.
Wanneer Steiner over handvaardigheid spreekt, gaat het enerzijds om de samenhang tussen het bewegen van de handen, de vingers en de ontwikkeling van het denken, anderzijds over ‘kunstzinnigheid’.
Wat daarover in GA 305 staat, vind je hier.
In GA 305 gaat het ook over de kunstzinngheid, de vormgeving.
Die geistig-seelischen Grundkräfte der Erziehungskunst
Spirituelle Werte in Erziehung
und sozialem Leben
Opvoeding en onderwijs
Spirituele grondslagen
Voordracht 7, Oxford 23 augustus 1922
Die Waldorfschule als Organismus
De Waldorfschool als organisme
Blz. 137-138 vert. 127-128
Und auf dieses Hinüberlaufen in das Physisch-Praktische des Lebens, darauf ist der Waldorfschul-Unterricht in erster Linie angelegt.
Und so wird hingearbeitet, daß immer mehr und mehr die Kinder ihre Hände gebrauchen lernen, wobei herausgearbeitet werden muß aus dem, was Händegebrauch im Spiel erst war bei dem ganz kleinen Kinde durch ein gewisses artistisch, künstlerisches Element hindurch, das aber aus dem Kinde selbst hervorgeholt werden soll.
Das erreichen wir dadurch, daß wir die Kinder allerlei praktische Arbeiten machen lassen. Wir sind es jetzt nur in der Lage vom 6. Schuljahr ab; manche von diesen Dingen gehören in ein früheres Alter, aber – ich habe es schon erwähnt – wir mußten eben Kompromisse schließen, das Ideal wird man erst später erreichen können, dann wird das, was jetzt ein elf- oder zwölfjähriges Kind macht, auch ein neunjähriges Kind machen können auch in bezug auf praktische Arbeiten. Aber diese praktischen Arbeiten tragen den Charakter des freien Arbeitens und des Hineintragens ins Künstlerische. Das Kind soll aus dem Willen heraus arbeiten, nicht aus irgend etwas, was ihm vorgeschrieben ist.
So führen wir in einer Art von Handfertigkeitsunterricht das Kind hinein, allerlei Gegenstände zu schnitzen, allerlei Gegenstände zu verfertigen, die es aus seiner Idee heraus verarbeitet
En op die overgang naar de fysieke en concrete kant van het leven is het onderwijs op de Waldorfschool in de eerste plaats gericht. En dus wordt er aan gewerkt de kinderen steeds beter hun handen te leren gebruiken. Wat het kind in het spel deed met zijn handen toen het nog heel klein was, moet verder worden ontwikkeld door middel van een zeker artistiek, kunstzinnig element, dat overigens wel uit het kind zelf te voorschijn moet worden gehaald. Dat kunnen we doen door de kinderen allerlei concrete werkstukken te laten maken. Wij zijn op dit moment pas vanaf het zesde leerjaar in de gelegenheid dat te doen, terwijl veel van die dingen thuishoren in een eerdere leeftijdsfase, maar we zijn nu eenmaal gedwongen compromissen te sluiten, ik heb daar al eens eerder op gewezen. De ideale situatie zal men pas later kunnen bereiken, en dan zal wat het praktische werk betreft ook een negenjarig kind al kunnen doen wat nu een elf- of twaalfjarige doet. Die concrete werkstukken dragen overigens het karakter van vrij werk dat overgaat in het kunstzinnige. Het kind moet werken vanuit de eigen wil en niet vanuit iets wat hem is voorgeschreven. We laten dus in een soort handvaardigheidsonderwijs het kind allerlei voorwerpen uit hout snijden, of allerlei voorwerpen op een andere manier maken, die het naar zijn eigen idee uitwerkt.
