.
OUDE GEBRUIKEN HOUDEN HARDNEKKIG STAND
Als het zomer wordt
Als, om met Ritter te spreken, de zon in de zomer jolig doet in het spel der wolkendoeken langs het koperglanzend luohtkuras en een aandoening geeft als van vele rumoerige vlaggen, die feestelijk door de hemel worden gezwaaid, springt er vreugde in ons hart.
Uitbundige vreugde uitten in oude tijd ook de Germanen, Kelten en Slavische volken, wanneer de zomer begon en zo’n brede plaats besloeg in het leven van deze heidense stammen het zonnewendefeest, dat de evangeliepredikers er nimmer in geslaagd zijn om de aloude gebruiken, die ermede gepaard gingen, uit te roeien. Ze konden die alleen een christelijk tintje geven: voortaan vierde men die datum het Sint-Jansfeest.
Gebruiken
Talrijk zijn de gebruiken rond deze datum, die vroeger in ere waren en waarvan er nog verschillende gehandhaafd zijn gebleven. Algemeen was er ’t bijgeloof, dat er op Sint-Jansdag rotsen zich openden en dan verborgen schatten deden schitteren en toonden aan hen, die op een bepaalde tijd en onder bepaalde omstandigheden de bergen beklommen. Zaden van varens, verzameld op deze dag, aldus het volksgeloof, brengen geluk en voorspoed. Ook de geheimzinnige wichelroede, die in oude tijd een nog veel belangrijker rol speelde dan thans, zou alleen dan bruikbaar zijn en feilloos functioneren, wanneer deze in de sintjansnacht was gesneden.
Evenals in de kerstnacht zou water veranderen in wijn, maar wee wie het getransformeerde water wilde drinken! Nauwelijks zou men van de wonderlijke drank geschept hebben of de duivel zou tevoorschijn springend met het gezegde:
‘Dit water is wijn, En gij zijt mijn! ‘
Wie in de sintjansnacht, klokke twaalf, het bos intrekt, stil, zwijgend, zonder woorden, zal tot zijn verbazing de varens zien bloeien, doch slechts een moment. Leg dan een witte zakdoek onder de plant, plaats er een stokje bij, want anders wordt de doek onvindbaar.
De uitgebloeide bloem zal op de zakdoek vallen, maar dan is het ogenblik daar, heen te gaan zonder om te zien. Ook niet, wanneer iemand je zou volgen. In dat geval zou men onzichtbaar worden.
Hekserij
De boeren legden in de sintjansnacht een paar bezems kruisgewijze op de drempel van de stal, zodat heksen en boze geesten het vee geen schade konden berokkenen. Geen beter afweermiddel tegen zulke wezens dan het kruis!
Deze nacht is bijzonder als geestenmacht geëigend. Dan houden ze samenkomsten in de toppen der bomen, die door de hitte, die de geesten verspreiden, totaal verkolen. Deze nacht durfde eenmaal geen visser het Haringvliet uitvaren, uit vrees voor beheksing en… de vangst zou toch nihil zijn!
Doch er was een middel om de heks te ontdekken. Het werd vroeger toegepast b.v. in Zuid-Holland, op de Veluwe, in Friesland, etc. Het was de sleutel- of draaiproef. Men legde een sleutel met een kruisbaard (d.i. een sleutel met een kruisvormige opening in de baard) tussen de bijbelbladen op 1 Joh. 1 : 1. Daarna werd het boek stevig dichtgebonden, zó, dat de baard er een eindje buiten stak. De bijbel liet men nu door middel van de sleutel op zijn vingers rusten. Noemde men de naam van de vermoedelijke heks, dan zou de bijbel vallen, zodat men wist dat de juiste naam was genoemd.
Sintjanstros
Vooral in Oost-Brabant en dan speciaal in de ‘Acht-Zaligheden’, als Hunsel, Eersel, Knegsel, Steensel, enz. in Noord-Limburg en Zuid-Gelderland hangen de bewoners op 24 juni nog altijd de sintjanstros in het bovenlicht van voor- of achterdeur. Soms ook wel terzijde ervan! Van dat moment af beschermt de dagheilige de woning. Vandaar, dat de tros er blijft hangen tot hij geheel verdord is en verweerd. In deze beschermende periode zal onweer noch hagelslag schade toebrengen aan woning, mens of dier. Beschouwen we de tros nauwlettend, dan valt het aanstonds op, dat zij in elke plaats weer een andere samenstelling heeft. De Duizelse (Duizel is ook een der acht ‘selligheden’) bestaat uit: sint-janskruid, korenbloemen, madeliefjes en rozen. Te Huissen (Gelderland) wordt hij gevormd door notentakken en rode rozen.
De Altenaren hebben later de tros weer in ere hersteld.
Amulet tegen blikseminslag enz.
De legende leert ons hoe men er toe kwam, de sintjanstros als amulet tegen blikseminslag te zien.
Eens zou de apostel Johannes zijn gehoor een beschrijving geven van het onweer, waarin Gods almacht zich openbaart. Maar hij deinsde ervoor terug, toen hij in een visioen de verschrikkingen zag van het inslaande hemelvuur. Hij smeekte God een plant te willen aanwijzen, die die mensheid zou kunnen gebruiken om voor de ramp van blikseminslag te worden gevrijwaard. Die plant was het sint-janskruid. Vandaar dat ze in geen enkele tros ontbreekt, hoe verschillend van samenstelling deze ook mag zijn. Maar ook tegen allerlei kwalen en ziekten hielp het kruid. Vooral de zaden bezitten geneeskrachtig vermogen.
In het noorden des lands hing men met hetzelfde doel als in de Brabantse dorpen een soort ‘sedumplant’ in de woonkamer. De plant groeit uit en zijn takken krommen zich opwaarts. Zolang nu de frisgroene kleur der plant behouden blijft, zolang behoudt ze ook haar beschermende eigenschappen. In Duitsland kocht men op sintjansdag bij het verlaten van het kerkhof een zgn. ‘gelukshandje’. Het is een stukje wortel van het sint-janskruid, dat men de vorm van een mensenhand heeft gegeven. Zulk een wortelstuk schenkt men zijn vrienden. Het kreeg een plaatsje in de portemonnee en . . zorgde ervoor dat deze steeds gevuld bleef.
Godsdienstige ceremonie
ln sommige streken van ons land las men tot bezwering van een woedend onweer een gedeelte van het Johannesevangelie. Ook deed men dit, wanneer de boer zijn zaadkoren gereed maakte. Was er een rupsenplaag gevallen in de veldgewassen, dan liep de bezweerder de akkers rond, terwijl hij verzen opzei uit genoemd bijbelboek. Eén gedeelte van het land betrad hij niet. Daar moesten de schadelijke diertjes ontsnappen. De Vlamingen bestreden op deze manier kikvorsen en muizen.
Ten onzent blijft de Larense processie op Sint-Jan jaarlijks nog duizenden toeschouwers trekken.
H.P. van Iperen, ‘De vacature’, jaartal onbekend)
St.-Jan: alle artikelen
Jaarfeesten: alle artikelen
188-178
.
VRIJESCHOOL 