhartige daad voorspoed zou brengen voor het
nieuwe jaar. Wanneer wij dit lezen is de stap naar het feest van Sint- Maarten slechts een hele kleine.

Hoewel de traditie van het langs de deuren gaan sterk was, was hij onderhevig aan verandering. In latere eeuwen ging men nog altijd van deur tot deur, maar nu verkleed als een van de Aos sí. Het idee hierachter was er mogelijk een van schaamte. Met de verkleedkleren was het immers makkelijker voor de bedelaar om zijn of haar identiteit niet prijs te
hoeven geven. Ook werd gedacht dat het verkleden als Aos sí je kon behoeden voor hun nare kanten. Immers, de Aos sí leverde soms streken aan mensen, maar niet aan wezens binnen hun eigen kringen. Voor het bedelen zelf had het verkleden nog een ander nut. Hoewel de gever wist dat de bedelaar niet echt tot de Aos sí behoorde was het lastiger om het geven van een gift te weigeren. Je wist immers maar nooit… zeker niet wanneer de bedelaar beweerde offers op te halen in naam van de Aos sí zelf.
De stap van het verkleden als Aos sí naar het uithalen van grappen en grollen die met hen in verband werden gebracht was een kleine. Dit gebeurde dan ook veelvuldig en heeft vermoedelijk geleid tot de
latere traditie van ‘trick or treat’ die hoort bij Halloween.

De traditie van het verkleden hield stand, maar werd uitgebreid met het zingen van liederen of het reciteren van poëzie en gebeden in ruil voor een gift. Hiermee kwam er een eind aan het tijdperk dat enkel minderbedeelden uit noodzaak langs de deuren moesten maar werd het meer een algemeen volksgebruik waar (vooral jonge) mensen van alle rangen en standen aan mee deden.
In het zuiden van Ierland werd een stokpaard meegedragen tijdens deze ommegangen langs huizen en boerderijen. In veel gevallen ging het
om een echte paardenschedel welke was versierd. De schedel werd op een stok gedragen door een persoon die verder geheel schuilging onder een laken. De groep mannen die werden aangevoerd door deze Láir Bhán (witte merrie) bliezen op koehoorns tijdens de ommegang. Aangezien het witte paard werd gezien als een voorteken van de dood moest dit een
angstaanjagend geheel zijn geweest. Het blazen van de horens is overigens een vrij bekend gebruik in Groot-Brittannië en op het Europese
vasteland. De traditie echter vindt vaak plaats inmrelatie tot de Midwinterviering.

Het gebruik van de ommegangen in vermomming nam op iedere plaats verschillende vormen aan. Er is bekend dat in sommige gebieden jongens zichzelf verkleden als meisje en omgekeerd. Elders werden maskers gedragen of werden gezichten geschminkt of ingesmeerd met roet en as van het vreugdevuur.

Van een knol met een lichtje naar de Jack-o’-Lantern

De knol, biet of winterpeen met een lichtje wordt door
antroposofen in verband gebracht met de viering van Sint-
Maarten, terwijl bij Halloween voornamelijk gedacht wordt aan
pompoenen. De pompoen is echter een veel latere toevoeging
die tijdens de viering van Samhain nog niet in beeld was. Waarom
knollen en dergelijke groenten werden gebruikt is niet precies
bekend. Het voor de hand liggende antwoord echter is dat
deze veelvuldig voor handen waren en goed bruikbaar. Het
kleine lichtje in de duisternis, gevormd door een kaarsje in een
knol, zou volgens sommige verhalen te herleiden zijn naar de dwaallichten die soms werden waargenomen in de veen- en moerasgebieden van Schotland en Ierland. Het volgen van deze dwaallichten, veroorzaakt door de Aos sí, was gevaarlijk. Het was immers onduidelijk waar je heen geleid zou worden en of er nog wel een weg terug zou zijn… Een andere verklaring voor de dwaallichten wordt verderop beschreven in het
verhaal van Jack o’Lantern.