Man macht die Erfahrung, wie in einem auf das Lebendige gebauten Unterricht tatsächlich die Kinder die Dinge aus sich herausholen. Ich will ein Beispiel sagen. Wir lassen die Kinder Dinge schnitzen, die halb künstlerisch, halb nützlich sind. Man kann zum Beispiel in diese Schale irgend etwas hineintun. Wir lassen die Kinder das schnitzen in den Formen, so daß die Kinder ein Form-, ein Gestaltungsgefühl aus sich heraus bekommen, so daß die Kinder etwas schaffen, was aus ihrem Willen heraus und aus ihrem Wohlgefallen heraus die Form bekommt. Aber dabei stellt sich etwas sehr Merkwürdiges heraus. Nehmen Sie einmal an, wir haben zu irgendeiner Zeit menschliche Anatomie in der Klasse getrieben so, wie es für diese Klasse in der Schule ganz besonders notwendig ist. Wir haben den Kindern erklärt die Form des Knochensystems, wir haben den Kindern erklärt auch die Form des äußeren Körpers, die Lebensweise des menschlichen Organismus. Die Kinder haben das, indem der Unterricht so artistisch gestaltet wird, wie ich es dargestellt habe in den letzten Tagen, lebendig aufgenommen. Es ist bis in ihren Willen gegangen, nicht bloß in ihre Gedanken, in ihre Köpfe. Und dann sieht man, wenn sie nun darangehen, so etwas zu machen, daß das in ihren Händen weiterlebt. Die Formen werden
Men kan daarbij ervaren hoe bij een onderwijs dat op het leven gebaseerd is, de kinderen de dingen inderdaad uit zichzelf weten te bereiken. Ik zal u een voorbeeld geven. We laten de kinderen voorwerpen uit hout snijden die deels kunstzinnig en deels nuttig bedoeld zijn. Deze schaal bijvoorbeeld, daar kan men iets in doen. We laten de kinderen het hout daarbij in zodanige vormen bewerken dat zij vanuit zichzelf een vormgevoel gaan ontwikkelen, een gevoel voor vormgeving, en zo iets maken wat zijn vorm krijgt op basis van hun eigen wil en van wat zij zelf plezierig vinden. Maar daarbij treedt iets heel merkwaardigs op. Stel, we hebben op een bepaald moment in een klas de menselijke anatomie behandeld, op een manier die voor die klas in onze school heel belangrijk is. We hebben de kinderen verteld over de vorm van het skelet, we hebben de kinderen ook verteld over de vorm van het uiterlijke lichaam en de manier waarop het menselijk organisme leeft. De kinderen hebben, doordat ons onderwijs een kunstzinnige vorm heeft, wat ik in de afgelopen dagen heb beschreven, dat allemaal op een levendige manier in zich opgenomen. Dat is in hun wil terechtgekomen, niet alleen in hun gedachten, in hun hoofd. En dan ziet men, als ze nu aan de slag gaan om zoiets te maken, hoe dat verder leeft in hun handen. Er ontstaan andere
Blz. 139 vert. 128
andere, je nachdem wir im Unterricht das eine oder das andere treiben. Es lebt sich in den Formen aus. Man sieht es dem, was die Kinder plastisch schaffen, an, was in den Stunden morgens von 8 bis 10 Uhr getrieben wird, weil das, was als Unterricht erteilt werden soll, eben in den ganzen Menschen hineingeht. Das erreicht man nur, wenn man eben Rücksicht darauf nimmt, wie in der Natur gearbeitet wird. ( )
Und da, sehen Sie, wenn unsere Kinder im 6. Schuljahr herankommen in der Schule, die Dinge nun selber aus ihrem Formgefühl heraus zu entwickeln, dann zeigen sie sich so, wie es in diesen kleinen Musterbeispielen der Fall ist, die wir mitgebracht haben (Holzpuppen). Die Dinge sind so, wie sie ganz aus der Individualität irgendeines Kindes herauswachsen.
Es handelt sich aber insbesondere darum, daß man Kinder früh darauf aufmerksam macht, wie sie aus der inneren Beweglichkeit heraus, nicht aus innerer Starrheit heraus eigentlich sich das Leben denken wollen. Daher, wenn man die Kinder allmählich aus dem Spielwesen heraus dasjenige, was ja für sie seriös ist, seinen Ernst hat, gestalten läßt, so muß man versuchen, Beweglichkeit in die Sache hineinzubringen. Sehen Sie, solche Sachen, was, wie ich glaube, ein ganz außerordentlicher Kerl ist (geschnitzter Bär), machen die Kinder ganz von der
vormen al naar gelang we in het onderwijs het een doen of het ander. Dat krijgt in die vormen gestalte. Aan het plastische werk van de kinderen is te zien wat er in de ochtenduren tussen acht tot tien is gedaan, want de les die daar wordt gegeven, komt inderdaad terecht in de gehele mens. Dat bereikt men alleen als men er rekening mee houdt hoe in de natuur te werk wordt gegaan. ( )
En kijk, als onze kinderen dan in de zesde klas inderdaad zover zijn dat ze dingen beginnen te ontwikkelen vanuit hun eigen vormgevoel, dan zien die er zo uit als deze kleine voorbeelden, die we hebben meegebracht [houten poppen]. Deze dingen zijn helemaal vanuit de individualiteit van een of ander kind ontstaan.
