VRIJESCHOOL – Schrijven – de blokletter (3-4)

.
M.n. in 1e en 2e klassen van vrijescholen wordt de kinderen het blokschrift aangeleerd. Vanaf klas 3 leren de kinderen (meestal) aan elkaar schrijven. 
Niet alle leerkrachten van de klassen 1 en 2 gebruiken de blokletter als schrijfletter, maar streven ernaar door bv. het vormtekenen eerder en uitsluitend verbonden schrift aan te leren.
Er is veel voor te zeggen in geen enkele klas het blokschrift aan te leren.
Ook Steiner had zo zijn bezwaren tegen dit type letter als schrijfletter.

Maar ook buiten de vrijescholen zijn er verschillen in gebruikte methodes.

Nu is het altijd goed om verschillende standpunten te kennen. In onderstaand artikel komen er een paar aan bod.
.

Rob Voorwinden in Aob 02-11-2013

.

DE OPMARS VAN DE BLOKLETTER

Blokletters zijn makkelijker

Henk Schweitzer houdt een pleidooi voor het blokschrift. Hij is (oud-)leraar speciaal onderwijs, (oud-)handschriftdocent aan de pabo, motorisch remedial teacher, directeur van een basisschool en auteur van ‘Schrijven leer je zo’.

 “Als kind had ik heel veel problemen met het schrijven van verbonden schrift. En toen ik zelf eenmaal in het onderwijs zat, zag ik dat dit voor meer leerlingen gold. Er zijn echt kinderen die motorisch vastlopen op ver­bonden schrift. Bijvoorbeeld op allerlei las­tige verbindingen tussen letters: van de ‘b’ naar de ‘e’ bijvoorbeeld, of van de ‘e’ naar de r: daar ga je van een trekkende bewe­ging naar een duwende beweging. En ja, dan breken de potloodpuntjes. Toen ik voor de klas stond in het toenmalige lom-onderwijs, ontwikkelde ik een aantal vinger-, hand- en armoefeningen om kinde­ren motorisch vaardiger te maken. Dat bleek een heel positief effect te hebben op de schrijfprestaties. Als je kinderen motorisch handiger maakt – of minder onhandig – ver­betert ook hun handschrift. Dat ik destijds een koppeling legde tussen motoriek en handschrift was ongehoord. Het kwam me op harde kritiek te staan van wat ik maar even de ‘schoonschrijfgroep’ noem. Dat iemand uit het speciaal onder­wijs zich bemoeide met schrijfonderwijs. Dat kon toch echt niet. Terwijl ik zag dat het werkte. Inmiddels is in het onderwijs ook wel geaccepteerd dat bewegingsoefeningen een positief effect op het handschrift heb­ben.

In de jaren daarna heb ik mijn lesmethode voor blokletters, Schrijven leer je zo, steeds verder uitgebreid. Een van mijn bezwaren tegen verbonden schrift is dat het allerlei tierelantijnen bevat die niet nodig zijn voor een efficiënt handschrift, je moet het ver­bonden schrift in een hellingshoek schrij­ven, en de ‘t’ moet bijvoorbeeld een fractie kleiner zijn dan de ‘h’. Waarom? Omdat het mooi is, volgens de schoonschrijfgroep. Nou kan ik zelf best van een mooi handschrift genieten, maar het aanleren ervan kost een heleboel tijd en moeite. Is het dat waard? Ik denk het niet. Want blokletters leer je veel makkelijker dan verbonden let­ters, en ze leveren een leesbaar handschrift op waar je de rest van je leven mee voor­uit kunt. Nou ja, vooral in het voortgezet onderwijs, want daarna gaat de schriftelijke communicatie bijna geheel per toetsenbord. Verder lezen de kinderen, ook in het basis­onderwijs, voornamelijk drukletters: in de methodes, de werkboekjes en de leesboe­ken. En verbonden schrift wijkt sterk van die drukletters af. Dat is verwarrend. De gedruk­te ‘r’ heeft bijvoorbeeld een streepje naar rechts, terwijl bij de verbonden geschreven ‘r’ dat streepje naar links staat. En vergelijk de ‘t’ eens als drukletter en verbonden let­ter: om in de drukletter de verbonden letter te herkennen, heb je echt de toverdoos van Hans Kazan nodig. Bij blokletters lijken de letters die je schrijft tenminste op de letters die je overal leest.