Knollen werden uitgehold en voorzien van een ingekerfde versiering. Vaak ging het hierbij om gezichten die meestal een angstaanjagend karakter hadden. Overleveringen leren dat de lantarens op deze manier werden versierd om de Aos sí uit te beelden. Voor de lantarens zijn twee manieren van.gebruik bekend en het is onduidelijk of het hier gaat om regionale verschillen of dat beide manieren naast elkaar werden toegepast. Enerzijds werden de lantarens meegenomen op de rondgangen van huis naar huis om de bedelaars van verlichting te voorzien. De lantarens droegen
zo ook bij aan de act van het nabootsen van de Aos sí.
Anderzijds is bekend dat de lantarens bij de voordeuren van huizen werden geplaatst of in vensterbanken ten einde het kwade af te schrikken.

De traditie van de gekerfde lantaren is bekend uit zowel Ierland als Schotland. In Engeland echter doet deze traditie pas zeer laat, in de negentiende eeuw, zijn intreden. In Engeland staat de lantaren
gemaakt van een knol bekend als een Jack-o’-Lantern. Deze naamgeving is afkomstig van een Iers volksverhaal wat vele varianten kent. Hierbij een veel voorkomende interpretatie van het verhaal:

Een dief genaamd Jack had zojuist een buit gemaakt in een klein dorpje. Helaas was hij betrapt tijdens zijn misdaad en was nu op de vlucht voor een groepje dorpelingen door wie hij achternagezeten werd. Tijdens zijn vlucht kwam Jack de Duivel tegen die hem zei dat zijn tijd gekomen was, het was tijd om te sterven. Jack, die nog niet dood wilde, stelde aan Satan voor om hem te helpen een kwaadaardige streek met de dorpelingen uit te halen in ruil voor zijn leven. De Duivel was geïnteresseerd en vroeg Jack om zijn plan uit de
doeken te doen. De Duivel zou in een zilveren munt veranderen waarmee Jack de boze dorpelingen zou betalen voor de gestolen goederen. Over een aantal dagen zou de Duivel terug veranderen en zou de munt dus ineens verdwenen zijn! Dit zou leiden tot een gevecht onder de christelijke dorpelingen over wie de munt gestolen had. De Duivel ging akkoord met Jacks plan, veranderde in een zilveren munt en sprong in Jacks portemonnee. Tot zijn grote schrik
vond de Duivel een zilveren kruisje in hetzelfde vakje van de portemonnee. Jack, ondertussen ritste vliegensvlug de beurs stevig dicht. De Duivel schreeuwde om hulp maar was gevangen, samen met het
kruis wat ervoor zorgde dat hij zijn machten en krachten kwijt was. Vervolgens deed Jack de
paniekerige Duivel opnieuw een voorstel. Jack zou de Duivel vrijlaten als hij beloofde zijn ziel nooit te komen halen.

Vele jaren later overleed Jack, zoals dat gebeurt bij alles wat leeft. Hij had in zonden geleefd en kon dus niet in de hemel terecht. De Duivel echter had beloofd zijn ziel nooit te komen halen en daarvoor was er ook in de hel voor Jack geen plaats. Dit resulteerde in het feit dat Jack nergens had om heen te gaan. Hij zou tot in het einde der tijden door de donkere nacht moeten dwalen.
Hij vroeg aan de duivel hoe hij kon weten waarheen te gaan.
Hij had immers geen licht om zijn weg te wijzen. Plagend gooide de Duivel hem een gloeiend kooltje toe om zijn pad te verlichten. Jack holde een knolletje uit en stopte het kooltje er in. Met zijn lantaren in de hand begon hij aan zijn eeuwig durende wandeling, op zoek naar een laatste rustplaats voor zijn ziel. Hij kwam bekend te staan als Jack met de lantaren (Jack of the Lantern), of Jack o’Lantern. Als je op een gure donkere herfstnacht door de Ierse veengebieden rijdt kun jehem nog altijd zien, als een dwaallichtje in de duisternis
.