Het gaat er echter vooral om, kinderen er al vroeg op te wijzen dat ze werkelijk vanuit innerlijke beweeglijkheid en niet vanuit innerlijke starheid het leven zouden moeten opnemen. Daarom, als men de kinderen langzamerhand vanuit hun spel laat komen tot het vormgeven van iets wat voor hen eigenlijk heel serieus is, moet men proberen beweeglijkheid daarin aan te brengen. Kijk, dit is toch een schitterend exemplaar, vind ik [uit hout gesneden beer]; zulke dingen maken de kinderen helemaal
Blz. 140-141 vert. 129-130
Picke auf, und sie machen auch diese Zugdinge selber daran, ohne daß man sie dazu anleitet, so daß sich dann bei einem solchen Kerl auch die Zunge bewegt, wenn er so getrieben wird. Oder die Kinder tragen ihre Phantasie hinein in die Sache: sie machen eine Katze nicht so, daß sie artig ist, sondern machen das, was sie bemerken, ohne daß sie die tieferen Zusammenhänge kennen, den Katzenbuckel, ganz ordentlich hinein.
Besonderen Wert lege ich immer darauf, daß Kinder auch bei Spielzeugen sich schon hineinfinden in das, was sich bewegt, was also nicht bloß ruht, sondern bei dem man handeln lernt. So fabrizieren dann die Kinder Dinge, die ihnen außerordentlich Freude gewähren, wenn sie sie nach und nach fertigbringen. Sie machen nicht bloß realistische Dinge, sondern ganz aus ihrer eigenen Idee heraus machen sie solche Gnomengeschichten und dergleichen.
Sie finden durchaus auch die Möglichkeit, in komplizierterer Weise solche Dinge zusammenzusetzen; es wird ihnen nicht gesagt, daß man das machen kann, sondern das Kind wird nur darauf geführt, so daß es von selbst solch einen lustigen Kerl (beweglicher Rabe) machen kann, und dann wiederum sieht er griesgrämig aus, traurig.
Und wenn das Kind dann so etwas fertigbringt (Eule mit beweglichen Flügeln), dann ist es ganz besonders befriedigt! Das machen also die Kinder zwischen dem 11. bis 15. Jahre, jetzt noch die älteren, aber wir werden es dann allmählich zurückzuführen haben in noch frühere Klassen, wo die Formen dann einfacher werden.
zelf. En ook deze trekdingetjes maken ze er zelf aan, zonder dat iemand ze op dat idee brengt, zodat zo’n beer ook nog zijn tong beweegt, als er hier aan getrokken wordt. Of ook wel leggen de kinderen hun fantasie erin: ze maken een kat niet zo dat zij er lief uitziet, maar ze geven haar, zonder dat ze precies weten hoe dat zit, maar omdat ze dat gezien hebben, een prachtige hoge rug.
Ik hecht er altijd bijzonder veel waarde aan, dat kinderen zich ook wat hun speelgoed betreft al helemaal thuis voelen bij iets wat beweegt, wat niet alleen maar stil staat, maar waarbij je leert handelen. Zo fabriceren de kinderen dan dingen waar ze tijdens het maken ontzettend veel plezier aan beleven. Ze maken geen puur realistische dingen, maar helemaal naar hun eigen ideeën maken ze dit soort kabouterachtige dingen en dergelijke.
Ze ontdekken ook zonder meer hoe je zulke dingen nog veel ingewikkelder in elkaar kunt zetten. Het wordt ze niet verteld dat je dat kunt doen, maar het kind wordt alleen op het juiste spoor gezet, zodat het vanzelf zo’n vrolijke knaap [beweegbare raaf] kan maken, die er zó dan weer knorrig of bedroefd uitziet.
En als het kind zoiets als dit voor elkaar krijgt [uil met beweegbare vleugels], dan is het helemaal tevreden! Dit maken dus de kinderen van elf tot vijftien. Op dit moment nog de oudere kinderen, maar langzamerhand zullen we dit werk in de lagere klassen gaan doen, waar het dan eenvoudiger van vorm zal zijn.
.
Blz. 143 vert. 132-133
Wenn man auf diese Weise ein Gefühl für Farbenharmonik hervorruft, dann bringt man es zustande, daß die Kinder Gegenstände, die irgendwie dem Leben dienen, dann machen. Dieser Einband ist nicht zuerst aufgezeichnet, sondern das Kind lernt in Farbe zu erleben, und nachher so etwas, was etwa ein Bucheinband ist, zu gestalten. Dabei handelt es sich darum, das wirkliche Lebensgefühl bei dem Kinde zu erwecken. Es gibt die Möglichkeit, gerade durch Form und Farbe stark hineinzuführen in das Leben.
Man kann zuweilen finden, daß das Schreckliche geschieht, daß irgend jemand an ein Kleid ein Halsband machen läßt, dann einen Gürtel, unten einen Kleidersaum, und daran hat er dasselbe Muster. Man kann das zuweilen sehen. Es ist natürlich das Schrecklichste, was im Leben passieren kann, aus künstlerischen Instinkten heraus. Das Kind muß frühzeitig lernen, daß ein Band, das für den Hals angebracht ist, die Tendenz hat, nach unten sich irgendwie zu öffnen, nach unten zu wirken; daß der Gürtel beiderseitig wirken muß, und daß der Saum des Kleides unten, daß der nach oben irgendwie streben muß und unten aufstehen muß; daß also nicht das Schreckliche geschieht, daß ein Kind lernt, einfach ein Band künstlerisch ausbilden, sondern es muß wissen, wie das Band aussehen muß, je nachdem es an diesem oder jenem Teil des Menschen sitzt.