Het grappige is natuurlijk dat leerlingen op dit moment ook al blokschrift leren, in de hogere klassen. Want blokschrift heb je later toch nodig, bijvoorbeeld omdat je officiële formulieren altijd in blokletters moet invul­len. En in groep 7 of 8 zijn de leerlingen dan helemaal vrij om hun eigen handschrift te gebruiken, waarbij leerlingen dan soms gewoon op blokletters overschakelen. Waar­om heb je dan al die moeite gedaan om ze eerst verbonden schrift aan te leren? Het antwoord op die laatste vraag is door­gaans: Om de fijne motoriek van de leerlin­gen te ontwikkelen. Maar in de eerste plaats heb je voor blokschrift toch ook fijne moto­riek nodig. En in de tweede plaats draait die redenering de zaak om. Want het uiteinde­lijke doel van het leren schrijven is om een vlot en leesbaar handschrift te ontwikkelen, en niet om de fijne motoriek te trainen. Als je dat wilt, zijn er voldoende andere manie­ren.

Tegenstanders zeggen ook dat het schrij­ven van blokletters ten koste gaat van de schrijfsnelheid. Dat is niet waar. Leerlingen die los leren schrijven, gaan na een tijdje zelf ook verbindingen maken. Bijvoorbeeld tus­sen twee e’s die direct naast elkaar staan. En daarmee neemt ook de snelheid toe. Het snelste handschrift is een combinatie van los en vast, met een maximale bandbreedte van vier letters.

Een van de belangrijkste voordelen van blokschrift is dat het aanleren veel minder tijd kost dan verbonden schrift. Het kan in de helft van het aantal uren. In de prak­tijk blijkt dat basisscholen dan heel veel tijd overhouden die ze aan andere nuttige zaken kunnen besteden. En dan is de keuze voor blokschrift snel gemaakt. Natuurlijk zijn er veel tegenstanders van blokletters. Want je haalt een heel vak weg, en mensen krijgen het idee dat ze het de afgelopen tientallen jaren verkeerd hebben gedaan. Maar daar gaat het niet om. Het gaat er om dat de tijden veranderen, en dat er soms nieuwe inzichten ontstaan. Toch is de kritiek vaak snoeihard. Zo zeg­gen tegenstanders dat blokletters moeilij­ker te schrijven zijn dan verbonden letters. Maar dan vraag ik me af hoe het in gods­naam mogelijk is dat alle scholen voor spe­ciaal onderwijs inmiddels zijn overgestapt op blokletters. Maar goed, je ziet ook dat de felste kritiek afkomstig is van mensen die niet zelf voor de klas staan. Ik zeg: Kom eens achter je bureau vandaan en ga eens in de praktijk kijken. Want daar bewijzen bloklet­ters zich.”

Amerika: voortaan alleen blokletters

De discussie over blokletters versus verbonden letters speelt op veel plaatsen in de wereld. In Amerika lijken blokletters gewonnen te hebben.

 Op Amerikaanse scholen leren kinderen -traditioneel – eerst schrijven met blokletters. Pas in de hogere groepen (als de leerlingen zo’n acht jaar oud zijn) staat het verbonden schrift op het lesrooster. Tenminste, tot voor kort. Want in de common core state standards – zeg maar de Amerikaanse kerndoelen -heeft het verbonden schrift nauwelijks meer een plek, zegt handschriftexpert Steve Graham, hoogleraar aan Arizona State University. “Veel scholen laten het verbonden schrift vallen uit hun curriculum. Want ze moeten ook aan andere onderwerpen aandacht gaan besteden, zoals typen. En de kinderen kunnen immers al met blokletters schrijven.” Ook in Amerika stuit de opmars van bloklet­ters op tegenstand. De kritiek varieert van serieus tot vergezocht. Met als voorbeeld van dat laatste, de stelling dat kinderen straks de Amerikaanse onafhankelijkheids­verklaring niet meer kunnen lezen, omdat die in verbonden schrift is opgesteld. Hoogleraar Graham heeft zelf niet zo’n voor­keur voor één van beide soorten schrift. “Blokletters zijn beter leesbaar, met verbon­den schrift schrijf je wat sneller. En het Ame­rikaanse verbonden schrift is redelijk een­voudig, dus je leert beide soorten letters snel aan.”