Een voorchristelijk feest gekerstend


Na een flink aantal pagina’s is het woord Halloween nog maar zeer mondjesmaat gevallen, en dat terwijl dit stuk daarover zou gaan. Het is tijd om daar verandering in te brengen.
Met de komst van het christendom naar het vasteland van Europa, Groot-Brittannië en Ierland brak er een periode van verandering aan die op vele vlakken zijn weerslag had en niet in het minste op volksgebruiken en feesten. In het jaar AD 609 werd in Ierland Allerheiligen ingevoerd. Deze dag, die ook gevierd werd op andere plekken in Europa stond op de kalender voor 13 mei. Pas zo’n tweehonderd jaar later, in AD 835 werd de datum van Allerheiligen op voorspraak van Lodewijk de Vrome en Paus Gregorius IV verplaatst van 13 mei naar 1 november in het Karolingische rijk (hieronder vielen Frankrijk, België, Luxemburg, de zuidelijke helft van Nederland en delen van Duitsland). Historische bronnen uit zowel Engeland als Duitsland echter maken al melding van een viering van Allerheiligen op 1 november aan het begin van de zevende eeuw. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat Engeland de datum van de
voorchristelijke Samhainviering overneemt van Ierland, Wales en Schotland als de datum voor het christelijke Allerheiligen.
Deze gewoonte wordt vervolgens door Engelse missionarissen naar Duitsland geëxporteerd. Een andere verklaring is dat de viering van Allerzielen op 1 november in Duitsland startte, geïnspireerd op een
voorchristelijk feest van de Germanen. Met de migratie van de Angelen en de Saksen naar Engeland zou de significante datum daar beland en
vervolgens gekerstend kunnen zijn, onafhankelijk van Samhain.
Hoe het ook zij, het lijkt er op dat de officiële aanpassing van de datum door Paus Gregorius IV slechts een formaliteit was om de regels aan te passen aan de geldende gewoontes.
Pas na het jaar AD 1000 werd 2 november door de Katholieke kerk gemaakt tot Allerzielen. De toevoeging van dit feest maakte van de Allerheiligenperiode een drie daags fenomeen wat begon op 31 oktober met Allerheiligenavond, gevolgd door Allerheiligen op 1 november en Allerzielen op 2 november. Allerheiligen wordt in het Engels nu vaak ‘All Saints Day’ genoemd. Een wat oudere benaming is echter ‘All Hallows Day’. De Allerheiligenavond wordt dan ‘All Hallows Eve’. Dit laatste,
mogelijk onder de invloed van de uitspraak van Samhain als Soween, is in de loop der tijd verbasterd tot Halloween
.

Na de Middeleeuwen

Na de kerstening van Samhain in de vroege Middeleeuwen beleven vele tradities die verbonden waren aan het voorchristelijke feest bewaard. Zoals we eerder hebben kunnen lezen bestonden deze tradities door de eeuwen heen naast vreugdevuren en waarzeggerij uit ommegangen, bedelen, het maken van lantarens en het uithalen van grappen en grollen. Het bedelen van deur tot deur, wat vaak gerekend wordt tot een van de oudste tradities van het Samhainfeest bleef belangrijk. Nog altijd was er veel armoede en was het bedelen echt noodzakelijk. Daarnaast werden het langs de deuren gaan met een lantaarn, zingen, bangmakerij en grappen steeds vaker een leuk tijdverdrijf voor kinderen.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-atribuut; de bestandsnaam is halloween-21.jpg

Zielenkoekjes werden een lekkernij die geassocieerd werd met Halloween. Deze ronde platte koekjes die vaak nootmuskaat, kaneel, gember, rozijnen en krenten bevatten werden versierd met een kruis. De koekjes dienden in het begin als een aalmoes voor de armen en representeerden de zielen van de overledenen. Met het verstrijken van de eeuwen werden de koekjes steeds vaker een lekkernij voor kinderen. Een traditioneel lied dat hoort bij de traditie van het bedelen om soul cakes gaat als volgt:

(REFREIN)
A soul! a soul! a soul-cake!
Please good Missis, a soul-cake!
An apple, a pear, a plum, or a cherry,
Any good thing to make us all merry.
One for Peter, two for Paul
Three for Him who made us all.