Intussen heeft Steiner ook iets over schilderen en kleurbeleving verteld.
Wanneer men op die manier gevoel wekt voor de harmonie van kleuren, dan krijgt men het voor elkaar dat de kinderen vervolgens ook voorwerpen maken die in het leven van nut zijn. Deze boekomslag is niet eerst op papier getekend. Het kind leert vanuit de kleur te beleven, en vervolgens zoiets als een boekband vorm te geven. Daarbij gaat het erom het werkelijke levensgevoel te wekken bij het kind. Juist vorm en kleur bieden de mogelijkheid het kind op een intensieve manier met het leven in aanraking te brengen.
Het thema dat hieronder volgt, werd ook al behandeld in GA 302A (met vele voorbeelden) en GA 303.
Het gaat hier weer om ‘vorm en functie’
Je ziet wel eens, heel erg is dat, dat iemand een randje laat maken langs de hals van een jurk, dan een ceintuur en van onderen een zoom, met alle drie hetzelfde motiefje. Dat zie je wel eens. Dat is natuurlijk het allerergste wat je mee kunt maken in het leven, vanuit het artistieke instinct dan. Het kind moet al vroeg leren dat een randje langs de hals zich op een of andere manier naar beneden wil openen, naar beneden gericht wil zijn. De ceintuur moet naar twee kanten gericht zijn, en de zoom onderaan de jurk moet op een of andere manier omhoog gericht zijn en moet rusten op de onderkant. Het mag dus niet zo zijn, dat zou namelijk verschrikkelijk zijn, dat een kind zonder meer een band kunstzinnig vorm leert geven. Het moet weten hoe die band eruit moet zien, al naar gelang de plaats waar de mens hem draagt.
.
So zum Beispiel muß man wissen, wenn ein Bucheinband gemacht wird, daßwenn man das Buch anschaut, man es so aufmacht. Es muß zwischen oben und unten ein Unterschied sein. Dieses Raumgefühl, dieses Formgefühl, in das muß das Kind notwendigerweise hineinwachsen. Das geht dann bis in die Glieder. Das ist ein Unterricht, der zuweilen viel stärker in das Physische hineinwirkt als ein abstraktes Turnen. Und so sehen Sie, wächst aus der Farbenbehandlung eben dasjenige heraus, was dann allerlei nützliche Gegenstände werden, die dann behandelt werden in der Weise, daß wirklich das Kind empfindet Farbe neben Farbe und Form auf Form, und das Ganze gehört zu etwas, und daher mache ich es so.
Das ist dasjenige, das in jede Einzelheit hineingehört, in das Lebendige des Arbeitens. Der Unterricht soll eben eine Vorschule für das Leben sein. Sie werden da unter den Arbeiten allerlei interessante Dinge finden, sogar hier etwas, was ein verhältnismäßig sehr kleines Mädchen gemacht hat (Eierwärmer).
Zo moet men bijvoorbeeld ook, als er een boekband wordt gemaakt, weten dat een boek, als men het voor zich heeft, op deze manier wordt opengeslagen. Er moet verschil zijn tussen boven en onder. In dat ruimtelijk gevoel, in dat gevoel voor de vorm zal het kind onvermijdelijk moeten opgroeien. Dat is iets wat tot in de ledematen gaat. Dat soort onderwijs heeft soms een veel sterkere uitwerking op het fysieke dan gewoon maar gymnastiek. En zo ziet u hoe het omgaan met de kleuren leidt tot het vervaardigen van allerlei nuttige voorwerpen. Daar wordt zo mee omgesprongen dat het kind werkelijk kleur naast kleur gaat ervaren en vorm ten opzichte van vorm, en dat het de ervaring heeft: dit hoort allemaal ergens bij en daarom doe ik dat zo. Dat maakt allemaal tot in detail onderdeel uit van een levende manier van werken. Het onderwijs moet nu eenmaal een voorbereiding zijn op het leven. U zult tussen deze werkstukjes allerlei interessants vinden, zelfs zoiets als dit, wat naar verhouding door een heel klein meisje is gemaakt [eierwarmer].
GA 305/137-143
Vertaald/127-133
.
Rudolf Steiner over handvaardigheid
Handvaardigheid: alle artikelen
Menskunde en pedagogie: [5] Intelligentie (hand en intelligentie)
Vrijeschool in beeld: alle beelden
.
3143-2956
.
.
.
.
VRIJESCHOOL 