VRIJESCHOOL – Jaarfeesten – Sint-Maarten (23)

.

Sint-Maarten had ’n koe

Op 27 april 1948 kreeg Utrecht een nieuwe vlag. Of beter gezegd de oude stadsvlag werd in mooie ere hersteld. Uit oude documenten was namelijk gebleken, dat de oorspronkelijke vlag rechts-geschuind van rood en wit was en dat die witte helft de beeltenis van Sint-Maarten droeg. Om die Sint-Maarten gaat het, want de stad Utrecht staat onder zijn bescherming.
Te zijner ere werd vroeger een processie gehouden en de burgers droegen de erenaam Sint-Maartensdienst-mannen of welgeboren Sint-Maartensmannen. Was er – zoals dat vaak is voorgekomen – weer eens oorlog of ruzie tussen die van Holland en die van het Sticht en kwam het tot een treffen, dan klonk – volgens een overlevering – als antwoord op de strijdkreet

‘Holland! Holland!’

het ‘Sint-Martijn! Sint-Martijn!’ van de Stichtenaren.

Niet alleen in Utrecht, maar in heel Nederland is Sint-Maarten na Sint-Nicolaas de populairste volksheilige. De in de achtste eeuw gestichte Dom van Utrecht is een Sint-Maartenskerk en zo zijn er vele. Steden, dorpen, kerken, altaren, klokken, gilden, liefdadigheidsinstellingen stonden of staan onder bescherming van Sint-Maarten.

En vergeet nooit
‘die onder protectie van Sint-Maarten staat is veilig en wel bewaard.’

Wij kennen in Noord-Holland Sint-Maarten, op Tholen Sint-Maartensdijk, in Utrecht Maartensdijk en onder Schipluiden de buurtschap Sint-Maartensrecht; en daar staat dan maar één enkel Sint-Nicolaasga in Friesland tegenover.
Ook in gemeentewapens kreeg Maarten zijn plaats, zoals in Itteren en Eethen en natuurlijk in de wapens van de plaatsen met zijn naam.

Wie was deze populaire heilige? Hij was een eeuwgenoot van Sint-Nicolaas, een zoon van een Romeins tribuun uit Pavia. Nog een knaap trok hij als soldaat naar Gallië. Aan de stadspoort van Amiens, zo wil de legende, deelde hij op een winterdag zijn soldatenmantel met een bedelaar. In de daarop volgende nacht zag hij in een droom Christus, bekleed met het stuk mantel dat hij weggeschonken had en hoorde hij Christus tot de engelen zeggen: ‘Hiermede heeft Martinus, de geloofsleerling, mij bekleed.’

De jonge Romein zei de krijgsdienst vaarwel, liet zich dopen, werd kluizenaar en monnik, stichtte het eerste klooster in West-Europa en reisde stad en land af om het evangelie te prediken. Hij hielp de armen en genas de zieken. In 370 werd hij door het volk tot bisschop van Tours uitgeroepen. Niettegenstaande deze hoogwaardige plaats bleef hij een eenvoudig man, goed doende waar hij kon.

11 november werd zijn feestdag, de dag van Sint-Maarten die nog steeds wordt gevierd, zij het minder uitbundig dan het vroeger gebeurde.

In voorbije tijden kon het op Sint-Maarten wild toegaan; er werd duchtig gegeten en gedronken. De overheid moest paal en perk stellen aan baldadige uitwassen. Een Dordtse keur uit 1443 vertelt:
‘So die jonghe boefkens op Sint-Maartensavond lestleden veel onredelikheden bedreven mit groote vuren te bernen opter straten, daertoe der luden banken, doeren ende vengsteren ende houten, die zij afbraken ende krijgen konden, ende verbernden ze ende deden den luden schade.’
Dat kon natuurlijk niet en daarom werd iedereen aangeraden deze belhamels ’also te kastijen ende bedwingen, dat sij alsulcke hantieringe mit vuuren te bernen ende der luden houten ende banken oft vengsters te halen, niet meer en doen tot gheenre tijd.’

Sint-Maarten mag dan niet zo hoog genoteerd staan als Sint-Nicolaas, zijn naamdag wordt nog steeds gevierd en het is vooral een kinderfeest. Op 11 november trekken in vele plaatsen in het land kinderen door de straten met lampionnen of andere fraaie lichtjes. Er wordt gebedeld – als men dit bedelen mag noemen – om een appel of om een peer; het mogen ook koekjes, snoepjes of geld zijn. Om kenbaar te maken, dat ze er aan komen of al voor de deur staan, wordt er hard gezongen. Keuze genoeg uit een indrukwekkend en gevarieerd sintmaartensrepertoire.