(COUPLET 1)
God bless the master of this house,
The mistress also,
And all the little children
That round your table grow.
Likewise young men and maidens,
Your cattle and your store
And all that dwells within your gates,
We wish you ten times more.

(REFREIN)

(COUPLET 2)
Down into the cellar,
And see what you can find,
If the barrels are not empty,
We hope you will prove kind.
We hope you will prove kind,
With your apples and strong beer,
And we’ll come no more a-souling
Till this time next year.


(REFREIN)

(COUPLET 3)
The lanes are very dirty,
My shoes are very thin,
I’ve got a little pocket
To put a penny in.
If you haven’t got a penny,
A ha’penny will do;
If you haven’t got a ha’penny,
It’s God bless you.

Toen tussen 1845 en 1849 de grote hongersnood en het beleid van de Engelse overheerser meer dan een miljoen dodelijke slachtoffers in Ierland maakten besloten nog eens een miljoen Ieren een beter leven te gaan
zoeken in Australië of Noord-Amerika. Naar de nieuwe wereld namen zij bepaalde gewoontes mee waaronder de viering van Halloween.
Gedurende de twintigste eeuw en daarna werd Halloween met name in de Verenigde Staten een steeds commerciëlere aangelegenheid. De komst van horrorfilms en steeds schokkender digitaal beeldgebruik maakten het feest steeds extremer. Dood en verderf, skeletten, kettingzagen en afgehakte ledenmaten zijn niet ongewoon. Veel hiervan is terug te zien in de merchandise die in de Verenigde Staten, vele andere landen en ook steeds vaker in Nederland te koop is. Het langs de deuren gaan en het uithalen van
grappen is gebleven, maar de plagerijen zijn met de tijd vervelender van aard geworden. Weiger je de deur open te doen op de avond van Halloween dan zijn een paar eieren tegen de ramen niet
ongewoon meer.

Hier in Engeland waar wij wonen hebben heel veel kinderen ieder jaar
veel plezier van het feest van Halloween. Er is hier weinig te merken van bovenstaande excessen die toch vooral met de viering in de Verenigde
Staten geassocieerd worden. Kinderen gaan langs de deuren en maken je soms op een ludieke manier aan het schrikken. Ze zingen ook en zijn vaak
juist op een originele manier verkleed.
De pompoen met lichtje is een gegeven en dient voornamelijk als een
uitnodiging. We zetten hem op het tuinmuurtje of in de vensterbank om aan te geven dat ‘bedelaars’ bij ons welkom zijn. Van het vruchtvlees maken we een heerlijke pompoensoep. De kinderen krijgen snoepjes, maar ook
mandarijntjes. Heb je geen pompoen buiten of in het raam? Dan wordt er bij jou niet aangebeld en worden er ook geen nare grappen uitgehaald. Het is dan duidelijk dat je niet meedoet.
Het organiseren van de Halloweenoptochten begint in ons dorp al aan het begin van september. Zodra het eerste blaadje valt begint het te kriebelen! De organisatie brengt straten en buurten samen en er wordt overlegd over de vormgeving van het feest. Daarmee is het voor velen een zeer sociale
aangelegenheid die mensen uit hun isolement haalt tijdens deze melancholische periode van de naderende winter

Voor velen in het Verenigd Koninkrijk is Halloween het begin van de
feestdagen. Het wordt op de voet gevolgd door Vreugdevurennacht op 5
november (Bonfire night of Fireworks night) en de start van het kerstseizoen.
Het beeld dat geschetst wordt door de toename van commercialisering en
excessen is dat van een vervelend en gewelddadig horrorfeest wat er
voornamelijk is om de inkomsten van winkels te dienen. Helaas is dit beeld
erg hardnekkig, vooral ook onder antroposofen en hen die houden van
het op de vrijeschool traditionele feest van Sint-Maarten. Met deze beschrijving van het authentieke karakter van het Halloween feest hoop ik daar een ander licht op te laten schijnen.