Maar Graham vindt het wel logisch dat scholen in elk geval geen twee soorten schrift meer aanbieden: één soort is vol­doende. “Er moeten nog genoeg andere belangrijke zaken worden behandeld.”

Blokletters doen afbreuk aan het handschrift

Volgens Ben Hamerling zien blokletters er eenvoudiger uit dan ze zijn. Hij is de drijvende kracht achter de Stichting Schriftontwikkeling, (zojuist gepensioneerd) schrijfdocent aan de pabo Marnix Academie in Utrecht, en auteur van de schrijfmethode ‘Schrift’.
“Ook ik signaleer dat blokletters in opkomst zijn in het basisonderwijs. Helaas, want blok­letters zien er eenvoudiger uit dan ze zijn. In de eerste plaats zijn blokletters niet ontwor­pen om te schrijven: het zijn imitatiedruk­letters. Daardoor is het niet duidelijk waar je de letter moet beginnen. Kinderen begin­nen in de praktijk de letter ‘e’ dan bijvoor­beeld rechts onderaan, en draaien vandaar uit terug naar boven. Dat is een heel lastige manier van schrijven. Bij verbonden schrift heb je dat probleem niet: een nieuwe let­ter begint automatisch waar de vorige letter ophoudt.

Verder kan je bij drukletters de letters ‘b’ en de ‘d’ makkelijk spiegelen, wat lastig is voor bijvoorbeeld dyslectische kinderen. En drukletters kunnen als pepernoten over het papier worden gestrooid, terwijl verbon­den schrift altijd een woordverband geeft: de verschillende woorden zijn duidelijk te onderscheiden. Bij het schrijven van verbon­den letters koppel je bovendien de bewe­ging van je hand aan de inhoud van het woord. Daardoor sla je dat woord beter op in je hersenen. Embodied cognition noemen we dat.

De opmars van blokletters komt ook door­dat het slecht gesteld is met het schrijfon­derwijs aan Nederlandse basisscholen. Leer­lingen mogen vanaf groep 7 bijvoorbeeld vaak een ‘persoonlijk handschrift’ ontwik­kelen. (Ik vraag als grapje wel eens of die leerlingen dan ook hun ‘persoonlijke spel­ling’ mogen ontwikkelen). En dat persoon­lijke handschrift wordt bij meiden dan vaak de ‘meidenpoot’: letters als liggende eieren, zonder letterspaties. De jongens ontwikke­len, met een voorgewende onverschillig­heid, een soort mengschrift van verbonden schrift en blokletters. Dat leidt vaak tot vol­komen onleesbare handschriften. Ook op de pabo’s is het slecht gesteld met het handschriftonderwijs. Er worden soms tekendocenten aangesteld als handschrift­docent, of docenten bewegingsonderwijs. Want schrijven is toch een soort combina­tie van tekenen en bewegen, wordt er dan geredeneerd. Maar om goed schrijfonder­wijs te geven, heb je echt gespecialiseerde kennis en vaardigheden nodig. Wat dat laatste betreft, alle blokschriftme­thodes van dit moment zijn door amateurs geschreven, en niet door mensen met een gecertificeerde handschriftopleiding. Uit­geverijen werken daaraan mee. Want als er geld te verdienen valt, is het niet belang­rijk dat dit afbreuk doet aan het handschrift. Terwijl het schrift toch de basis is van onze cultuur: alle kennis wordt door het schrift overgeleverd.”