Zo zingt men in de stad Groningen – met een Sint-Martinuskerk! – :

Sint-Martinus, Bisschop
Roem van alle landen.
Dat wij hier met lichtjes lopen
Is voor ons geen schande.
Hier woont een rijke man
Die ons wel wat geven kan.
Geef een appel of een peer
’k Kom van ’t hele jaar niet weer.
’t Hele jaar, dat duurt zo lang
Dat mijn lichtje branden kan.

Op Ameland was het volgende liedje in trek.

Sinte, Sinte Marten.
De koeien hebben starten,
Ossen horens,
Kerken torens,
Torens klokken,
Mooie meisjes rokken,
Schoenmakers elsen,
Oude wijven pelsen.

Een ander oud liedje weet te vertellen:

Sint Maarten had ’n koe,
die moest naar de slager toe;
was ie vet of was ie mager,
toch moest ie naar de slager.

Om de vrijgevigheid te stimuleren werd en wordt graag het nodige gedaan en beloofd. Door het hele land is daarom het volgende liedje bekend en populair geworden. Want iedereen wil wel graag voor een rijkaard worden uitgemaakt.

Hier woont ’n rijk man,
Die veel geven kan,
Veel wil ’ie geven,
Zalig zal ‘ie leven,
Zalig zal ’ie sterven,
Den hemel zal ’ie erven.
God zal hem loonen,
Met honderdduizend kroonen,
Met honderdduizend rokkies an:
Hier komt Sint her Martijn an!

Op vele plaatsen wordt ’s avonds het sintmaartensvuur ontstoken, waarbij alles wat maar branden wil, gebruikt wordt. Allerlei onderzoekers naar de diepere en de diepste betekenis van oude volksgebruiken, willen hierin een afweermiddel zien tegen de boze geesten en heksen die verdreven moeten worden. Sint- Maarten wordt door dat vuur natuurlijk aangetrokken en gaat er meteen voor zorgen dat allen die ongeluk zouden willen brengen de wijk nemen. Meteen!

Na al die drukte met lampions en vuur gaan wij even een stukje eten. Dat kan heel goed. Het feest van Sint-Maarten is namelijk steeds een eetfeest geweest; men brengt dit wel in verbinding met november als slachtmaand en met het feit dat deze Sint zo gul was voor de armen. Lang waren pannenkoeken een echt sintmaartensgerecht, maar ook schotels met mispels, een gerecht dat helemaal niet meer bestaat. Trouwens de vrucht mispel is nauwelijks bekend. De mispel komt van een appelachtige boom en wordt gegeten als zij overrijp is. Vandaar zo rot als een mispel. Een oud liedje vertelt over de mispel:

Heere, Sinte Maarten! heilig sant!
Goede platte mispelen wasschen in uw hand.

Het gerecht bij uitnemendheid was in enkele plaatsen de sintmaartensgans. Wie geen gans had gegeten, had geen feest gevierd. Aan het eten op Sint-Maarten herinnert ook de oude benaming – reeds in 1276 bekend – van schuddekorfsdag. Op deze dag werd een grote korf gevuld met allerlei versnaperingen zoals appels, peren, tamme kastanjes boven een vuur gehangen en af en toe rond geschud. Dan vloog een deel van de inhoud in het rond en de omstanders konden naar hartelust grabbelen. Voor weerkundigen en weervoorspellers is Sint Maarten een zeer belangrijke dag. Wie die dag goed in de gaten houdt, weet welk weer er te wachten staat.

Als op Sint-Maarten de ganzen op het ijs staan, moeten we met Kerstmis door het slijk gaan.
Is het donker lucht op Sint-Martijn, zo zal ’t een zachte winter zijn, maar is die dag het weder helder, de vorst dringt door in menig kelder.

Er is nog meer. Zo het loof niet valt voor Sint-Martijn, zal ’t een harde winter zijn, maar nevels in sintmaartensnacht, brengen winters kort en zacht.

En nu nog even snel naar een paar hoogtepunten van de viering zelf; daarvoor kan men naar Utrecht en Groningen of bepaalde delen van Drente, Twente, de Achterhoek, Noord-Brabant en Limburg gaan.

Shell Journaal van Nederlandse folklore

.

Sint-Maarten: alle artikelen

jaarfeesten: alle artikelen

VRIJESCHOOL in beeld: St.-Maarten

St-Maartensliedjes

 

1128

 

 

 

 

 

 

 

 

 

.

 

 

 

Advertenties

Een Reactie op “VRIJESCHOOL – Jaarfeesten – Sint-Maarten (23)

  1. Pingback: VRIJESCHOOL – Jaarfeesten – St.-Maarten – alle artikelen | VRIJESCHOOL

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.