Zoals te lezen viel blijkt uit de historische gegevens niets van de commercie en de horror. Het ‘enge’ element van het feest ging niet over afgehakte ledenmaten, kettingzagen en dolende geesten, maar over het nabootsen van de natuurwezens waarvoor men bewondering had maar ook een beetje bang was. Dit element van het feest is niet los te zien van de volkscultuur in Ierland en Schotland die doordrongen is van kleine volkjes, bijgeloof en tradities die voortkomen uit het voorchristelijke en het katholicisme. De natuurwezens spelen ook in het antroposofisch wereldbeeld een rol en zouden daarom niet zo moeilijk voor te stellen moeten zijn.
Wanneer jij het niet voedt is er dus geen horrorelement te bespeuren in de viering en het gedachtegoed van Halloween. Er blijft onschuldig volksvermaak en bijgeloof met intrigerende tradities over.
Het horroraspect is er alleen als we blindelings de commercie, pretparken en films volgen. Hierin heb je als ouder, leerkracht en antroposoof een keuze. Het is belangrijk om kinderen kennis te laten maken met (de historie van) verschillende culturen en daar is Halloween uitermate geschikt voor. Net zoals bij het Sinterklaasfeest gekozen kan worden om elementen als Zwarte Piet weg te laten kan er ook bij Halloween gekozen worden de verzonnen horrorkant niet in het voetlicht te stellen.

Buiten het ‘enge’ element is Halloween een feest van dankzegging voor de gaven van Moeder Aarde en van voorbereiding op het nieuwe jaar. Ook dit is voor antroposofen een kleine stap aangezien wij exact hetzelfde doen tijdens de Michaëlstijd. Tevens markeert Halloween de viering van de laatste oogst, het terugtrekken van de levenskracht en het afnemen van het
licht. Allemaal elementen die voor antroposofen en vrijescholers heel goed te begrijpen zijn door de thema’s van vieringen als Sint-Maarten en de
andere lichtfeesten.
Vrijgevigheid, zorgen voor elkaar en naar elkaar omkijken staan centraal bij Halloween omdat het van oudsher het moment was om elkaar de winter door te helpen. Deze thema’s van barmhartigheid en belangeloos
schenken staan centraal tijdens onze vieringen van Sint-Maarten en Sint- Nikolaas. Daarnaast zijn deze deugden in de huidige maatschappij belangrijker dan ooit.
Tot slot nog het element van het gedenken van de doden. Wat is er mooier dan het beeld van gastvrijheid dat het feest van Halloween oproept? Het even weer verwelkomen van dierbare voorouders in ons huis. Even nog die kans elkaar weer te ontmoeten en te verwennen met een goede maaltijd en een warm haardvuur. Wie zou dat niet wensen? Het beeld geeft de sterke boodschap dat angst voor geesten niet nodig is en dat de horrorfilms het niet hebben begrepen. Liefhebbende familieleden zijn er altijd om je te beschermen en te dragen waar nodig. Nodig ze uit, omarm ze en
maak er samen een mooi feest van!

Halloween is een breed volksfeest dat in zijn originele vorm de vrijescholer
aan zou moeten spreken. Het is een smeltkroes van voorchristelijke en
christelijke elementen die binnen antroposofische kringen ook bestaan
maar uitgesmeerd worden over meerdere feesten. Het feest is er niet
een die ter vervanging van Sint-Maarten zou moeten dienen.
Daarvoor is Halloween te breed. Het feest is echter een goede inleiding tot
de sentimenten van het herfstseizoen en is dus bruikbaar ongeacht de achtergrond van de vierder.
Het is goed om te beseffen dat het feest van Sint-Maarten, maar ook zovele andere vrijeschoolse vieringen zulke oude en diepe wortels hebben. Zonder Samhain of Halloween is het immers zeer onwaarschijnlijk dat wij ooit zoiets als Sint-Maarten zouden hebben gevierd.


Oíche Shamhna Shona duit!
Happy Halloween!

.

Jaarfeesten: alle artikelen

Vrijeschool in beeld: jaarfeesten jaartafels

.

2273

.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.