Blokletters zorgen voor succeservaringen

Bij de start van basisschool Kornak in Uitgeest, nu negen jaar geleden, is besloten om de leerlingen alleen nog maar blokletters aan te leren. “We zagen dat de grove motoriek van veel kinderen tegenwoordig wat minder goed ontwikkeld is”, zegt leerkracht Wijmke Frens. “Onder andere door­dat kinderen meer televisie kijken dan vroeger, meer achter de computer zit­ten en minder buitenspelen’. En als die grove motoriek al hapert, levert de fijne motoriek van het schrijven nog meer problemen op. “Dan kun je beter met blokletters gaan schrijven, want dat is makkelijker dan verbon­den schrift.”

Verder ontwikkelen leerlingen in groep 7 en 8 doorgaans hun eigen handschrift. Frens: “En dan gaan ze vaak ook met blokletters schrij­ven. Maar doordat ze die blokletters niet altijd goed aangeleerd hebben, gebruiken ze verbonden schrift en blokschrift door elkaar. En wordt het onleesbaar. Dan is het wel zo makke­lijk om kinderen maar meteen – en goed – het blokschrift aan te leren.” Een groot voordeel van blokletters, vindt Frens, is dat deze dezelfde vorm hebben als de drukletters die de leer­lingen in de leesboekjes en de werk­bladen zien. “Je schrijft wat je ziet. En dat is ook heel belangrijk voor bij­voorbeeld dyslectische leerlingen.” De kinderen vinden schrijven met blokletters erg leuk, zegt Frens. “Ver­bonden schrift is, zeker bij bepaalde letters, heel lastig. Blokschrift is mak­kelijker, en levert zo snel succeserva­ringen op. Ik zie op andere scholen vaak dat leerlingen schrijven niet leuk vinden. Dat is hier wel anders.”

Aanleren verbonden schrift kost heel veel tijd

Op basisschool de Windwijzer in Den Helder leren de kinderen vanaf dit schooljaar alleen nog maar bloklet­ters. “We hebben lang over deze stap gediscussieerd”, zegt Mieke van der Werf, leerkracht van groep 4. Een paar jaar lang, zelfs: “Het onderwerp kwam steeds weer terug in vergaderingen.” Uiteindelijk heeft een werkgroep zich over de kwestie gebogen, waarbij de stem van de middenbouw de doorslag gaf. “We lopen ertegenaan dat het aanleren van verbonden schrift heel veel tijd kost. Terwijl het in de prak­tijk niet echt meer nodig is om ver­bonden te kunnen schrijven. Iedereen gebruikt later immers een tablet of computer.”

De ouders zijn niet betrokken in de discussie. “Dan had het nog veel lan­ger geduurd om tot een beslissing te komen”, zegt Van der Werf. “Want er waren binnen het team al zoveel ver­schillende meningen.” Uiteindelijk is het besluit goedgekeurd door de MR, en daarna meegedeeld op een infor­matieavond. “De ouders waren er toen positief over.”

De overstap van het aanleren van ver­bonden schrift naar het aanleren van blokletters was voor Van der Werf niet moeilijk. “Ik ben veel bezig met dys­lectische kinderen, die – met toestemming van de ouders en van de direc­tie – ook al met blokletters mochten schrijven. De afgelopen vijf jaar had ik altijd wel een of twee blokletter-leerlingen in mijn klas.” En het aanleren van blokletters is vrij simpel, vindt Van der Werf. “Er zijn drie grondvormen: een lange stok, zoals bij de letters ‘b’ en ‘k’, een korte stok, zoals bij de ‘i’ en de ‘r”, en een ronde grondvorm zoals de ‘a’ en de ‘g’.” Dat pakken kinderen snel op. “Hun handschrift wordt netter. En ze zijn er trots op dat ze nu al snel mooi kunnen schrijven.”

Uit een vrijeschoolklas

Afbeeldingen van Pinterest, waar je veel meer 1e 2n 2e klas blokschrift vindt, dan schuinschrift. 

Wel of geen blokletter? [schrijven 3-2]   [3-3]

Rudolf Steiner over schrijven en lezen: alle artikelen

Rudolf Steiner over…..: alle artikelen

schrijven/lezen: alle artikelen